Hetman wielki litewski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Konstanty Ostrogski
Mikołaj Radziwiłł Rudy
Jan Karol Chodkiewicz
Janusz Radziwiłł
Jan Fryderyk Sapieha - nie przyjął buławy
Michał Kazimierz Ogiński
'

Hetman wielki litewski – dowódca wojsk zaciężnych, potem komputowych Wielkiego Księstwa Litewskiego, czyli armii litewskiej. Z urzędu minister Wielkiego Księstwa Litewskiego. Jeden z dwóch od czasów unii Polski z Litwą najwyższych zwierzchników wojskowych na ziemiach Rzeczypospolitej Obojga Narodów – drugim był hetman wielki koronny, który był dowódcą wojsk zaciężnych, potem komputowych Korony Królestwa Polskiego, czyli armii polskiej.

Należy pamiętać, że Rzeczpospolita składała się z dwóch równoprawnych państw: Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Te dwa równoprawne państwa miały własne, oddzielne armie, utrzymywane z oddzielnych podatków, budżetów i Skarbów Publicznych (czyli Skarbów Państwa).

Nie można zatem podawać, jak to się niekiedy czyni, że hetman wielki litewski był jednym z dwóch najwyższych zwierzchników wojskowych "na ziemiach polskich". Bowiem na ziemiach polskich, tzn. w Koronie, uprawnienia dowódcze w czasie pokoju miał hetman wielki koronny, nie miał zaś żadnej jurysdykcji nad armią litewską, czyli w Wielkim Księstwie, bo to nie były już ziemie polskie, tzn. koronne, choć tworzyły wspólną Rzeczpospolitą.

Odpowiednio: na ziemiach Wielkiego Księstwa uprawnienia dowódcze w czasie pokoju miał hetman wielki litewski, któremu w żaden sposób nie podlegała armia koronna (polska), bo Korona Królestwa Polskiego to nie były już ziemie litewskie (Wielkiego Księstwa). Natomiast w czasie wojen często na mocy decyzji króla jako Wodza Naczelnego Obojga Narodów (król polski i jednocześnie wielki książę litewski był jedyną osobą w Rzeczypospolitej mającą z urzędu jurysdykcję nad obydwiema armiami zarówno w czasie pokoju, jak i wojny) podległość armii (co było rzadkie) lub poszczególnych jednostek wojskowych (co następowało często) poszczególnym hetmanom była zmieniana w zależności od sytuacji wojennej.

Przykładowo: 1621- obrona Chocimia przed armią turecką - z powodu zgonu kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Stanisława Żółkiewskiego po bitwie pod Cecorą (1620) dowództwo nad połączonymi oddziałami koronnymi i kozackimi (Kozacy rejestrowi) oraz posiłkującą armią litewską z rozkazu króla objął najwyższy urzędem wojskowym z obecnych w Chocimiu, dowódca armii litewskiej, hetman wielki litewski Jan Karol Chodkiewicz (który w czasie obrony zmarł).

Zastępcami hetmanów wielkich byli odpowiednio hetman polny litewski i hetman polny koronny.

Od 1579 tytuł hetmana stał się dożywotnim[1].

Władza hetmanów została uszczuplona po powołaniu Departamentu Wojskowego Rady Nieustającej w 1776 r.

Hetmani wielcy litewscy
Rok objęcia urzędu Rok złożenia urzędu lub śmierci Osoba
1497 1500 Konstanty Ostrogski
1500 1501 Semen Jurewicz Holszański
1501 1502 Stanisław Janowicz Kieżgajło
1503/1504 1507 Stanisław Kiszka (hetman litewski)
1507 10 sierpnia 1530 Konstanty Ostrogski
1530 1531 vacat
20 marca 1531 1541 Jerzy Radziwiłł
1541 1553 vacat
1553 1566 Mikołaj Radziwiłł Rudy
1566 1572 Grzegorz Chodkiewicz
1572 1576 vacat
6 marca 1576 27 kwietnia 1584 Mikołaj Radziwiłł Rudy ponownie
1584 1589 vacat
15 kwietnia 1589 20 listopada 1603 Krzysztof Radziwiłł Piorun
1603 1605 vacat
1605 24 września 1621 Jan Karol Chodkiewicz
1621 1625 vacat
1625 7 lipca 1633 Lew Sapieha
1633 1635 vacat
1 stycznia 1635 1640 Krzysztof Radziwiłł
1640 1646 vacat
17 kwietnia 1646 1654 Janusz Kiszka
17 czerwca 1654 30/31 grudnia 1655 Janusz Radziwiłł
1656 1665 Paweł Jan Sapieha
1665 1667 vacat
1667 4 kwietnia 1682 Michał Kazimierz Pac
1682 1703 Kazimierz Jan Sapieha
1703 1707 Michał Serwacy Wiśniowiecki
1707 1708 Kazimierz Jan Sapieha ponownie
1708 1709 Jan Kazimierz Sapieha
1709 1709 Grzegorz Antoni Ogiński
28 października 1709 30 stycznia 1730 Ludwik Konstanty Pociej
1730 1735 vacat
9 listopada 1735 18 września 1744 Michał Serwacy Wiśniowiecki ponownie
5 października 1744 22 maja 1762 Michał Kazimierz Radziwiłł
8 października 1762 20 stycznia 1768 Michał Józef Massalski
29 lutego 1768 6 lipca 1793 Michał Kazimierz Ogiński
lipiec 1793 25 kwietnia 1794 Szymon Marcin Kossakowski

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Polskie tradycje wojskowe. s. 187.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Herbarz Adama Kromera
  • Polskie tradycje wojskowe. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1990. ISBN 83-11-07675-8.