Gardna Wielka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Gardna Wielka
Kościół, widok od zachodniej strony
Kościół, widok od zachodniej strony
Państwo  Polska
Województwo pomorskie
Powiat słupski
Gmina Smołdzino
Liczba ludności (2006) 803
Strefa numeracyjna (+48) 59
Kod pocztowy 76-213
Tablice rejestracyjne GSL
SIMC 0751090
Położenie na mapie gminy Smołdzino
Mapa lokalizacyjna gminy Smołdzino
Gardna Wielka
Gardna Wielka
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Gardna Wielka
Gardna Wielka
Ziemia 54°38′15″N 17°09′57″E/54,637500 17,165833

Gardna Wielka (słowiń. Vjélgå Garnåu, kaszb. Garnô lub Wiôlgô Garnô, niem. Groß Garde) – stara słowińska wieś, dawniej rybacka, położona w Polsce w województwie pomorskim, w powiecie słupskim, w gminie Smołdzino na Wybrzeżu Słowińskim i nad jeziorem Gardno.

We wsi znajduje się zabytkowy[1] neogotycki kościół parafialny pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny (dawniej św. Stanisława) z połowy XIX wieku. W obecnych murach zachowane są pozostałości świątyni średniowiecznej[2].

W latach 1945–54 siedziba gminy Gardna Wielka. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa słupskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Powstanie Gardny Wielkiej i etymologia nazwy

Miejscowość powstała w XII w. jako nowe zasiedlenie [3] w miejscu szczególnie niebezpiecznym. Niebezpieczeństwo istniało ze strony kupców, żeglarzy przybywających z północy i zachodu. Powstanie zwielokrotnionego zagrożenia spowodowało odsłonięcie się południowej skarpy jeziora Gardno (po otwarciu się przesmyku dla przepływu Łupawy bezpośrednio tworząc ujście do morza) [4] . Wikingowie (a konkretnie Duńczycy) mieli wówczas łatwą drogę do bezpośrednich ataków takich grodów jak: Smołdzino, Rumsko, Równo, Siodłonie, Wiatrowo, Żoruchowo... Nazwa Gardna Wielka pochodzi dla Gardna od pomorskiego gärd- gród + domyślny człon woda, natomiast człon Wielka nowszy i dyferencyjny wobec Mała. [5]

Praca i współpraca w Gardnie Wielkiej

Ludność Gardny Wielkiej zajmowała się rolnictwem i rybołówstwem. Od niepamiętnych czasów dokonywano zimowych połowów (przeciągano sieci pod lodem), przy których musiała współdziałać społeczność rybacka. Używano trzech rodzajów sieci: wielkiego niewodu (własność 45 rybaków); niewodu mniejszego (włok był własnością 30 rybaków); najmniejszego niewodu (własność 16 rybaków). Każdy, który mógł ze względów zdrowotnych wykonywać prace był zatrudniony przy tych głównych, zimowych zaciągach ryby. Dokonywano też przy pomocy związku rybaków niezwykle sprawiedliwego podziału dochodu. [6]. Jezioro licząc od czasów po I wojnie światowej było przełowione, zmusza to mieszkańców na podjęcie prac polowych i zajęcie się chowem bydła. A przecież pola były już w posiadaniu innych.

Szkoła i internat w Gardnie Wielkiej[7]

Szkoła w Gardnie Wielkiej była wymieniona już w kościelnym protokole wizytacyjnym w 1593 r. Wsie Gross Garde, Kerske (wschodnia część Gardny Wielkiej) i Klein Garde tworzyły kiedyś gminę szkolną. Pierwsze zapisane nazwisko nauczyciela brzmi Johann Gottlieb Gutsch. W 1842 został wybudowany nowy budynek szkolny pod "Górą Piaskową" (am Sandberg). Liczba uczniów w tym czasie wzrosła do 195, musiała zatem o połowę wzrosnąć liczba etatów nauczycielskich. Gardna Mała uzyskuje swoją pierwszą szkołę w 1863 roku. Ostatni budynek szkolny w Gardnie Wielkiej powstał w 1892/93 r. , miał trzy pomieszczenia klasowe i trzy mieszkania dla nauczycieli. Liczba uczniów osiąga do 1914 roku 240, następnie powoli maleje. Szkoła w 1932 r. była pięciostopniowa i miała pięć klas, trzech nauczycieli i 198 uczniów. W latach 20-tych XX wieku szkoła w Gardnie Wielkiej miała internat z 30 miejscami sypialnymi, znajdującymi się pod zwierzchnią opieką gminy. Od 18 lutego 1938 r. warunki w internacie zdecydowanie się polepszyły, powstała nowa budowla położona w ciekawym krajobrazowo miejscu- nad j. Gardno.

Germanizacja

Od drugiej połowy XIII wieku następuje zasiedlenie powiatu słupskiego ludnością niemiecką. Ludności tej przewodzi niemiecka szlachta.[8] [...]Pod wpływem procesu germanizacyjnego zasięg terytorium zamieszkanego przez Kaszubów na ziemi słupskiej stale się pomniejszał. Po wiekach doszło do otoczenia miejscowej ludności znad jezior Gardno i Łebsko pierścieniem ludności niemieckiej i wytworzenia tu swego rodzaju „rezerwatu". W 1582 r. superintendent słupski D. Croll stwierdził, że słowińscy Wendowie zajmują jeszcze „hinter Pommerlandt" przez co rozumiał ówczesne ziemie darłowską, sławieńską i słupską. W połowie XVII w. język kaszubski był żywy jeszcze we wschodniej i południowej części ziemi sławieńskiej, ziemi miasteckiej i prawie całej (z wyjątkiem północno-zachodniej części) ziemi słupskiej. Z Szultka (Język...) pisze, że „w latach czterdziestych XVIII w. zachodnia granica zasięgu kaszubszczyzny biegła do Bałtyku na zachód od Objazdy przez Słupsk, Kobylnicę Słupską na Wrzącą, stąd lasami na południe do przecięcia rzeki Wieprzy".[...][9] W 1815 roku usunięto język kaszubski we wszystkich szkołach parafii. Germanizacji społeczności rodzimej dopełniono przez coraz to większe obostrzenia co do użytkowania języka kaszubskiego w kościele; w liturgii i w kazaniach. Rozpowszechniano też takie powiedzenia "głupi jak Kaszub".

Wybór Adolfa Hitlera na kanclerza Niemiec powoduje osiedlenie się na krańcach nazistowskiego państwa okolica Gardny Wielkiej, "niechcianych" artystów, takich jak Max Pechstein (1881-1955), malarz ekspresjonista. Przed presją nazistowskiego otoczenia schronił się też w pobliskich Rowach Gottfried Brockmann. Wielu malarzy tworzy tu swoje dzieła z powodu ciekawego krajobrazu: Otto Priebe (1886-1945), Margarete-Stubbe (1895-1978), Willi Hardt (1879-), Gertruda Hardt, Paul Kuhfuss, Hans Winter (1891-), Wilhelm Granzow, Anna G. von Zitzewitz, Siegfried Reich, H. Meincke, K. Pieper, Rudolf Hardow, Joachim Wendt, K. Topel, Walter Zuchors, Hans Lietz, Heinrich Otto, Willi Koch, Bruno Müller, Hans Troschel[10].

Zakończenie działań wojennych

Wojska II Frontu Białoruskiego po przebiciu się do Bałtyku zajmowały tereny nadbrzeżne idąc od zachodu na wschód, w kierunku Gdyni. Gardna Wielka została zajęta w dniu 9 marca 1945 roku. Tylko w pobliskim Smołdzinie i Smołdzińskim Lesie doszło do niewielkiej strzelaniny. Najwięcej ludności na ten czas schroniła się do swoich chat rybackich na mierzei, ci wrócili szybko do swoich domów. Byli i tacy co wyruszyli z taborami na wschód- wystawili się oni na dodatkowe straty. W końcu maja 1945 roku wyludniły się wsie w pasie 20 kilometrów od brzegu morza, ludność niemiecką bowiem usunięto z tego pasa. Zaczęły się aresztowania mężczyzn o postawach przywódczych. W kwietniu i maju 1945 roku zlikwidowano tory kolejowe. Pierwsi Polacy, którzy przyjechali do Gardny Wielkiej, w lipcu 1945 roku, zajęli wszystkie większe gospodarstwa, plądrowali domy po wcześniejszym wyważeniu drzwi, bito domowników w przypadku choćby wygłoszenia najcichszej uwagi. Owi rabusie po zagarnięciu co było pod ręką wracali po kilku dniach, postępowali podobnie- takie były właśnie pierwsze kontakty z Polakami, mogły rodzić jedynie nienawiść. Polska administracja zaczęła urzędowanie we wrześniu 1945 roku. Oznacza to wzmożenie się przemocy i gwałtów ze strony "szumowin". Rewizje i napady, morderstwa (w tym też z udziałem milicji) na ludność wiejską były na porządku dziennym. Dopiero w drugiej połowie 1947 roku, kiedy, wg słów jednego z polskich mieszkańców Gradny, "posterunek MO objął Żydek «Moniek» - starszy sierżant, człowiek energiczny i śmiały, wprowadził porządek, skutecznie walczył z szabrownikami, którzy samochodami wywozili meble i co się dało, Gardna Wielka odetchnęła, życie wracało do normy".[11]

Według danych niemieckich (K. H. Pagel)[12] spośród prawie tysiąca byłych mieszkańców Gardny Wielkiej - 617 osiedliło się w zachodnich strefach okupacyjnych (później RFN), a 372 w strefie radzieckiej (dawne NRD). Wśród tych wysiedlonych nie znalazło się 145 ofiar wojny z Gardny Wielkiej: 52 poległych żołnierzy Wehrmachtu, 18 zabitych cywilów i 75 zaginionych.

Historia po 1948 roku

Gardna Wielka administracyjnie jest określana jako wieś, a miała przecież w okresie nazistowskim, od 1935 roku, burmistrza, pomagająca Rada Gminy miała jedynie doradczy charakter.[13] Po wojnie Rosjanie zarządzali miejscowością o charakterze wsi. Tu powstało jedynie sołectwo w czasie wprowadzanej administracji przez władze polskie. Po działaniach wojennych uruchomiono milicję, szkołę, szpital (izbę porodową). Rybacy zostali zorganizowani w spółdzielni, która przechodziła przeobrażenia, nawet była to placówka Państwowych Gospodarstw Rybackich. Przeobrażenia dokonane w Polsce po 1982 roku spowodowały wzmożone zainteresowanie mieszkańców turystyką, powstała stadnina, na Jeziorze Gardno zaczęto uprawiać windsurfing i późniejsze jego odmiany. Turystyka nigdy jednak nie miała masowego charakteru.

Przypisy

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo pomorskie (pol.). 31 marca 2015. [dostęp 2.04.2013].
  2. Andrzej Czarnik: Gardna Wielka. Słupsk: Wydawnictwo Uczelniane, Pomorska Akademia Pedagogiczna w Słupsku, 2001, s. 99–100. ISBN 83-87006-94-7.
  3. Olczak Jerzy i Siuchniński Kazimierz SPRAWOZDANIE Z BADAŃ WERYFIKACYJNYCH GRODZISK PRZEPROWADZONYCH NA TERENIE POWIATU SŁUPSKIEGO, Kosz. Zesz. Muz., t. 2, str. 242 1972
  4. Lienau Otto; Die Bootsfunde von Danzig- Ohra aus der Wikingerzeit; str. 46, Danzig 1934
  5. Lachowicz Franciszek, Olczak Jerzy, Siuchniński Kazimierz; OSADNICTWO WCZESNOŚREDNIOWIECZNE NA POBRZEŻU I POJEZIERZU WSCHODNIOPOMORSKIM; KATALOG; str. 300; POZNAŃ 1977
  6. Andrzej Czarnik; Gardna Wielka, str. 181, Słupsk 2001
  7. Pagel Karl-Heinz; Der Landkreis Stolp in Pommern (41. Gross Garde)
  8. Witt Walter; Die Burgwälle des Stolper Landes; str. 36, Stolp 1934
  9. Andrzej Czarnik; Gardna Wielka, str. 74, Słupsk 2001
  10. Andrzej Czarnik; Rowy w twórczości Maxa Pechsteina [w:] VII KONFERENCJA KASZUBSKO- POMORSKA, SŁUPSK 2003; str. 85
  11. Andrzej Czarnik, GARDNA WIELKA, Słupsk 2001, str. 154
  12. Pagel Karl-Heinz; Der Landkreis Stolp in Pommern (Gross Garde)
  13. Pagel Karl-Heinz; Der Landkreis Stolp in Pommern (41. Gross Garde)

Literatura:[edytuj | edytuj kod]

  1. Buske N.; Die Marienkapellen auf dem Gollen, dem Revekol und dem Heiligen Berg bei Pollnow. Ein Beitrage zur Geschichte der Wallfahrtsorte in Pommern, „Baltische Studien”N. F. Hamburg 1970
  2. Czarnik Andrzej; Gardna Wielka; Słupsk 2001
  3. Stanisław Kujot (KSIĄDZ PLEBAN W GRZYBNIE, POCZTA UNISŁAW) KTO ZAŁOŻYŁ PARAFIE W DZISIEJSZEJ DIECEZYI CHEŁMIŃSKIEJ? (Z MAPĄ, CZĘŚĆ PIERWSZA, NAKŁADEM TOWARZYSTWA NAUKOWEGO W TORUNIU, TORUŃ- 1903
  4. Lachowicz F.,Olczak J.,Siuchniński K.; Osadnictwo wczesnośredniowieczne na Pobrzeżu i Pojezierzu Wschodniopomorskim. Wybrane obszary próbne. Katalog, Poznań, s. 141-146. Poznań 1977
  5. Leciejewicz Lech; GDZIE ZOSTAŁY UMIESZCZONE PIERWSZE SIEDZIBY BISKUPIE NA POMORZU ZESZYTY KULICKIE, ZESZYT NR2
  6. Leciejewicz Lech; Z BADAŃ NAD POCZĄTKAMI OSAD MIEJSKICH NAD BAŁTYKIEM WE WCZESNYM ŚREDNIOWIECZU [w:] Archeologia Polski, t. VIII, z.2, Wrocław 1963
  7. Lienau Otto; Die Bootsfunde von Danzig- Ohra aus der Wikingerzeit; Danzig 1934
  8. Olczak Jerzy i Siuchniński Kazimierz SPRAWOZDANIE Z BADAŃ WERYFIKACYJNYCH GRODZISK PRZEPROWADZONYCH NA TERENIE POWIATU SŁUPSKIEGO, Kosz. Zesz. Muz., t. 2, 1972
  9. Szultka Zygmunt; Studia nad rodowodem i językiem Kaszubów, Gdańsk 1992
  10. Witt Walter; Der Revecol und seine Umgebung in vor= und frühgeschichtlicher Zeit; Delmanzosche Buchdruckerei, Stolp in Pommern
  11. Witt Walter; Urgeschichte des Stadt= und Landkreises Stolp; Stolp 1934
  12. Witt Walter; Die Burgwälle des Stolper Landes; Stolp 1934

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]