Język kaszubski

Z Wikipedii

Kaszëbsczi jãzëk
Obszar	Polska
Liczba mówiących	50.000 - 200.000 (brak dokładnych danych)
Ranking	-
Klasyfikacja genetyczna	Języki indoeuropejskie Języki słowiańskie Zachodniosłowiańskie Języki lechickie Języki pomorskie Język kaszubski
Pismo	łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy	Od 2005 roku w Polsce język regionalny, z możliwością wprowadzenia do urzędów jako język pomocniczy w województwie pomorskim. Wprowadzony w gminach Parchowo i Sierakowice.
Regulowany przez	Radzëzna Kaszëbsczégò Jãzëka (Rada Języka Kaszubskiego)
Kody języka
ISO 639-1	–
ISO 639-2	csb
ISO 639-3	csb
SIL	CSB
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Wikipedia w języku kaszubskim
W Wikisłowniku: Słownik języka kaszubskiego

Język kaszubski (nazwa własna: kaszëbsczi jãzëk) – język z grupy zachodniosłowiańskiej języków słowiańskich, którym posługuje się w Polsce na co dzień ponad 50 tys. Kaszubów. Kaszubski jest jednym z języków pomorskich – o odrębnym języku można mówić już w wieku XIV. Za najstarsze druki kaszubskie uważane są Duchowne piesnie Dra Marcina Luthera i inszich naboznich męzow Szymona Krofeya z roku 1586, jak i z roku 1643 Michała Pontanusa Mały Catechism Niemiecko Wándalski abo Slowięski.

Używana obecnie forma pisana języka kaszubskiego jest ewolucją zaproponowanej w 1879 roku przez Floriana Ceynowę w wydanej w 1879 roku w Poznaniu Zarés do Grammatikj Kašébsko-Słovjnskjè Mòvé.

Badacz kaszubszczyzny Fryderyk Lorentz wyszczególnił w języku kaszubskim 47 głosek, które zapisujemy obecnie 34 literami, część z nich (ch, cz, dz, dż, rz, sz) poprzez połączenie liter, podobnie jak w języku polskim.

Spis treści 1 Użycie 2 Status prawny 3 Kaszubszczyzna a język polski 4 Alfabet 5 Dialekty 6 Właściwości języka kaszubskiego 7 Przykład (Ojcze nasz) 8 Literatura 8.1 Zabytki piśmiennictwa kaszubskiego (pomorskiego) 8.2 Wydawnictwa współczesne 9 Linki zewnętrzne 10 Przypisy

[edytuj] Użycie

Zasięg kaszubszczyzny od wielu lat nieustannie się zmniejsza.

Do niedawna panowało i wśród części językoznawców w Polsce panuje szeroko rozpowszechnione przekonanie o tym, że język kaszubski stanowi dialekt lub gwarę języka polskiego.

W roku 2003 przydzielono językowi kaszubskiemu trzyliterowy międzynarodowy kod CSB według normy ISO 639-2 ^[1].

Obecnie w Polsce istnieje kilkadziesiąt szkół, w których dzieci uczą się kaszubskiego (ponad 10000 osób w roku szkolnym 2008-2009^[2]). Od 2005 roku istnieje możliwość zdawania z niego egzaminu maturalnego^[3]. W języku kaszubskim wydawane są książki i czasopisma^[4], emitowane są regionalne programy radiowe i telewizyjne^[5]. W języku kaszubskim jest też liturgia słowa podczas Mszy św. w wielu kościołach katolickich.

Na Uniwersytecie Gdańskim w Instytucie Filologii Polskiej może będzie uruchomiona w październiku 2009 roku specjalność nauczycielska -kaszubistyczna ^[6]. Byłoby to zgodne z obowiązującą w Polsce Europejską Kartą Języków Regionalnych i Mniejszościowych - jej artykułem 8, ust. 1, lit e: dotyczącym m. in. języka kaszubskiego - możliwości jego studiowania na poziomie uniwersyteckim.

[edytuj] Status prawny

Status prawny języka kaszubskiego w Polsce reguluje ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym definiując go (art. 19, ust. 2) jako język regionalny^[7]. Zgodnie z nią można po kaszubsku mówić publicznie i istnieje możliwość używania przed organami gminy, obok języka polskiego, języka kaszubskiego jako języka pomocniczego – pierwsza dokonała tego położona w powiecie bytowskim gmina Parchowo. 1 czerwca 2009r. zaczęła w Polsce obowiązywać Europejska karta języków regionalnych lub mniejszościowych - jest to istotne dla statusu języka kaszubskiego.

 Osobny artykuł: Kaszuby.

[edytuj] Kaszubszczyzna a język polski

Spory co do przynależności kaszubszczyzny do dialektów języka polskiego trwają od dawna i jeszcze nie został w tej sprawie zawarty kompromis. W 2005 r. język kaszubski został na mocy ustawy uznany w Polsce za język regionalny. Nie przekonuje to niektórych językoznawców o jego rzeczywistej samodzielności^[8]. Głównym argumentem za odrębnością od polszczyzny jest fakt, że kaszubski znacznie różni się od języka ogólnego. Gdy jednak porównuje się go z gwarami północnymi Wielkopolski lub Mazowsza, odnajduje się znacznie więcej podobieństw - mało jest więc cech charakterystycznych wyłącznie dla kaszubszczyzny. Niewątpliwa jest także przynależność etnolektu kaszubskiego do staropolszczyzny (A. Brückner), gdyż większość cech dystynktywnych kaszubszczyzny (szwa kaszubska, kaszubienie) pojawia się dopiero po okresie staropolskim^[9]. Kaszubski, tak jak pozostałe, wymarłe już gwary pomorskie, wykazuje pewne podobieństwa względem połabszczyzny, co spowodowane jest wielowiekowym sąsiedztwem obu tych etnolektów, ale dominują w nim cechy wschodniolechickie (staropolskie)^[10]. Trzeba jednak pamiętać, że dużą rolę w uznaniu danego etnolektu za język lub dialekt odgrywają często czynniki pozajęzykoznawcze, takie jak poczucie odrębności kulturowej lub etnicznej użytkowników, tak więc kwestia statusu kaszubszczyzny pozostaje sporna.

[edytuj] Alfabet

 Osobny artykuł: Alfabet kaszubski.

Alfabet kaszubski zawiera następujące litery:

Aa Ąą Ãã Bb Cc Dd Ee Éé Ëë Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Łł

Mm Nn Ńń Oo Òò Óó Ôô Pp Rr Ss Tt Uu Ùù Ww Yy Zz Żż

w tym niewystępujące w języku polskim:

• ã - nosowe "a" (IPA: [ã]) (tzw. a z blewiązką)
• é - w przybliżeniu "yj" (IPA: [e], [ej]) (tzw. e ze striszkã)
• ë - między "e" i "a" (IPA: [ə]) (tzw. "szwa")
• ò - "łe" (IPA: [wɛ]) (tzw. labializacja)
• ô - w zależności od dialektu tożsame z "o" lub bardziej pochylone w kierunku "e" (IPA: [ɞ] lub [ɔ]) (tzw. o z dakã)
• ù - "łu" (IPA: [wu]).

Natomiast literę u czyta się jak u pochylone w kierunku i [ʉ].

W przeciwieństwie do języka polskiego, głoski cz, sz, ż, dż, rz wymawia się bardziej miękko, jako [ʧ], [ʃ], [ʒ], [ʤ], [ʒ] (jak w języku angielskim).

[edytuj] Dialekty

Wyróżnia się 4 zespoły dialektalne kaszubszczyzny, w ramach których występuje około 50 gwar.

• Dialekt północny (powiat pucki i północna część wejherowskiego)
• Dialekt środkowy (południowa część pow. wejherowskiego i powiat kartuski)
• Dialekt południowo-wschodni (tereny na południe od Kościerzyny)
• Dialekt południowo-zachodni (okolice Borzyszków, Brzeźna Szlacheckiego w pow. chojnickim i nieliczne wsie w pow. bytowskim).

W Dialektach i gwarach polskich^[11] wymienione są

• gwary bylackie
• gwary słowińskie †
• gwara Kabatków (główczycka) †
• gwary zaborskie
• gwary tucholskie i gwary krajniackie (przejściowe z dialektem wielkopolskim)

Dialekty kaszubskie miały też wpływ na gwary kociewskie.

[edytuj] Właściwości języka kaszubskiego

• Częściowe utrzymanie formy TarT z prasłowiańskiego TărT,: np. csb: gard, parmiń, pl: gród, promień.
• Zmiękczona spółgłoska przed ar w odmianach północnych, np. csb: cwiardi, czwiôrtk, pl: twardy, czwartek
• Brak "ruchomego" e, np. csb: pòrénk, kùńc, pl: poranek, koniec
• Stwardnienie ś, ź, ć, dź, np. csb: swiat, zëma, zemia, rodzëc pl: świat, zima, ziemia, rodzić
• Częściowe utrzymanie formy TłoT w miejsce ogólnopolskiego TleT, np.: młoc, płoc, pl: mleć (mielić), pleć (plewić, pielić)
• Zachowanie akcentu ruchomego w dialekcie północnym
• Akcent inicjalny w dialektach południowych
• Przejście prasłowiańskich krótkich *i *u *y w szwa, zapisywane jako ë, np. csb. lëdze, rëba, zëma, pol. ludzie, ryba, zima

[edytuj] Przykład (Ojcze nasz)

Òjcze nasz, jaczi jes w niebie,
niech sã swiãcy Twòje miono,
niech przińdze Twòje królestwò,
niech mdze Twòja wòlô
jakno w niebie tak téż na zemi.
Chleba najégò pòwszednégò dôj nóm dzysô
i òdpùscë nóm naje winë,
jak i më òdpùszcziwómë naszim winowajcóm.
A nie dopùscë na nas pòkùszeniô,
ale nas zbawi òde złégò. Amen

[edytuj] Literatura

• Józef Borzyszkowski, Jan Mordawski, Jerzy Treder: Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów, Gdańsk 1999 ISBN 83-86608-65-X
• Aleksander Labuda : Słownik polsko-kaszubski/Słowôrz kaszëbskò-pòlsczi Gdańsk 1981
• Fryderyk Lorentz : Gramatyka pomorska t. 1-3 Wrocław 1958-1962
• Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie PWN Warszawa 1989
• Bernard Sychta : Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej. t. 1-6 Wrocław – Warszawa – Kraków 1967-1976
• Gustaw Pobłocki: Słownik kaszubski z dodatkiem idjotyzmów chełmińskich i kociewskich, Chełmno 1887
• Hanna Popowska-Taborska, Wiesław Boryś: Słownik etymologiczny kaszubszczyzny t.1-4 Warszawa 1994-2002 (Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy ) ISBN 83-901394-9-9, ISBN 83-86619-81-3, ISBN 83-86619-28-7, ISBN 83-86619-74-0
• Stefan Ramułt: Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego, Kraków 1893
• Jerzy Treder : Język kaszubski. Poradnik encyklopedyczny. Gdańsk 2002 ISBN 83-7326-037-4
• Jan Trepczyk : Słownik polsko-kaszubski t. 1-2 Gdańsk 1994 ISBN 83-85011-73-0

[edytuj] Zabytki piśmiennictwa kaszubskiego (pomorskiego)

• 1536 Kronika T. Kantzowa o wendyjskich ludach zwanych Wendami a między nimi Kaszuby. Chronik von Pommern in Hohdeutscher, hrsg. v. G. Gaebel, Stetin 1897.
• 1586 Duchowne piesnie D. Marcina Luthera y ynßich naboznich męzow. Zniemieckiego w Slawięsky ięzik wilozone Przes Szymana Krofea... w Gdainsku: przes Jacuba Rhode, Tetzner 1896: z tłumaczenia bytowskiego pastora S. Krofeja, Słowińca (?) rodem z Dąbia.
• 1643 Mały Catechism D. Marciná Lutherá Niemiecko-Wándalski ábo Slowięski to jestá z Niemieckiego języká w Słowięski wystáwiony na jáwnosc wydan..., w Gdaińsku przes Jerzego Rhetá, Gdańsk 1643. Pastor smołdziński M. Mostnika (Michał Pontanus), rodem ze Słupska.
• Perykopy smołdzinskie, opracowane i wydane przez Friedhelma Hinze, Berlin (wschodni) 1967
• Śpiewnik starokaszubski, opracowany i wydany przez Friedhelma Hinze, Berlin (wschodni) 1967
• Przysięgi słowińskie z Wierzchocina

[edytuj] Wydawnictwa współczesne

• Dzëczé gāsë - antologia poezji

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Język kaszubski w polskojęzycznej kategorii Otwartego Katalogu ODP
• Kaszubskojęzyczna kategoria Otwartego Katalogu ODP
• Literatura w języku kaszubskim

Przypisy

p • d • e Języki słowiańskie prasłowiański* zachodniosłowiańskie czeski • dolnołużycki • górnołużycki • kaszubski • knaan † • polski (staropolski † • średniopolski †) • połabskie † • słowacki • słowiński † • śląski wschodniosłowiańskie białoruski • Krywiczów † • rosyjski • rusiński • ruski † • staroruski † • ukraiński południowosłowiańskie bułgarski • cerkiewnosłowiański †* • macedoński • serbsko-chorwacki (bośniacki, chorwacki, czarnogórski, serbski) • słoweński (prekmurski) • staro-cerkiewno-słowiański † * Język prasłowiański nie jest językiem słowiańskim, ale przodkiem wszystkich języków słowiańskich.