Język kaszubski

Z Wikipedii

Kaszëbsczi jãzëk
Obszar	Polska
Liczba mówiących	50.000 - 200.000 (brak dokładnych danych)
Ranking	-
Klasyfikacja genetyczna	Języki indoeuropejskie Języki słowiańskie Zachodniosłowiańskie Języki lechickie Języki pomorskie Język kaszubski
Pismo	łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy	Od 2005 roku w Polsce język regionalny, z możliwością wprowadzenia do urzędów jako język pomocniczy w województwie pomorskim. Wprowadzony w gminach Parchowo i Sierakowice.
Regulowany przez	Radzëzna Kaszëbsczégò Jãzëka (Rada Języka Kaszubskiego)
Kody języka
ISO 639-1	–
ISO 639-2	csb
ISO 639-3	csb
SIL	CSB
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Kaszubska wersja językowa (csb) Wikipedii

Język kaszubski (csb. kaszëbsczi jãzëk) – język z grupy zachodniosłowiańskiej języków słowiańskich, którym posługuje się w Polsce na co dzień ponad 50 tys. Kaszubów. Kaszubski jest jednym z języków pomorskich – o odrębnym języku można mówić już w wieku XIV. Za najstarsze druki kaszubskie uważane są Duchowne piesnie Dra Marcina Luthera i inszich naboznich męzow Szymona Krofeya z roku 1586, jak i z roku 1643 Michała Pontanusa Mały Catechism Niemiecko Wándalski abo Slowięski.

Używana obecnie forma pisana języka kaszubskiego jest ewolucją zaproponowanej w 1879 roku przez Floriana Ceynowę w wydanej w 1879 roku w Poznaniu Zarés do Grammatikj Kašébsko-Słovjnskjè Mòvé.

Badacz kaszubszczyzny Fryderyk Lorentz wyszczególnił w języku kaszubskim 47 głosek, które zapisujemy obecnie 34 literami, część z nich (ch, cz, dz, dż, rz, sz) poprzez połączenie liter, podobnie jak w języku polskim.

Spis treści 1 Użycie 2 Status prawny 3 Opinie 4 Alfabet 5 Dialekty 6 Właściwości języka kaszubskiego 7 Przykład (Ojcze nasz) 8 Literatura 8.1 Zabytki piśmiennictwa kaszubskiego (pomorskiego) 9 Linki zewnętrzne 10 Przypisy

[edytuj] Użycie

Zasięg kaszubszczyzny od wielu lat nieustannie się zmniejsza.

Do niedawna panowało i wśród części językoznawców w Polsce panuje szeroko rozpowszechnione przekonanie o tym, że język kaszubski stanowi dialekt kaszubski lub gwarę języka polskiego.

W roku 2003 przydzielono językowi kaszubskiemu trzyliterowy międzynarodowy kod CSB według normy ISO 639-2 ^[1].

Obecnie w Polsce istnieje kilkadziesiąt szkół, w których dzieci uczą się kaszubskiego (ponad 10000 osób w roku szkolnym 2008-2009^[2]). Od 2005 roku istnieje możliwość zdawania z niego egzaminu maturalnego^[3]. W języku kaszubskim wydawane są książki i czasopisma^[4], emitowane są regionalne programy radiowe i telewizyjne^[5]. W języku kaszubskim jest też liturgia słowa podczas Mszy św. w wielu kościołach katolickich.

Na Uniwersytecie Gdańskim w Instytucie Filologii Polskiej uruchomiono z dniem 1 września 2009 roku specjalność nauczycielską-kaszubistyczną ^[6].

[edytuj] Status prawny

Status prawny języka kaszubskiego w Polsce reguluje ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym definiując go jako język regionalny^[7]. Zgodnie z nią istnieje możliwość używania przed organami gminy, obok języka polskiego, języka kaszubskiego jako języka pomocniczego – pierwsza dokonała tego położona w powiecie bytowskim gmina Parchowo. 1 czerwca 2009r. zaczęła w Polsce obowiązywać Europejska Karta Języków Regionalnych i Mniejszościowych - jest to istotne dla statusu języka kaszubskiego.

 Osobny artykuł: Kaszuby.

[edytuj] Opinie

Hanna Dalewska-Greń uważa, że język literacki oparty na dialektach kaszubskich można uznać za mikrojęzyk^[8].

W Dialektach i gwarach polskich^[9] jako argumenty za uznaniem kaszubszczyzny za dialekt języka polskiego podano fakt, że na terenie kaszubskim z krzyżujących się tendencji zachodniolechickich (połabskich) i wschodniolechickich (polskich) przeważały zawsze te ostatnie. Do cech wspólnych z dialektami polski północnej należy fonetyka międzywyrazowa ubezdźwięczniająca, zmieszanie i z y, przejście nagłosowego ja- w je- i ra- w re-, zanik ruchomego e w końcówkach typu -ek (współcześnie pozostało tylko w kaszubszczyźnie), twarda wymowa l przed i, asynchroniczna wymowa spółgłosek wargowych miękkich. Z dialektem wielkopolskim mowę kaszubską łączy dyftongiczna wymowa samogłosek, pomieszanie nagłosowego o- z wo-, brak mazurzenia i formy typu strzoda, zdrzódło.

Jeden z czołowych polskich filologów Jan Niecisław Ignacy Baudouin de Courtenay stwierdził, iż "język kaszubski jest bardziej polski niż sam język polski". Miał on na myśli fakt, iż kaszubszczyzna jest bardziej konsekwentna w niektórych zmianach językowych i zachowuje więcej staropolskiego słownictwa niż literacki język polski^[10].

Aleksander Brückner uważał że: "język kaszubski jest gwarą staropolską, biorącą udział nawet w późnym rozwoju językowym polskim i od polszczyzny odrywać go nie można; stanowi pomost od nadnoteckiej polszczyzny ku coraz dalszym, a wskutek tego i odrębniejszym gwarom, od których niegdyś Pomorze, Marchie, Meklemburg aż za samą Łabę do Starej Marchii i Lüneburgu rozbrzmiewały, gdy te ziemie jeszcze słowiańskimi były; wymarli tam Słowianie ostatecznie dopiero w w. XVI i XVII." ^[11]

Profesor Kazimierz Nitsch wyrażał pogląd, iż kaszubszczyzna jest dialektem języka polskiego, a jej znaczna odmienność od języka literackiego wynika z peryferyjnego niegdyś położenia Kaszub. ^[12].

[edytuj] Alfabet

 Osobny artykuł: Alfabet kaszubski.

Alfabet kaszubski zawiera następujące litery:

Aa Ąą Ãã Bb Cc Dd Ee Éé Ëë Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Łł

Mm Nn Ńń Oo Òò Óó Ôô Pp Rr Ss Tt Uu Ùù Ww Yy Zz Żż

w tym niewystępujące w języku polskim:

• ã - nosowe "a" (IPA: [ã]) (tzw. a z blewiązką)
• é - w przybliżeniu "yj" (IPA: [e], [ej]) (tzw. e ze striszkã)
• ë - między "e" i "a" (IPA: [ə]) (tzw. "szwa")
• ò - "łe" (IPA: [wɛ]) (tzw. labializacja)
• ô - w zależności od dialektu tożsame z "o" lub bardziej pochylone w kierunku "e" (IPA: [ɞ] lub [ɔ]) (tzw. o z dakã)
• ù - "łu" (IPA: [wu]).

Natomiast literę u czyta się jak u pochylone w kierunku i [ʉ].

W przeciwieństwie do języka polskiego, głoski cz, sz, ż, dż, rz wymawia się bardziej miękko, jako [ʧ], [ʃ], [ʒ], [ʤ], [ʒ] (jak w języku angielskim).

[edytuj] Dialekty

Wyróżnia się 4 zespoły dialektalne kaszubszczyzny, w ramach których występuje około 50 gwar.

• Dialekt północny (powiat pucki i północna część wejherowskiego)
• Dialekt środkowy (południowa część pow. wejherowskiego i powiat kartuski)
• Dialekt południowo-wschodni (tereny na południe od Kościerzyny)
• Dialekt południowo-zachodni (okolice Borzyszków, Brzeźna Szlacheckiego w pow. chojnickim i nieliczne wsie w pow. bytowskim).

W Dialektach i gwarach polskich^[13] wymienione są

• gwary bylackie
• gwary słowińskie †
• gwara Kabatków (główczycka) †
• gwary zaborskie
• gwary tucholskie i gwary krajniackie (przejściowe z dialektem wielkopolskim)

Dialekty kaszubskie miały też wpływ na gwary kociewskie.

[edytuj] Właściwości języka kaszubskiego

• Częściowe utrzymanie formy TarT z prasłowiańskiego TărT,: np. csb: gard, parmiń, pl: gród, promień.
• Zmiękczona spółgłoska przez ar w odmianach półcocnych, np. csb: cwiardi, czwiôrtk, pl: twardy, czwartek
• Brak "ruchomego" e, np. csb: pòrénk, kùńc, pl: poranek, koniec
• Stwardnienie ś, ź, ć, dź, np. csb: swiat, zëma, zemia, rodzëc pl: świat, zima, ziemia, rodzić
• Częściowe utrzymanie formy TłoT w miejsce ogólnopolskiego TleT, np.: młoc, płoc, pl: mleć (mielić), pleć (plewić, pielić)
• Zachowanie akcentu ruchomego w dialekcie północnym
• Akcent inicjalny w dialektach południowych
• Przejście prasłowiańskich krótkich *i *u *y w szwa, zapisywane jako ë, np. csb. lëdze, rëba, zëma, pol. ludzie, ryba, zima

[edytuj] Przykład (Ojcze nasz)

Òjcze nasz, jaczi jes w niebie,
niech sã swiãcy Twòje miono,
niech przińdze Twòje królestwò,
niech mdze Twòja wòlô
jakno w niebie tak téż na zemi.
Chleba najégò pòwszednégò dôj nóm dzysô
i òdpùscë nóm naje winë,
jak i më òdpùszcziwómë naszim winowajcóm.
A nie dopùscë na nas pòkùszeniô,
ale nas zbawi òde złégò. Amen

[edytuj] Literatura

• Aleksander Labuda : Słownik polsko-kaszubski/Słowôrz kaszëbskò-pòlsczi Gdańsk 1981
• Fryderyk Lorentz : Gramatyka pomorska t. 1-3 Wrocław 1958-1962
• Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie PWN Warszawa 1989
• Bernard Sychta : Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej. t. 1-6 Wrocław – Warszawa – Kraków 1967-1976
• Gustaw Pobłocki: Słownik kaszubski z dodatkiem idjotyzmów chełmińskich i kociewskich, Chełmno 1887
• Hanna Popowska-Taborska, Wiesław Boryś: Słownik etymologiczny kaszubszczyzny t.1-4 Warszawa 1994-2002 (Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy ) ISBN 83-901394-9-9, ISBN 83-86619-81-3, ISBN 83-86619-28-7, ISBN 83-86619-74-0
• Stefan Ramułt: Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego, Kraków 1893
• Jerzy Treder : Język kaszubski. Poradnik encyklopedyczny. Gdańsk 2002 ISBN 83-7326-037-4
• Jan Trepczyk : Słownik polsko-kaszubski t. 1-2 Gdańsk 1994 ISBN 83-85011-73-0

[edytuj] Zabytki piśmiennictwa kaszubskiego (pomorskiego)

• 1536 Kronika T. Kantzowa o wendyjskich ludach zwanych Wendami a między nimi Kaszuby. Chronik von Pommern in Hohdeutscher, hrsg. v. G. Gaebel, Stetin 1897.
• 1586 Duchowne piesnie D. Marcina Luthera y ynßich naboznich męzow. Zniemieckiego w Slawięsky ięzik wilozone Przes Szymana Krofea... w Gdainsku: przes Jacuba Rhode, Tetzner 1896: z tłumaczenia bytowskiego pastora S. Krofeja, Słowińca (?) rodem z Dąbia.
• 1643 Mały Catechism D. Marciná Lutherá Niemiecko-Wándalski ábo Slowięski to jestá z Niemieckiego języká w Słowięski wystáwiony na jáwnosc wydan..., w Gdaińsku przes Jerzego Rhetá, Gdańsk 1643. Pastor smołdziński M. Mostnika (Michał Pontanus), rodem ze Słupska.
• Perykopy smołdzinskie, opracowane i wydane przez Friedhelma Hinze, Berlin (wschodni) 1967
• Śpiewnik starokaszubski, opracowany i wydany przez Friedhelma Hinze, Berlin (wschodni) 1967
• Przysięgi słowińskie z Wierzchocina

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Język kaszubski w polskojęzycznej kategorii Otwartego Katalogu ODP
• Kaszubskojęzyczna kategoria Otwartego Katalogu ODP
• Literatura w języku kaszubskim

Przypisy

p • d • e Języki słowiańskie prasłowiański* zachodniosłowiańskie czeski • dolnołużycki • górnołużycki • kaszubski • knaan † • polski (staropolski † • średniopolski †) • połabskie † • słowacki • słowiński † wschodniosłowiańskie białoruski • Krywiczów † • rosyjski • rusiński • ruski † • staroruski † • ukraiński południowosłowiańskie bułgarski • cerkiewnosłowiański †* • macedoński • serbsko-chorwacki (bośniacki, chorwacki, czarnogórski, serbski) • słoweński • staro-cerkiewno-słowiański † * Język prasłowiański nie jest językiem słowiańskim, ale przodkiem wszystkich języków słowiańskich.