Zaleszczyki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zaleszczyki
Заліщики
Panorama miasta
Panorama miasta
Herb
Herb Zaleszczyk
Państwo  Ukraina
Obwód tarnopolski
Powierzchnia 7,16 km²
Populacja (2012)
• liczba ludności

9 382
Nr kierunkowy +380 3554
Kod pocztowy 48600 — 48605
Tablice rejestracyjne BO / 20
Położenie na mapie obwodu tarnopolskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu tarnopolskiego
Zaleszczyki
Zaleszczyki
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Zaleszczyki
Zaleszczyki
Ziemia 48°38′N 25°44′E/48,633333 25,733333Na mapach: 48°38′N 25°44′E/48,633333 25,733333
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Portal Portal Ukraina
Położenie na mapie województwa tarnopolskiego w roku 1939

Zaleszczyki (ukr. Заліщики) – miasto na Podolu, położone w głębokim jarze w zakolu Dniestru, administracyjnie znajduje się w obwodzie tarnopolskim Ukrainy.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Od 1376 do roku 1766 wieś w granicach Królestwa Polskiego, później Rzeczypospolitej (w województwie podolskim), prawa miejskie 1766. Po I rozbiorze Polski (1772) - w granicach Cesarstwa Austrii, a od 1866 Austro-Węgier w składzie kraju koronnego Galicji (z przerwą w latach 1809-1815, kiedy obwód tarnopolski należał do Imperium Rosyjskiego). Do roku 1918 miasto na granicy między Galicją i Bukowiną.

W XVIII wieku Zaleszczyki należały do Stanisława Poniatowskiego, ojca króla. Miastem stały się w 1766 jako własność króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, otrzymując plan regulacyjny zgodny z polską tradycją – prostokątny rynek z ratuszem pośrodku, kościołem parafialnym usytuowanym przy ulicy wychodzącej z narożnika rynku i szachownicą ulic.

Początki miasta związane są z wybudowaną tu w 1750 przez Rudolfa Oettykiera, właściciela pobliskiej wsi Latacz, fabryki sukna. Wokół fabryki wybudowano również domy dla pracowników. Jako robotników sprowadzono z Saksonii i Prus Niemców wyznania luterańskiego. W kontraktach z nimi zawartymi mieli ono zagwarantowaną wolność wyznania, lecz do budowy domu modlitwy nie dopuścił biskup kamieniecki Krasiński. W związku z tym Oettykier zorganizował dla nich parafię z domem modlitwy w leżącej po drugiej stronie Dniestru wsi Filipcze, na mocy przywileju hospodara mołdawskiego z 1759. W 1766 jednak zabroniono zaleszczyckim luteranom przekraczać granicę do Filipcza. W 1769 miasto napadli Turcy, a w 1770 dotknęła je dżuma, w związku z tym miasto upadło. Po I rozbiorze Polski cesarzowa Maria Teresa Habsburg wydała w 1774 patent kolonizacyjny, który zezwalał w Zaleszczykach osiedlać się rzemieślnikom-kolonistom protestanckim, którzy mogli założyć tu zbór z własnym domem modlitwy[1]. W 1781 podobny patent wydał cesarz Józef II, co było początkiem kolonizacja józefińskiej.

Od 1774 miały status miasta powiatowego. W czasie wojny polsko-austriackiej 18 czerwca 1809 rozegrała się bitwa pod Zaleszczykami.

Od 1 listopada 1918 do maja 1919 pod administracją ZURL, od lipca 1919 do 14 marca 1923 pod administracją tymczasową Polski, zatwierdzoną przez paryską konferencję pokojową 25 czerwca 1919. Suwerenność Polski na terytorium Galicji Wschodniej Rada Ambasadorów uznała 15 marca 1923. Od 15 marca 1923 w granicach II Rzeczypospolitej, miasto powiatowe w województwie tarnopolskim.

Z uwagi na swój specyficzny, bardzo ciepły klimat w II Rzeczypospolitej znany kurort ze wspaniałymi plażami nad Dniestrem, miejsce jedynego występowania wielu gatunków roślin, „stolica” uprawy winorośli, eksperymentowano także z uprawianiem m. in. pomarańczy czy ryżu. Co roku urządzano tu ogólnopolskie święto winobrania. Letnisko zwane było „polskim Meranem[2]. W 1928 Zaleszczyki zostały uznane za uzdrowisko o charakterze użyteczności publicznej[3] W okresie międzywojennym w Zaleszczykach mieściła się Szkoła Ogrodnicza, której jednym z dyrektorów był Marian Lityński (do 1933).

Od roku 1939 pod okupacją ZSRR, 1941-1944 pod okupacją III Rzeszy, od 16 sierpnia 1945 w granicach ZSRR[4]. Po 1939 roku zniszczono plaże i wycięto plantacje melonów i ogrody[potrzebne źródło]. Zburzono barokowy ratusz pod pomnik Lenina[potrzebne źródło], zdewastowano kościół katolicki, przekształcając świątynię na magazyn nawozów, i wyburzono liczne dworki letniskowe.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół katolicki pw. św. Stanisława z fundacji króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Powstał w latach 1763-1828. Zamknięty w latach 1946-1992. Powoli restaurowany przez księży michalitów. Kościół we wnętrzu posiada kartusze z królewskim herbem Ciołek;
  • Pałac Poniatowskich z końca XVIII wieku, przebudowany przez Brudnickich w 1831 r. Mieszkał w nim książę Józef Poniatowski. W XIX wieku własność Brunickich[5] i do 1939 r. rodziny Turnau. Po 1945 r. usunięto kartusz herbowy i przerobiono budynek na szpital
  • Willa Piłsudskiego z pocz. XX wieku, w której mieszkał Józef Piłsudski w 1933 roku;
  • Budynek celny z lat. 30 XX wieku w stylu modernistycznym;
  • Cmentarz katolicki z XIX wieku pomiędzy dworcem autobusowym i kościołem z Pomnikiem Niepodległości z 1928 roku, pomnikami polskich policjantów oraz żołnierzy węgierskich i austriackich;
  • Dworek Kasprowicza, w którym w latach 1896-1899 mieszkał Jan Kasprowicz;
  • Budynek „Sokoła” z kwadratową wieżą (ob. kino);
  • Synagoga z XIX wieku (ob. kotłownia).

Ludzie związani z Zaleszczykami[edytuj | edytuj kod]

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • za czasów PRL i komunistycznej propagandy, uważano Zaleszczyki za punkt, w którym resztki polskich wojsk (z dowództwem na czele) oraz rząd i najwyższe urzędy wycofywały się po 17 września 1939 roku do Rumunii. W rzeczywistości w Zaleszczykach był tylko most kolejowy, a granicę przekraczano samochodami w Kutach (T. Dubicki, Wojsko polskie w Rumunii). Nieliczni uchodźcy przekroczyli w 1939 r. Dniestr wpław, wśród nich Melchior Wańkowicz.
  • w Zaleszczykach znajdował się przedwojenny polski biegun ciepła (temperatury dochodziły do 55 stopni C[6]), dzięki czemu słynęła ona z krajowej uprawy winorośli i kawonów.
  • ponieważ Zaleszczyki były bardzo popularnym i atrakcyjnym miejscem letniego wypoczynku, kursował tu bezpośredni „sleeping” z Warszawy, wożący wczasowiczów i dość egzotyczne jak na polskie warunki owoce, jak brzoskwinie, winogrona, melony. Połączenie kolejowe relacji Gdynia – Zaleszczyki było najdłuższe w II RP.

Przypisy

  1. Henryk Lepucki: Działalność kolonizacyjna Marii Teresy i Józefa II w Galicji 1772-1790: z 9 tablicami i mapą. Lwów: Kasa im. J. Mianowskiego, 1938, s. 26-32.
  2. Katarzyna Węglicka, Wędrówki kresowe. Gawędy o miejscach, ludziach i zdarzeniach, Książka i Wiedza, Warszawa 2008.
  3. (Art. 2) Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 zmieniające ustawę o uzdrowiskach (Dz. U. z 1928 r. Nr 36, poz. 331).
  4. Po konferencji jałtańskiej (4–11 lutego 1945), wyłoniony w konsekwencji jej ustaleń Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej podpisał 16 sierpnia 1945 umowę z ZSRR, uznając nieco zmodyfikowaną linię Curzona za wschodnią granicę Polski, w oparciu o porozumienie o granicy zawarte pomiędzy PKWN i rządem ZSRR 27 lipca 1944.
  5. Roman Aftanazy: Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej. Województwo podolskie, T. 9, wyd. 2 przejrzane i uzupełnione, Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wrocław, Warszawa: 1995, s. 390-392.
  6. Przedwojenny, polski biegun ciepła

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]