Planeta karłowata

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Porównanie rozmiarów Ziemi i planet karłowatych krążących poza orbitą Neptuna. Sedna, Orkus, 2007 OR10 i Quaoar nie zostały jeszcze zaliczone do tego grona przez IAU, ale dane obserwacyjne wskazują, że spełniają one założenia definicji[1] (grafiki obiektów są wizją twórczą artysty).

Planeta karłowata – rodzaj obiektu astronomicznego, pośredni między planetami a małymi ciałami niebieskimi. Planety karłowate, wbrew nazwie, nie zaliczają się do planet.

Planetą karłowatą jest obiekt, który[2]:

  • znajduje się na orbicie wokół Słońca,
  • posiada wystarczającą masę, by własną grawitacją pokonać siły ciała sztywnego tak, aby wytworzyć kształt odpowiadający równowadze hydrostatycznej (prawie kulisty),
  • nie oczyścił sąsiedztwa swojej orbity z innych względnie dużych obiektów,
  • nie jest satelitą planety lub innego obiektu niegwiazdowego.

Terminologia[edytuj | edytuj kod]

Termin ten został przyjęty przez Zgromadzenie Generalne Międzynarodowej Unii Astronomicznej (IAU) w Pradze 24 sierpnia 2006[3]. Został on zdefiniowany jedynie dla Układu Słonecznego[2], jednak czasem jest używany również dla obiektów pozasłonecznych.

Lista planet karłowatych[edytuj | edytuj kod]

Jak dotąd za planety karłowate IAU oficjalnie uznała 5 ciał niebieskich[4]:

Spośród nich jedynie Ceres krąży w pasie planetoid między orbitami Marsa i Jowisza. Pozostałe krążą poza orbitą Neptuna; do określenia tej grupy używany jest także termin plutoidy.

Charakterystyka planet karłowatych[5][6]
Nazwa H
[mag]
Średnica
[km]
Masa
[kg]
Półoś wielka
[j.a.]
Okres orbitalny
[lata]
Inklinacja
[°]
Mimośród Księżyce
Ceres 3,3 952[7] 9,5 × 1020 2,77 4,60 10,59    0,0758 0
Pluton -0,8 ~2346 ~1,305 × 1022 39,45 247,7 17,09    0,2502 5
Haumea 0,1 ~1393 ~4,0 × 1021[8] 43,17 283,6 28,19    0,1925 2
Makemake -0,4 ~1454 ~3 × 1021[a] 45,67 308,6 29,01    0,1571 0
Eris -1,2 ~2326[9] 1,66 × 1022 67,84 558,7 43,99    0,4396 1

Potencjalne planety karłowate[edytuj | edytuj kod]

Najprawdopodobniej w ciągu najbliższych lat do grona planet karłowatych zostaną zaliczone kolejne ciała. Obecnie znanych jest około 400 obiektów transneptunowych, branych pod uwagę jako potencjalne planety karłowate[10]. Nie jest znany ich dokładny kształt, ale znając ich średnicę można stwierdzić (opierając się na obserwacji podobnych obiektów), że mają wystarczającą masę, by osiągnąć prawie kulisty kształt. Dla obiektów skalistych minimalna średnica, przy której ciało osiąga kształt odpowiadający równowadze hydrostatycznej, wynosi ok. 900 km, zaś dla obiektów składających się w dużej części z lodu ta granica może wynosić 200 – 400 km[1]. Obserwacje spektroskopowe wskazują, że duże planetoidy krążące dalej niż Neptun składają się w znacznej części z lodu.

Poniższa lista obejmuje obiekty transneptunowe o absolutnej wielkości gwiazdowej poniżej 4[5]. Oszacowania dotyczące rozmiaru obiektów są bardzo różne, ale większość z nich może mieć średnicę powyżej 700 km. Najprawdopodobniej spełniają one kryterium równowagi hydrostatycznej.

Nazwa H
[mag]
Kategoria[6] Średnica[6]
[km]
Masa
[1020 kg]
Półoś wielka
[j.a.]
Okres orbitalny
[lata]
Sedna 1,5 obiekt dysku rozproszonego ~995 ? 532 12 280
(225088) 2007 OR10 2,0 obiekt w rezonansie orbitalnym
3:10 z Neptunem
~1280 ? 66,84 546
Orkus 2,2 plutonek ~875 6,41 ± 0,19[11] 39,44 248
Quaoar 2,4 cubewano ~1026 13 – 19[12] 43,22 284
2013 FY27 3,0 obiekt dysku rozproszonego ~1118 ? ~59 ~455
Iksjon 3,3 plutonek ~535 ? 39,39 247
(55636) 2002 TX300 3,3 obiekt transneptunowy, cubewano? 286[13] ? 43,28 285
(229762) 2007 UK126 3,4 obiekt dysku rozproszonego ~590 ? 74,16 639
Varda 3,4 obiekt transneptunowy, cubewano? ~705 ? 45,63 308
(202421) 2005 UQ513 3,4 obiekt transneptunowy, cubewano? ~498 ? 43,35 285
(303775) 2005 QU182 3,5 obiekt dysku rozproszonego ~416 ? 111,07 1171
(55565) 2002 AW197 3,5 obiekt transneptunowy, cubewano? ~752 ? 47,46 327
(120178) 2003 OP32 3,6 obiekt transneptunowy, cubewano? ~838 ? 43,06 283
Waruna 3,6 obiekt transneptunowy, cubewano? ~757 ? 43,21 284
(307261) 2002 MS4 3,7 obiekt transneptunowy ~797 ? 41,62 268
(208996) 2003 AZ84 3,8 plutonek ~770 ? 39,68 250
(55637) 2002 UX25 3,8 obiekt transneptunowy, cubewano? ~667 1,25 ± 0,03[14][b] 42,78 280
(84522) 2002 TC302 3,8 obiekt w rezonansie orbitalnym
2:5 z Neptunem
~867 ? 55,57 414
2010 EK139 3,8 obiekt w rezonansie orbitalnym
2:7 z Neptunem
~470 ? 69,36 578
(145452) 2005 RN43 3,9 obiekt transneptunowy, cubewano? ~679 ? 41,40 266
(278361) 2007 JJ43 3,9 obiekt transneptunowy ~730 ? 47,88 331

Status planety karłowatej mogłyby uzyskać ponadto trzy inne planetoidy pasa głównego (Pallas, Westa i Hygiea). Jak dotąd jednak nie wykazano, że spełniają kryterium równowagi hydrostatycznej. Może się to zmienić dzięki badaniom Westy przez sondę kosmiczną Dawn.

Uwagi

  1. Zakładając gęstość ok. 2 g/cm3. Z powodu braku odkrytych naturalnych satelitów nie jest jeszcze możliwe dokładne wyznaczenie masy.
  2. masa całego systemu (planetoidy wraz z księżycem)

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Michael E. Brown: How many dwarf planets are there in the outer solar system?. 2011-09-01. [dostęp 2011-09-01].
  2. 2,0 2,1 Resolutions 5 and 6: „Definition of a Planet in the Solar System” AND „Pluto” (ang.). IAU, 2006-08-24. [dostęp 2013-08-26].
  3. IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes (ang.). IAU, 2006-08-24. [dostęp 2013-08-26].
  4. IAU Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN): Dwarf Planets and their Systems (ang.). W: Planet and Satellite Names and Discoverers [on-line]. Gazetteer of Planetary Nomenclature. [dostęp 2013-08-26].
  5. 5,0 5,1 Parametry orbit na podstawie: JPL Small-Body Database Search Engine (ang.). raport wygenerowany 2014-04-17.
  6. 6,0 6,1 6,2 Przybliżone średnice na podstawie: Wm. Robert Johnston: List of Known Trans-Neptunian Objects (ang.). Johnston's Archive, 2014-04-05. [dostęp 2014-04-17].
  7. JPL Small-Body Database Browser: 1 Ceres (ang.). 2013-04-19 last obs. used. [dostęp 2013-10-11].
  8. D. Ragozzine , M. E. Brown. Orbits and Masses of the Satellites of the Dwarf Planet Haumea = 2003 EL61. „The Astronomical Journal”. 137 (6), s. 4766, 2009. doi:10.1088/0004-6256/137/6/4766. Bibcode2009AJ....137.4766R. 
  9. ESO: Faraway Eris Is Pluto's Twin – Dwarf planet sized up accurately as it blocks light of faint star. [dostęp 2011-10-07].
  10. Marcus Woo, Caltech: Lód i metan na powierzchni planety karłowatej (ang.). Keck Observatory. [dostęp 2011-09-16].
  11. Carry, B., Hestroffer, D., Demeo, F. E., Thirouin, A. i inni. Integral-field spectroscopy of (90482) Orcus-Vanth. „Astronomy & Astrophysics”. 534, s. A115, 2011. doi:10.1051/0004-6361/201117486. Bibcode2011A&A...534A.115C (ang.). 
  12. ekonews069.pdf, str. 11
  13. ekonews069.pdf, str. 10
  14. Michael E. Brown: The density of mid-sized Kuiper belt object 2002 UX25 and the formation of the dwarf planets (ang.). 2013-11-04. [dostęp 2011-11-10].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons