Karlsruhe

Karlsruhe
Herb miasta Mapa
Państwo	Niemcy
Kraj związkowy	Badenia-Wirtembergia
Powierzchnia	173,46 km²
Populacja (31 grudnia 2010) - liczba ludności - gęstość	294 761 1 699 osób/km²
Położenie	49°01' N 08°24' E
Tablice rejestracyjne	KA
Strona internetowa miasta

Karlsruhe – miasto na prawach powiatu w południowo zachodnich Niemczech, w kraju związkowym Badenia-Wirtembergia. Siedziba rejencji Karlsruhe, regionu Mittlerer Oberrhein oraz powiatu Karlsruhe do którego miasto jednak nie należy. Leży na Nizinie Górnoreńskiej, nad rzekami Alb i Pfinz, na wysokości 115 m.

Historia

Nazwa miasta pochodzi od imienia margrabiego Badenii, Karola Wilhelma von Baden-Durlach, który założył je w 1715 w lesie Hardt.

Miasto zostało założone w sposób niezwykle geometryczny w klasycznym układzie gwiaździstym – w centrum wielkiego koła usytuowano środkową wieżę pałacu, która równocześnie była osią widokową dla rozchodzących się promieniście 32 alei – z tego dziewięć stanowiących razem kąt prosty wyznaczyło ulice miasta, a resztę stanowiły aleje parkowe. Koncentryczny układ ulic w centrum miasta zachował się do dzisiaj.

W latach 1724–1918 było miastem rezydencjonalnym władców Badenii, którzy wcześniej mieli siedzibę w pobliskim Durlach. Całkowicie sztuczna lokacja miała na początku problemy z przyciągnięciem planowanej liczby osadników, wprowadzono zatem ulgi podatkowe dla nowych mieszkańców. W 1745 Karlsruhe uzyskało prawa miejskie. Do 1945 było stolicą Badenii, następnie znalazło się wraz z jej północną częścią w kraju Wirtembergia-Badenia, zaś w 1952 w Badenii-Wirtembergii.

Po 1801 nastąpiło pierwsze rozszerzenie miasta na południe i wytyczenie nowego rynku. Ekspansja terytorialna Badenii i podniesienie do rangi wielkiego księstwa na początku XIX wieku, a także powstanie od 1844 węzła kolejowego dały podstawy do szybkiego rozwoju miasta. Zbudowano port rzeczny i pierwszy stały most na Renie. Powstały cztery duże przedmieścia (Oststadt, Südstadt, Südweststadt i Weststadt), a dwa sąsiednie miasta zostały przyłączone odgórną decyzją władz rejencji: Mühlburg na zachodzie w 1885 i Durlach na wschodzie w 1939. Po reformie administracyjnej w 1972 wchłonięte zostało także miasto Grötzingen. Silny rozwój zabudowy wymusił w 1913 przebudowę linii kolejowych i przeniesienie dworca o około 2 km na południe.

Już w wieku XIX Karlsruhe było znaczącym w Europie ośrodkiem naukowym, swoje pionierskie badania nad falami elektromagnetycznymi prowadził tu Heinrich Hertz. Znany jest też wynalazca prymitywnego roweru oraz drezyny kolejowej Karl Drais Freiherr von Sauerbronn.

Na początku XIX w. w Karlsruhe zebrał się pierwszy współczesny parlament w Niemczech. Wiosna Ludów w 1848 i rewolucja 1918 miały w samym mieście stosunkowo łagodny przebieg.

W 1916 w mieście nastąpił pierwszy w historii nalot bombowy na cele wyłącznie cywilne – francuskie samoloty zaatakowały miasto w odwecie za wcześniejszy nalot na zakłady w Bar-le-Duc. Głównym celem był m.in. namiot cyrkowy przy jednej z głównych ulic – Ettlinger Straße. W wyniku bombardowania oraz paniki zginęło 85 dzieci i 34 dorosłych, a 169 osób odniosło rany.

Po I wojnie światowej, na skutek utraty Alzacji przez Niemcy, miasto podupadło gospodarczo. W II wojnie światowej miasto zostało silnie zniszczone przez nocne bombardowania alianckie, ze względu na charakterystyczny rzut stanowiło łatwy cel i punkt orientacyjny dla lotnictwa. Szczególnie ucierpiało zabytkowe centrum miasta.

Po wojnie miasto znalazło się w amerykańskiej strefie okupacyjnej. Szybko przystąpiono do odbudowy. Nastąpił znaczny rozwój gospodarczy miasta. Powojenny przyrost liczby mieszkańców wynosi około 100 tys. i jest związany także z napływem uchodźców, głównie ze Śląska. Powstały dzielnice Waldstadt i Oberreut. Do 1990 w mieście znajdował się duży garnizon amerykański z lotniskiem wojskowym. Dawne osiedle amerykańskie przekształcono następnie w dzielnicę Nordstadt.

W latach 70. miastem wstrząsnęły akcje terrorystyczne Rote Armee Fraktion. W 1980 w Centrum Kongresowym w Karlsruhe odbył się kongres założycielski partii Die Grünen.

Podział administracyjny

Karlsruhe składa się z 27 dzielnic (Stadtteil), które z kolei dzielą się na osiedla. Niektóre z dzielnic mają własne samorządy (Ortschaftsrat).

Gospodarka

Miasto jest dużym ośrodkiem przemysłowym. Zlokalizowany jest tu przemysł maszynowy, metalowy, środków transportu (Michelin), precyzyjny (PhysikInstrumente – producent urządzeń pomiarowych), elektrotechniczny i elektroniczny (Siemens AG, Robert Bosch GmbH), chemiczny (L'Oréal) i farmaceutyczny (Pfizer), poligraficzny, odzieżowy i spożywczy. W ostatnich latach następuje rozwój firm informatycznych (Web.de, Schlund+Partner, Nero AG). Znajduje się tutaj rafineria ropy naftowej MiRO (rurociągi Genua – Karlsruhe i Ingolstadt – Karlsruhe).

W Karlsruhe siedzibę ma kilkanaście banków i towarzystw ubezpieczeniowych. Miasto ma Centrum Kongresowe i tereny targowe.

Transport

Drogi

Na południowy wschód od centrum znajduje się trójkąt autostrad A5 (Frankfurt nad Menem – Bazylea) i A8 (Karlsruhe – Stuttgart – Monachium). Na południe od centrum miasta przebiega droga szybkiego ruchu, tzw. "południowa styczna" (Südtangente), łącząca trójkąt autostrad z zaczynającymi się na zachód od Renu autostradami A65 do Ludwigshafen am Rhein oraz A35 do Strasburga i Paryża. Na Südtangente leży najdalej w górę rzeki położony niemiecki most na Renie.

Kolej

Karlsruhe to duży węzeł kolejowy z dworcem towarowym, zbiegają się tu linie z Heidelbergu do Bazylei (pierwsza kolej badeńska), linia bezpośrednia z Mannheim i przez Forchheim do Rastatt (tzw. kolej strategiczna), linia do Stuttgartu przez Pforzheim doliną Pfinzu, linia do Heilbronnu przez Bretten i do Landau in der Pfalz.

Dworzec Karlsruhe Hauptbahnhof ma 14 peronowych torów przelotowych i 1 czołowy. Ponadto miasto jest również dworzec Karlsruhe West oraz stacja kolejowa Karlsruhe-Durlach.

Żegluga śródlądowa

Karlsruhe jest ważnym portem śródlądowym, czwartym co do wielkości w Niemczech (przeładunek 10,3 mln t – 1988). Ma port naftowy z jednym basenem i uniwersalny port drobnicowo-masowy z pięcioma basenami. W okresie letnim po Renie kursuje statek wycieczkowy Karlsruhe.

Komunikacja miejska

W Karlsruhe ma swoje centrum rozwinięta i pierwsza na świecie sieć dwusystemowego tramwaju regionalnego AVG z liniami m.in. do Pforzheim, Baden-Baden, Freudenstadt i Heilbronn. Tramwaj dwusystemowy ma siedem linii, ponadto Albtalbahn jest koleją zelektryfikowaną w systemie tramwajowym. Deutsche Bahn obsługuje jedną linię klasycznej szybkiej kolei miejskiej do Heidelbergu i Spiry.

Od 1877 w Karlsruhe jeżdżą tramwaje, od 1901 elektryczne. Po wojnie uniknięto zamykania linii, co praktykowano w wielu niemieckich miastach. Obecnie miasto ma siedem linii tramwajów miejskich (1-6 i 8) i dziewięć linii podmiejskich (S1, S11, S2, S3, S31, S32, S4, S41, S5), obsługiwane przez przedsiębiorstwo komunikacji miejskiej Verkehrsbetriebe Karlsruhe.

Rola autobusów w mieście sprowadza się do dowozów w obrębie dzielnic do linii bardzo rozbudowanej sieci tramwajowej.

Transport miejski w Karlsruhe koordynowany jest przez Karlsruher Verkehrsverbund (KVV), czyli stowarzyszenie jednostek administracji publicznej zamawiających usługi przewozowe oraz wykonujących je przewoźników.

Polityka i kultura

Karlsruhe około 1900 r.

Zamek w Karlsruhe

Pałac Gottesaue

Kościół św. Bernarda w Karlsruhe

Karlsruhe stanowi siedzibę niektórych centralnych organów politycznych Niemiec, w tym Sądu Najwyższego (Bundesgerichtshof) i Federalnego Trybunału Konstytucyjnego (Bundesverfassungsgericht,). Stanowi stolicę rejencji Karlsruhe. W mieście znajdują się również centrale kilku przedsiębiorstw przemysłowo-handlowych i banków. Miasto jest również ośrodkiem turystycznym. Znajdują się tutaj muzea, teatry, oraz ogrody: botaniczny i zoologiczny. Biblioteki: miejska i krajowa o rozbudowanym księgozbiorze (m.in. rękopis Pieśni o Nibelungach z XIII wieku pochodzący z Donaueschingen). Duży zespół parkowo-leśny na północy miasta.

Oświata i nauka

W Karlsruhe mają siedzibę uczelnie:

• Karlsruher Institut für Technologie – uniwersytet (założony w 1825) – najstarsza niemiecka uczelnia o profilu technicznym, przekształcony niedawno poprzez asymilację ośrodków badawczych
• Hochschule Karlsruhe – Technik und Wirtschaft – uczelnia techniczna założona 1878
• Pädagogische Hochschule Karlsruhe – uczelnia pedagogiczna; wspólny kampus z Hochschule Karlsruhe – Technik und Wirtschaft
• Staatliche Akademie der Bildenden Künste Karlsruhe – akademia sztuk pięknych (założona 1854)
• Staatliche Hochschule für Gestaltung Karlsruhe – Wyższa Szkoła Projektowania (założona w 1992)
• Staatliche Hochschule für Musik Karlsruhe – uczelnia muzyczna w zamku Gottesaue
• Berufsakademie für Wirtschaft und Technik Karlsruhe – Wyższa Szkoła Zawodowa Gospodarki i Techniki (założona 1979)

Do lat 90. XX w. w Karlsruhe znajdował się niemiecki ośrodek badań nad energią jądrową. W mieście mają siedzibę liczne placówki naukowo-badawcze, np. Towarzystwo Fraunhofera, Bundesforschungsinstitut für Ernährung und Lebensmittel (Federalny Urząd do Spraw Żywności i Artykułów Spożywczych).

Węzeł Wiedzy i Innowacji EIT

Karlsruhe jest jednym z centrów Węzła Wiedzy i Innowacji (Sustainable Energy) Europejskiego Instytutu Technologicznego W projekcie uczestniczą też uczelnie i przedsiębiorstwa z Hiszpanii, Holandii, Francji, Polski (polskim koordynatorem projektu jest krakowska AGH) i Szwecji. Udział w projekcie pozwala na tworzenie zupełnie nowych technologii i ich transfer do biznesu na ogromną skalę. Na badania wykorzystywane w biznesie przypadnie 120 mln euro rocznie.

Centra Węzła Wiedzy i Innowacji – KIC Inno Energy: CC Germany: Karlsruhe, CC Alps Valleys: Grenoble , CC Benelux: Eindhoven/Leuven, CC Iberia: Barcelona , CC PolandPlus: Kraków, CC Sweden: Sztokholm

Sport

W mieście działają m.in. kluby piłkarskie Karlsruher SC (KSC) (rozgrywa mecze na obiekcie Wildparkstadion) i KFC oraz klub wioślarski Rheinbrüder.

Zabytki

• renesansowy zamek Gottesaue – 1558, obecnie Staatliche Hochschule für Musik Karlsruhe
• zamek Augustenburg w Grötzingen
• barokowy zamek Karlsburg w Durlach – na zrębie gotyckim, 1701, D. E. Rossi
• barokowy pałacyk w bażantarni z dwoma chińskimi pawilonami herbacianymi, obecnie Szkoła Leśnictwa (Forstschule)
• barokowe założenie parkowo-urbanistyczne z promieniście rozchodzącymi się od pałacu ulicami, których połowa przebiega przez zabudowę miejską, a połowa przez park i bażantarnię, a dalej przez las
• późnobarokowy pałac Karlsruhe – 1752–1785, m.in. Balthasar Neumann i Jeremias Müller, zniszczony w 1944, odbudowany na Badeńskie Muzeum Krajowe; wieża zamku stanowi centralny element przestrzenny miasta
• tzw. Mały Kościół – barokowy, ewangelicki, 1773–1776, Jeremias Müller
• klasycystyczne założenie urbanistyczne Rynku i Via Triumphalis z pomnikami i fontannami, w tym piramidą grobową Karola Wilhelma – 1801–1825, Friedrich Weinbrenner
• kościół miejski – ewangelicki, 1807–1816, Friedrich Weinbrenner, zniszczony w 1944, odbudowany przez Horsta Lindego, obecnie kościół biskupi, wieża wysokości 61,70 m
• kościół św. Stefana (St. Stefan) – katolicki, 1808–1814, Friedrich Weinbrenner
• ratusz – 1821–1825, Friedrich Weinbrenner
• mennica – 1826–1827, Friedrich Weinbrenner
• dawna kaplica cmentarna przy Kapellenstraße
• gmach Wyższej Szkoły Technicznej – 1836, Heinrich Hübsch
• neogotycka kaplica grobowa książąt Badenii – 1896, Franz Baer i Hermann Hemmberger
• neogotycki Kościół Chrystusa Króla – ewangelicki, 1896–1900, Robert Curjel i Karl Moser
• neogotycki Kościół św. Bernarda – katolicki, 1896–1901, M. Meckel
• secesyjny zespół budynków mieszkalnych przy ulicy Baischstraße, Hermann Billing
• osiedle Dammerstock – 1927, modernistyczne budynki m.in. Waltera Gropiusa, Ottona Hässlera i innych przedstawicieli Werkbundu
• Schwarzwaldhalle – 1953, Erich Schelling
• eksperymentalna elektrownia uniwersytetu – 1954, Egon Eiermann
• zespół pawilonów Federalnego Trybunału Konstytucyjnego (Bundesverfassungsgericht) – 1965–1970, Paul Baumgarten
• postmodernistyczna Badeńska Biblioteka Krajowa (BLB) – 1984, Oswald M. Ungers
• ZKM (Centrum Kultury i Technologii Medialnej) – dawna fabryka amunicji przebudowana w latach 1994–1997 na miejską galerię sztuki z Staatliche Hochschule für Gestaltung.

Osoby

urodzone w Karlsruhe

• Fryderyk I von Baden – książę Badenii
• Karol Fryderyk von Baden – książę Badenii
• Karol Ludwik Badeński – książę Badenii
• Karol Wilhelm von Baden-Durlach – założyciel miasta, książę Badenii
• Karl Benz – jeden z twórców samochodu
• Oliver Bierhoff – piłkarz
• Karl Drais – wynalazca roweru i drezyny
• Hans Frank – polityk nazistowski
• Friedrich Hund – fizyk niemiecki
• Oliver Kahn – piłkarz
• Johann Gottfried Tulla – inżynier, projektant regulacji Renu
• Friedrich Weinbrenner – architekt i urbanista
• Andreas Andi Deris - wokalista

związane z miastem

• Johannes Brahms – muzyk
• Luigi Colani – projektant form przemysłowych
• Egon Eiermann – architekt
• Hermann Göring – polityk nazistowski
• Fritz Haber – chemik
• Heinrich Hertz – fizyk
• Günther Klotz – polityk SPD, burmistrz w latach 60.
• Horst Linde – architekt
• Erich Schelling – architekt
• Max von Stephanitz – kynolog, twórca rasy owczarek niemiecki
• Oswald Mathias Ungers – architekt

Współpraca

Miejscowości partnerskie:

• Halle (Saale), Saksonia-Anhalt
• Krasnodar, Rosja
• Nancy, Francja
• Nottingham, Anglia
• Timișoara, Rumunia

Linki zewnętrzne

• serwis internetowy Stadtwiki Karlsruhe (niem.)