Friedrich Wilhelm von Erdmannsdorff

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Friedrich Wilhelm von Erdmannsdorff
Friedrich Wilhelm von Erdmannsdorff.jpg
Portret von Erdmannsdorffa pędzla Friedricha Tischbeina, 1796
Data i miejsce urodzenia 18 maja 1736
Drezno
Data i miejsce śmierci 9 marca 1800
Dessau
Dziedzina sztuki Architektura
Styl Klasycyzm
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Friedrich Wilhelm Freiherr von Erdmannsdorff (ur. 18 maja 1736 w Dreźnie, zm. 9 marca 1800 w Dessau) – niemiecki architekt, działający głównie na terenie księstwa Dessau-Anhalt, przedstawiciel niemieckiego wczesnego klasycyzmu. Zaprojektował pałac Wörlitz – pierwszy w stylu klasycystycznym na terenie Niemiec. Jego uczniem był Friedrich Gilly, późniejszy nauczyciel Karola Fryderyka Schinkla.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Von Erdmannsdorff był synem Ernsta Ferdinanda von Erdmannsdorffa – architekta (niem. Hofbaumeister) na dworze księcia von Dessau-Anhalt[1].

W latach 1754–1757 studiował na uniwersytecie w Wittenberdze historię, filozofię i językoznawstwo[1]. W 1761–1762 pojechał w pierwszą podróż studyjną do Włochy, odwiedzając Wenecję i Florencję, gdzie zapoznał się z włoską sztuką i architekturą i zaczął sporządzać pierwsze szkice[1]. W trakcie studiów w Wittenberdze poznał księcia Franza von Anhalt-Dessau, z którym odbył liczne podróże studyjne[1]. Po zakończeniu wojny siedmioletniej, w latach 1763–1764 towarzyszył Franzowi w podróży do Anglii[2]. Celem podroży obok zaznajomienia się z trendami w sztuce i architekturze były studia nad gospodarką, szczególnie nad angielskim rolnictwem, handlem, rzemiosłem oraz zapoznanie się z działalnością manufaktur[3]. Po powrocie do kraju, Franz wprowadził podpatrzone w Anglii nowe metody gospodarowania, m.in. nowoczesne techniki uprawy w rolnictwie i ogrodnictwie, zreorganizował armię i służbę zdrowia, zreformował system szkolny[3]. Za jego panowania Dessau stało się centrum myśli oświeceniowej[3]. Podczas pobytu w Anglii von Erdmannsdorff studiował angielską literaturę o budowlach antycznych, zapoznał się z dziełami angielskich architektów, m.in. Williama Chambersa oraz braci Johna, Roberta i Jamesa Adamów[1]. Po powrocie zajął się tłumaczeniem dzieła Witruwiusza o architekturze antycznej, którego jednak nie ukończył[1]. W latach 1765–1766 towarzyszył Franzowi w rocznej Grand Tour po Włoszech, Niderlandach, Francji i Anglii[2][1]. W Rzymie znalazł się pod wpływem niemieckiego archeologa i historyka sztuki Johanna Joachima Winckelmanna, studiował również architekturę u Charles'a-Louisa Clérisseaua, prekursora architektury klasycystycznej w Anglii[1]. Po powrocie przeprojektował wnętrza Wielkiej Sali i Owalnego Kabinetu w pałacu w Dessau[1].

Płyta na grobie Friedricha Wilhelma von Erdmannsdorffa w Dessau
Pałac Wörlitz
Pałac Georgium

Pozostając pod wrażeniem angielskiej sztuki ogrodowej, Franz rozpoczął ok. 1765 pierwsze projekty ogrodowe w stylu angielskim. Po ślubie z Luise von Brandenburg-Schwedt w 1767, książę wybrał Wörlitz na swoją siedzibę, gdzie zlecił von Erdmannsdorffowi projekt nowego pałacu i ogrodów w stylu angielskim[2], zainspirowany ogrodami Stourhead, Stowe i Claremont, widzianymi podczas podroży po Anglii[4]. Pałac w Wörlitz był pierwszym wzniesionym w stylu klasycystycznym na terenie Niemiec (1769–1773)[5]. Von Erdmannsdorff zaprojektował go jako angielski dom wiejski, otoczony parkiem w stylu angielskim – pierwszym tego typu w Europie kontynentalnej[5].

W latach 1770–1771 von Erdmannsdorff udał się po raz trzeci do Włoch, by ukończyć rozpoczęte studia[1]. W Rzymie spotykał się z artystami i archeologami, m.in. z Clérisseau, Piranesim i Hackertem[1]. W 1775 i 1785 von Erdmannsdorff odbył wraz z Franzem kolejne dwie podróże do Anglii[3]. Po powrocie często przebywał w Berlinie i Poczdamie, gdzie na zlecenie króla pruskiego Fryderyka Wilhelma II przeprowadzał renowację nieistniejącego już dziś Zamku Berlińskiego (niem. Berliner Schloss) w stylu klasycystycznym (1787–1789)[6] i oraz prowadził przebudowę pokoju dziennego w pałacu Sanssouci[1]. W 1782 ożenił się z Wilhelminą von Ahlimb, z którą miał dwie córki[7]. W latach 1789–1790 udał się w kolejną podróż do Włoch z następcą tronu księstwa Braunschweigu, nabywając dla króla pruskiego wiele cennych dzieł sztuki[1]. W 1790 pojechał z następcą tronu księstwa Dessau-Anhalt w dwu-miesięczną podróż do Weimaru, Gothy, Kassel i Karlsruhe, a następnie osiadł w Dessau, gdzie spędził resztę życia[2].

Działalność[edytuj | edytuj kod]

Von Erdmannsdorff był prekursorem klasycyzmu w Niemczech – jego styl bazuje na studiach architektury antycznej i prac angielskich architektów neo-klasycznych[1]. Jednym z jego uczniów był Friedrich Gilly[1], późniejszy nauczyciel Karola Fryderyka Schinkla[8].

Wybrane dzieła[edytuj | edytuj kod]

Wörlitz

Dessau

Przypisy

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 Günther Meinert: Erdmannsdorff, Friedrich Wilhelm von. W: Neue Deutsche Biographie. T. 4. 1959, s. 575. (niem.)
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Siebigk.: Leopold Friedrich Franz, Fürst und später Herzog von Anhalt-Dessau. W: Allgemeine Deutsche Biographie. T. 18. 1883, s. 356–367. (niem.)
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Erhard Hirsch: Leopold III. Friedrich Franz („Vater Franz"). W: Neue Deutsche Biographie. T. 11. 1977, s. 268–270. (niem.)
  4. Charles Quest-Ritson: Gärten in Deutschland: ein Reiseführer zu den schönsten Gartenanlagen. Springer, 1999, s. 28. ISBN 3764360070. [dostęp 2010-07-03]. (niem.)
  5. 5,0 5,1 Kulturstiftung Dessau-Wörlitz: Schloss Wörlitz – England und Antike in einem Haus (niem.). www.gartenreich.com. [dostęp 2010-06-30].
  6. Harry Francis Mallgrave: Modern architectural theory: a historical survey, 1673-1968. Cambridge University Press, 2005, s. 94. ISBN 0521793068. [dostęp 2010-07-06]. (ang.)
  7. Wilhelm Hosäus: Erdmannsdorff, Friedrich Wilhelm. W: Allgemeine Deutsche Biographie. T. 6. 1877, s. 189–193. [dostęp 2010-07-06]. (niem.)
  8. Peter Kränzle: Schinkel, Karl Friedrich. W: Biographisch-Bibliograpgisches Kirchenlexikon (BBKL). T. IX. Herzberg: Verlag Traugott Bautz, 1999, s. 215–226. ISBN 978-3-88309-058-0. (niem.)
  9. Kulturstiftung Dessau-Wörlitz: Gotisches Haus – Gärtnerwohnung und Fürstensitz (niem.). www.gartenreich.com. [dostęp 2010-06-30].
  10. Detlev Arens: 100x Deutschland: die 100 wichtigsten Kulturdenkmäler. DuMont Reiseverlag, 2006, s. 113. ISBN 3770163958. [dostęp 2010-06-30]. (niem.)
  11. Kulturstiftung Dessau-Wörlitz: Georgium. Ein weitläufiger Landschaftsgarten (niem.). www.gartenreich.com. [dostęp 2010-06-30].
  12. Seemanns Internationales Architektur Lexikon. tosa, 2004, s. 77. ISBN 3854928955. (niem.)

Literatura dodatkowa[edytuj | edytuj kod]

  • Erich Paul Riesenfeld: F.W. von Erdmannsdorff, der Baumeister des Herzogs Leopold Friedrich Franz von Anhalt-Dessau. Berlin: 1913. (niem.)
  • Reinhard Alex (wyd.): Friedrich Wilhelm von Erdmannsdorff 1736–1800. Ausstellung zum 250. Geburtstag. Wörlitz: 1986.
  • Hans-Joachim Kadatz: Friedrich Wilhelm von Erdmannsdorff. Der Wegbereiter des deutschen Frühklassizismus in Anhalt-Dessau. Berlin: Verl. für Bauwesen, 1986. ISBN 3-345-00024-5.
  • Ralf-Torsten Speler: Friedrich Wilhelm von Erdmannsdorff. Begründer der klassizistischen Baukunst in Deutschland (rozprawa doktorska). Halle: 1981.
  • Ralf-Torsten Speler: Friedrich Wilhelm von Erdmannsdorff. Bahnbrecher der klassizistischen Baukunst auf dem europäischen Kontinent. Zwischen Wörlitz und Mosigkau. Dessau: Rat der Stadt, Abt. Kultur, 1986.
  • August Rode: Leben des Herrn Friedrich Wilhelm von Erdmannsdorff. Wörlitz: Kettmann, 1994.
  • Ingo Pfeifer: Friedrich Wilhelm von Erdmannsdorff. Der Architekt des Gartenreichs. DKV-Kunstführer Nr. 562/4. München / Berlin: 2004.