Planeta karłowata
Planeta karłowata – rodzaj obiektu astronomicznego, pośredni między planetami a małymi ciałami niebieskimi. Planety karłowate, wbrew nazwie, nie zaliczają się do planet.
Planetą karłowatą jest obiekt, który[2]:
- znajduje się na orbicie wokół Słońca,
- posiada wystarczającą masę, by własną grawitacją pokonać siły ciała sztywnego tak, aby wytworzyć kształt odpowiadający równowadze hydrostatycznej (prawie kulisty),
- nie oczyścił sąsiedztwa swojej orbity z innych względnie dużych obiektów,
- nie jest satelitą planety lub innego obiektu niegwiazdowego.
Spis treści |
[edytuj] Terminologia
Termin ten został przyjęty przez Zgromadzenie Generalne Międzynarodowej Unii Astronomicznej (IAU) w Pradze 24 sierpnia 2006. Został on zdefiniowany jedynie dla Układu Słonecznego[2], jednak czasem jest używany również dla obiektów pozasłonecznych. Obiekt PSR 1257+12 D, o rozmiarach mniejszych od Plutona, jest uznawany za kandydata do miana pierwszej pozasłonecznej planety karłowatej.
[edytuj] Lista planet karłowatych
Jak dotąd za planety karłowate IAU oficjalnie uznała 5 ciał niebieskich:
- Ceres (planetoida z pasa głównego)
- Pluton (obiekt pasa Kuipera, jeden z plutonków)
- Haumea (obiekt z pasa Kuipera, cubewano)
- Makemake (obiekt z pasa Kuipera, cubewano)
- Eris (obiekt dysku rozproszonego)
Spośród nich jedynie Ceres krąży w pasie planetoid między orbitami Marsa i Jowisza, pozostałe krążą poza orbitą Neptuna. Do określenia tej grupy używany jest także termin plutoidy.
| Nazwa | H [mag] |
Średnica [km] |
Masa [kg] |
Półoś wielka [j.a.] |
Okres orbitalny [lata] |
Inklinacja [°] |
Mimośród | Księżyce |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ceres | 3,3 | 952 | 9,5 × 1020 | 2,77 | 4,60 | 10,59 | 0,0791 | 0 |
| Pluton | -0,7 | ~2302[5] | ~1,305 × 1022 | 39,45 | 247,74 | 17,09 | 0,2502 | 4 |
| Haumea | 0,0 | ~1150 | ~4,2 × 1021 | 42,97 | 281,66 | 28,21 | 0,1982 | 2 |
| Makemake | -0,4 | ~1420 | ~4 × 1021 | 45,39 | 305,77 | 29,01 | 0,1635 | 0 |
| Eris | -1,2 | ~2326[6] | 1,66 × 1022 | 68,07 | 561,62 | 43,82 | 0,4339 | 1 |
[edytuj] Potencjalne planety karłowate
Najprawdopodobniej w ciągu najbliższych lat do grona planet karłowatych zostaną zaliczone kolejne ciała. Obecnie znanych jest około 400 obiektów transneptunowych, branych pod uwagę jako potencjalne planety karłowate[7]. Nie jest znany ich dokładny kształt, ale znając ich średnicę można stwierdzić (opierając się na obserwacji podobnych obiektów), że mają wystarczającą masę, by osiągnąć prawie kulisty kształt. Dla obiektów skalistych minimalna średnica, przy której ciało osiąga kształt odpowiadający równowadze hydrostatycznej, wynosi ok. 900 km, zaś dla obiektów składających się w dużej części z lodu ta granica może wynosić 200 – 400 km[1]. Obserwacje spektroskopowe wskazują, że duże planetoidy krążące dalej niż Neptun składają się w znacznej części z lodu.
Poniższa lista obejmuje obiekty transneptunowe o absolutnej wielkości gwiazdowej poniżej 4[3]. Oszacowania dotyczące rozmiaru obiektów są bardzo różne, ale większość z nich może mieć średnicę powyżej 700 km. Najprawdopodobniej spełniają one kryterium równowagi hydrostatycznej.
| Nazwa | H [mag] |
Kategoria | Średnica[4] [km] |
Masa [1020 kg] |
Półoś wielka [j.a.] |
|---|---|---|---|---|---|
| Sedna | 1,6 | obiekt dysku rozproszonego | ~1700 km | 8,3 – 70 | 536 |
| (225088) 2007 OR10 | 1,7 | obiekt dysku rozproszonego | ~1350 km | ? | 67,12 |
| Orkus | 2,3 | plutonek | ~900 km | 7,0 – 11,1 | 39,23 |
| Quaoar | 2,5 | cubewano | ~890[8] km | 13 – 19[8] | 43,27 |
| (55636) 2002 TX300 | 3,2 | cubewano (rodzina Haumei) | ~286[9]km | 1,6 – 3,7 | 43,53 |
| Iksjon | 3,2 | plutonek | ~727 km | 3? | 39,47 |
| (55565) 2002 AW197 | 3,3 | cubewano | ~766 km | 4,1? | 47,13 |
| 2005 QU182 | 3,4 | obiekt dysku rozproszonego | ~919 km | ? | 113,55 |
| (202421) 2005 UQ513 | 3,4 | cubewano | ~919 km | ? | 43,56 |
| (229762) 2007 UK126 | 3,4 | obiekt dysku rozproszonego | ~919 km | ? | 74,17 |
| (174567) 2003 MW12 | 3,4 | cubewano | ~919 km | 6,1? | 45,67 |
| (55637) 2002 UX25 | 3,6 | cubewano | ~649 km | ~3,3 – 7,9 | 42,94 |
| Waruna | 3,7 | cubewano | ~785 km | ~5,9 | 43,04 |
| (278361) 2007 JJ43 | 3,7 | cubewano | ~801 km | ? | 47,91 |
| 2002 MS4 | 3,8 | obiekt transneptunowy | ~728 km | 0,8 – 1,8 | 41,72 |
| 2006 QH181 | 3,8 | obiekt dysku rozproszonego | ~765 km | ? | 67,71 |
| 2010 EK139 | 3,8 | obiekt dysku rozproszonego | ~765 km | ? | 68,97 |
| (84522) 2002 TC302 | 3,8 | obiekt dysku rozproszonego | ~1150 km | 0,8 – 18 | 55,70 |
| (145452) 2005 RN43 | 3,9 | cubewano | ~730 km | ? | 41,68 |
| (90568) 2004 GV9 | 3,9 | cubewano | ~681 km | ? | 41,80 |
| 2010 KZ39 | 3,9 | cubewano | ~730 km | ? | 45,80 |
| (84922) 2003 VS2 | ~3,97 | plutonek | ~666 km | ? | 39,64 |
| (120178) 2003 OP32 | ~3,98 | cubewano (rodzina Haumei) | ~838 km | 3,1 | 43,33 |
Status planety karłowatej mogłyby uzyskać ponadto trzy inne planetoidy pasa głównego (Pallas, Westa i Hygiea). Jak dotąd jednak nie wykazano, że spełniają kryterium równowagi hydrostatycznej. Może się to zmienić dzięki badaniom Westy przez sondę kosmiczną Dawn.
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 Michael E. Brown: How many dwarf planets are there in the outer solar system?. 2011-09-01. [dostęp 2011-09-01].
- ↑ 2,0 2,1 Definition of a Planet in the Solar System: Resolutions 5 and 6. W: IAU 2006 General Assembly [on-line]. International Astronomical Union, 2006-08-24. [dostęp 2011-09-11].
- ↑ 3,0 3,1 Parametry orbit na podstawie: JPL Small-Body Database Search Engine (ang.). raport wygenerowany 2011-08-11.
- ↑ 4,0 4,1 Średnice na podstawie: Wm. Robert Johnston: List of Known Trans-Neptunian Objects (ang.). Johnston's Archive, 2011-08-20. [dostęp 2010-09-13].
- ↑ "Solar System Exploration: Planets: Pluto: Facts & Figures"
- ↑ ESO: Faraway Eris Is Pluto's Twin – Dwarf planet sized up accurately as it blocks light of faint star. [dostęp 2011-10-07].
- ↑ Marcus Woo, Caltech: Lód i metan na powierzchni planety karłowatej (ang.). W: Keck Observatory [on-line]. [dostęp 2011-09-16].
- ↑ 8,0 8,1 ekonews069.pdf, str. 11
- ↑ ekonews069.pdf, str. 10
[edytuj] Zobacz też
|
|||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
