Centaury (planetoidy)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Orbity znanych centaurów

Centaurymałe ciała Układu Słonecznego, które poruszają się wokół Słońca po orbitach pomiędzy orbitami Jowisza i Neptuna. Wykazują one cechy pośrednie pomiędzy planetoidami i kometami, niektóre posiadają nawet słabą komę.

Definicje[edytuj | edytuj kod]

Według Minor Planet Center, działającego przy Międzynarodowej Unii Astronomicznej, centaury to obiekty o peryheliach poza orbitą Jowisza (5,5 j.a.) i półosi wielkiej orbity mniejszej niż w przypadku Neptuna (30,1 j.a.)[1]. Nieco inaczej definiuje je Jet Propulsion Laboratory: to półoś wielka orbity centaura musi być zawarta w powyższych granicach (5,5 j.a. < a < 30,1 j.a.)[2], co włącza do tej grupy ciała docierające bliżej Słońca, jak (5335) Damocles. Z kolei Deep Ecliptic Survey definiuje centaury według kryterium dynamicznego: są to ciała nie pozostające w rezonansie orbitalnym z planetami, których oskulacyjne (chwilowe) odległości peryheliów pozostają mniejsze niż oskulacyjna półoś wielka orbity Neptuna dla dowolnie długiego czasu symulacji[3].

Odkrycia[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym znanym centaurem (wg definicji JPL) był (944) Hidalgo, odkryty jeszcze w 1920 roku, jednak centaury zostały zidentyfikowane jako odrębna populacja małych ciał Układu Słonecznego dopiero w latach 70. XX wieku, po odkryciu (2060) Chirona. Wcześniej wiedziano o istnieniu pasa planetoid, położonego pomiędzy orbitami Marsa i Jowisza, trojańczyków – dwóch grup planetoid krążących po orbicie Jowisza oraz ciał przecinających orbity planet wewnętrznych.

Obecnie (stan na 31 lipca 2013 r.) znanych jest 251 centaurów, z czego 56 ma nadane numery, a 21 jest nazwanych[4].

Orbity[edytuj | edytuj kod]

Niektóre centaury cechują się bardzo wydłużonymi orbitami, których peryhelia znajdują się wewnątrz orbit Neptuna czy Urana, ale aphelia leżą bardzo daleko od Słońca. Przykładem takiego obiektu jest (65489) Ceto. Przypuszcza się, że trajektorie ciał o tak wydłużonych orbitach zostały zakłócone przez oddziaływanie grawitacyjne wielkich planet-olbrzymów. Podobne, choć jeszcze dłuższe orbity mają obiekty poruszające się w tzw. dysku rozproszonym.

Orbity centaurów nie są długookresowo stabilne, ze względu na perturbacje ze strony planet-olbrzymów. Czas połowicznego zaniku całej populacji to około 2,7 miliona lat[5].

Właściwości fizyczne[edytuj | edytuj kod]

Centaury mają raczej szary kolor powierzchni, co tłumaczy się oddziaływaniem wiatru i promieniowania słonecznego, które w przeciągu miliardów lat „pociemniły” ich powierzchnie. Wyjątkami są tu (8405) Asbolus, (5145) Pholus czy (7066) Nessus, które charakteryzują się czerwonym odcieniem powierzchni. Ciemna powierzchnia jest bardziej typowa dla komet, niż dla planetoid[6].

Największym znanym centaurem jest (10199) Chariklo o średnicy 260 km.

Natura centaurów[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie centaurów stanowiło zagadkę od lat 70. XX wieku, mogły one pochodzić z pasa planetoid lub pasa Kuipera. Dzięki misji WISE ustalono, że około 2/3 tych ciał to komety, przybyłe z dalszych od Słońca obszarów Układu Słonecznego. Nie ma pewności co do natury pozostałych obiektów, mogą to być zarówno planetoidy, jak też nieaktywne komety, które uległy całkowitemu odgazowaniu[6][7].

Nazwane centaury[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Rok odkrycia Odkrywca/Odkrywcy
(944) Hidalgo¹ 1920 Walter Baade
(2060) Chiron 1977 Charles Kowal
(5145) Pholus 1992 Spacewatch
(5335) Damocles¹ 1991 Robert McNaught
(7066) Nessus 1993 Spacewatch
(8405) Asbolus 1995 Spacewatch
(10199) Chariklo 1997 Spacewatch
(10370) Hylonome 1995 David Jewitt i Jane Luu
(20461) Dioretsa¹ 1999 LINEAR
(31824) Elatus 1999 CSS
(32532) Thereus 2001 NEAT
(37117) Narcissus¹ 2000 William Kwong Yu Yeung
(49036) Pelion 1998 Robert Whiteley, David Tholen
(52872) Okyrhoe 1998 Spacewatch
(52975) Cyllarus 1998 Nichole Danzl
(54598) Bienor 2000 Deep Ecliptic Survey
(55576) Amycus 2002 NEAT
(60558) Echeclus 2000 Spacewatch
(83982) Crantor 2002 NEAT
(330836) Orius 2009 Kazimieras Cernis, Ilgmars Eglitis
(346889) Rhiphonos 2009 Timur Kriaczko

¹ Obiekt nie jest centaurem wg definicji Minor Planet Center[1].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Unusual Minor Planets (ang.). Minor Planet Center, 2013-07-31. [dostęp 2013-07-31].
  2. Orbit Classification: Centaur (ang.). Jet Propulsion Laboratory. [dostęp 2013-07-31].
  3. J.L. Elliot et al.. The Deep Ecliptic Survey: A Search for Kuiper Belt Objects and Centaurs. II. Dynamical Classification, the Kuiper Belt Plane, and the Core Population. „The Astronomical Journal”. 129 (2), s. 1117–1162, luty 2005. doi:10.1086/427395 (ang.). 
  4. Dane według Bazy danych małych ciał Układu Słonecznego Jet Propulsion Laboratory JPL Small-Body Database Search Engine (ang.)
  5. J. Horner, N.W. Evans, M.E. Bailey. Simulations of the Population of Centaurs I: The Bulk Statistics. „Monthly Notices of the Royal Astronomical Society” (ang.). 
  6. 6,0 6,1 NASA's WISE Finds Mysterious Centaurs May Be Comets (ang.). NASA, 2013-07-25. [dostęp 2013-07-31].
  7. Krzysztof Kanawka: WISE: większość centaurów to komety (pol.). Kosmonauta.net, 2013-07-26. [dostęp 2013-07-31].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]