Fevzi Çakmak

Mustafa Fevzi Çakmak
Fevzi Çakmak
Data i miejsce urodzenia	12 stycznia 1876 Stambuł
Data i miejsce śmierci	10 kwietnia 1950 Stambuł

Atatürk i Fevzi Çakmak w mundurze marszałka Turcji.

Mustafa Fevzi Çakmak (ur. 12 stycznia 1876 w Stambule, zm. 10 kwietnia 1950 tamże) – oficer turecki, Marszałek Turcji, premier Turcji, długoletni Szef Sztabu Generalnego Tureckich Sił Zbrojnych, bliski współpracownik Kemala Atatürka.

Po ukończeniu 28 grudnia 1898 tureckich wyższych szkół wojskowych Kuleli i Pangalti (tej ostatniej z pierwszą lokatą) wstąpił do armii imperium osmańskiego jako porucznik. Walczył w wojnach bałkańskich i - w stopniu generała w I wojnie światowej (Bitwa o Gallipoli, na Kaukazie, w Syrii i Palestynie) jako dowódca dywizji i korpusu. Na Gallipoli zetknął się z generałem Mustafą Kemalem, który tam właśnie rozpoczął karierę, która doprowadziła go ostatecznie do stanowiska pierwszego prezydenta Republiki Tureckiej.

Po podpisaniu 30 października 1918 przez Imperium Osmańskie z krajami Ententy rozejmu w Mudros, kończącego działania wojenne I wojny światowej Çakmak został 24 grudnia 1918 szefem sztabu generalnego armii tureckiej. Funkcję tę pełnił do 14 maja 1919 , następnie od lutego do kwietnia 1920 był ministrem wojny Imperium Osmańskiego. Zrezygnował ze stanowiska i przyłączył się do Mustafy Kemala, organizującego opór przeciw alianckim planom rozbrojenia i rozbioru Turcji, czego zapowiedzią było rozpoczęcie 19 maja 1919 przez Grecję okupacji tureckich wybrzeży Azji Mniejszej i znany przebieg rokowań prowadzonych w Paryżu nad kształtem traktatu pokojowego państw Ententy z Turcją. Po rozpoczęciu 23 kwietnia 1920 w Ankarze obrad Wielkiego Zgromadzenia Narodowego Turcji, Çakmak został deputowanym z okręgu Adany. Wielkie Zgromadzenie Narodowe Turcji pod przewodnictwem Kemala uchwaliło na wniosek Kemala stworzenie Armii Narodowej i wybrało İsmeta Inonü na szefa sztabu generalnego. W konsekwencji 3 maja 1920 Çakmak został ministrem obrony w rządzie Kemala. Rząd osmański wydał na niego wyrok śmierci. 10 sierpnia 1920 w Sèvres pod Paryżem wielki wezyr Damat Ferid Pasza podpisał w imieniu rządu Imperium Osmańskiego Traktat w Sevres, dokonujący faktycznie rozbioru Turcji, praktycznie likwidujący armię turecką, pozbawiający Turcji suwerenności na pozostawionym jej terytorium. Rząd Kemala i Wielkie Zgromadzenie Narodowe Turcji odrzuciły traktat i uznały jego sygnatariuszy – delegację rządu osmańskiego – za zdrajców stanu. Rozpoczęła się wojna o niepodległość Turcji. Początkowo pod kontrolą armii narodowej znajdowała się jedynie centralna Anatolia z siedzibą parlamentu i rządu w Ankarze.

24 stycznia 1921 Çakmak przejął z rąk Kemala stanowisko premiera Turcji, które zajmował do 9 lipca 1922 r. W obliczu klęsk ponoszonych przez armię turecką w walce z armią grecką (bitwa pod Afyonkarahisar-Eskişehir ( 27 czerwca – 10 lipca 1921) w której doszło do przełamania linii obrony armii tureckiej i ofensywy greckiej zagrażającej bezpośrednio Ankarze, 3 sierpnia 1921 Fevzi Çakmak zastąpił Ismeta Inönü na stanowisku Szefa Sztabu Generalnego rozpoczynając przygotowania do zatrzymania ofensywy wojsk greckich u wrót faktycznej stolicy Turcji. Wojska greckie przekroczyły rzekę Sakarya i znalazły się w odległości mniej niż 100 km. od Ankary. 23 sierpnia 1921 armia grecka pod dowództwem gen. Anastasiosa Papoulasa uderzyła na pozycje wojsk tureckich dowodzonych przez Mustafę Kemala i Fevzi Çakmaka. Turcy stawili zaciekły opór. Po dwudziestu jeden dniach bezskutecznych prób przełamania frontu tureckiego armia grecka 13 września 1921 zaprzestała ofensywy na Ankarę i rozpoczęła odwrót. Był to punkt zwrotny wojny grecko-tureckiej. Za zwycięstwo w bitwie nad Sakaryą Wielkie Zgromadzenie Narodowe Turcji nadało Kemalowi i Fevzi Çakmakowi stopień marszałka Turcji. Są to jedyni dowódcy tureccy do dnia dzisiejszego uhonorowani tą rangą.

Obok Kemala i Ismeta Inonü dowodził w kontrofensywie tureckiej i w ostatniej rozstrzygającej bitwie wojny grecko-tureckiej, bitwie pod Dumlupinar, która rozegrała się pomiędzy 26 a 30 sierpnia 1922, zakończyła się klęską armii greckiej i doprowadziła w konsekwencji do dotarcia armii tureckiej do wybrzeży Morza Egejskiego i ostatecznego wyparcia agresora z Azji Mniejszej. Fevzi Çakmak wycofał się z bieżącego życia politycznego w r. 1924, rezygnując z mandatu deputowanego do parlamentu. Od 3 marca 1924 do 12 stycznia 1944, gdy przeszedł w stan spoczynku, był Szefem Sztabu Generalnego Tureckich Sił Zbrojnych.

Bibliografia

• Biogram Fevzi Çakmak w Encyclopædia Britannica. 2009. Encyclopædia Britannica Online
• Michał Sokolnicki Dziennik ankarski 1939-1943, Londyn 1965; Wyd. Gryf Publications