Jazda

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Czterokołowy wóz bojowy na sztandarze z Ur
Relief przedstawiający asyryjskiego kawalerzystę
Strój huzara, 1804
Strój kirasjera, 1814
(mal. Théodore Géricault)
Kawaleria brytyjska, Krym 1854
Wirtemberscy dragoni
Kawaleria Monarchii Austro-Węgierskiej
Francuscy kirasjerzy, 1914

Jazda, kawaleria (z wł. cavalleria), konnica – terminem tym określa się wojsko walczące lub poruszające się na koniach.

Ze względu na rodzaj uzbrojenia ochronnego rozróżnia się jazdę lekką i jazdę ciężką.

Starożytność[edytuj | edytuj kod]

Rydwany bojowe[edytuj | edytuj kod]

Wynaleziony przez Sumerów około 3000 roku p.n.e rydwan, był szeroko stosowany w armiach epoki brązu. Pierwsze wersie tej broni, wyposażone były w dwa lub cztery koła. W zaprzęgu stosowano dzikie osły, kierowanie którymi było utrudnione z uwagi na brak wędzideł[1]. Z upływem czasu wynalazek rydwanu upowszechnił się na obszar Egiptu oraz Grecji, gdzie stanowił ważny element uzbrojenia w kulturze Mykeńskiej. Starożytny Izrael w apogeum swojej potęgi za rządów króla Salomona miał według Drugiej Księgi Kronik czterysta rydwanów i dwanaście tysięcy jezdnych. Rydwany występowały jeszcze w armii perskiej walczącej przeciwko Aleksandrowi Wielkiemu.

Geneza kawalerii[edytuj | edytuj kod]

Kawaleria odgrywała dużą rolę u ludów koczowniczych (m.in. Kimerowie, Scytowie, Sarmaci, Hunowie, a później Awarowie) zamieszkujących rozległe terytoria wschodniej Europy i środkowej Azji. Właśnie na stepie po raz pierwszy człowiek dosiadł konia. Prawdopodobnie to nomadzi lub Asyryjczycy po raz pierwszy zaczęli strzelać z łuku w czasie jazdy konnej[2].

Po raz pierwszy przedstawiciele ludów osiadłych dosiedli konia w II tysiącleciu p.n.e. Egipski relief datowany na XII wiek p.n.e. przedstawia kawalerzystę, biorącego udział w bitwie pod Kadesz. Ów wojownik siedzi na końskim zadzie gdyż prawdopodobnie ówczesne konie miały zbyt słabe grzbiety, by utrzymać na nim człowieka. Kawaleria tamtej epoki nie była wyposażona w siodła ani strzemiona, stąd trudno było kierować dosiadanymi zwierzętami[3].

W cywilizacjach bliskowschodnich odgrywała na ogół rolę drugorzędną, jako formacja kosztowna i nieprzydatna przy oblężeniach i obronie miejsc umocnionych. Większą rolę jazda odgrywała w armii asyryjskiej. Choć była nieliczna, traktowano ją jako formację elitarną, służyli w niej ludzie o wyższym statusie materialnym i społecznym. Asyryjscy ciężcy kawalerzyści uzbrojeni byli w miecze oraz lance. Z uwagi na brak strzemion, walka bronią drzewcową z piechotą możliwa była tylko podczas powolnej jazdy[4].

W starożytnej Grecji w kawalerii służyli tzw. hippeis, druga, co do zamożności grupa społeczna, którą było stać na konia. Była to formacja bardzo nieliczna, w ateńskiej polis liczyła przeciętnie zaledwie tysiąc wojowników. Brak kawalerii zemścił się na Grekach podczas bitwy pod Cheroneą, kiedy to grecka falanga okazała się bezradna wobec szarży macedońskiej konnicy. Aleksander Wielki rozbudował ciężkozbrojną kawalerię, zwaną hetajrami, która udowodniła swoją skuteczność w wojnie z Persją.

Rzymska kawaleria[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Jazda rzymska.

W armii rzymskiej główną rolę odgrywała ciężka piechota, jednak oprócz niej istniały równolegle jednostki jazdy. Zgodnie z przekazem Liwiusza, w czasach Romulusa istniały już trzy centurie jazdy (eqites). W okresie rządów Tarkwiniusza Starego jej liczebność wynosiła 1800 ludzi. W II wieku p.n.e, konnica wchodziła w skład każdego legionu w sile 300 jeźdźców. Zanik tej formacji nastąpił w okresie wojen z Jugurtą. W tym okresie republika masowo korzystała z usług kawalerii najemnej. Ponowne kawaleria legionowa została sformowana w I wieku n.e.[5] W okresie pryncypatu zarówno cesarz jak i zarządcy prowincji rekrutowali osobiste oddziały konnicy, które nosiły nazwę eqites singulares Augusti. Żołnierze ci, pełniący rolę gwardii otrzymywali zwiększony żołd. Innymi jednostkami prawdopodobnie dysponującymi kawalerią były Numeri, Exploratores oraz Cunei. Oddziały Numeri oraz Cunei wykorzystywane były między innymi do ochrony szlaków handlowych. Rolą Exploratores było prowadzenie rozpoznania[6]. Za panowania cesarza Hadriana pojawiła się pierwsza jednostka ciężkiej kawalerii wojsk pomocniczych- Gallorum et Pannoniorum catafractaria. Jej taktyka walki wzorowana była na sarmackich, armeńskich oraz partyjskich wojskach konnych[7]. Zdecydowany wzrost znaczenia kawalerii w rzymskiej armii przypadł na panowanie Galiena i Aureliana.

W armii kartagińskiej dowodzonej przez Hannibala występowała kawaleria ciężka i lekka.

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Koń w średniowieczu.

Cesarstwo bizantyńskie, będące kontynuacją cesarstwa rzymskiego na wschodzie, dysponowało silnymi oddziałami jazdy. Pod wpływem kontaktów z armiami wschodu, ciężką jazdę zwaną clibanarii uzbrojono nie tylko w broń do walki w zwarciu, ale również w łuki. Pojawienie się strzemienia w VI wieku, poprawiło skuteczność walki przy użyciu kopii lub włóczni[8].

Narodziny i ewolucja rycerstwa[edytuj | edytuj kod]

Ciężka jazda pojawiła się ponownie w zachodniej europie w VIII wieku, jako reakcja na zagrożenie ze strony najeźdźców arabskich oraz madziarskich. Kawaleria Franków odegrała istotną rolę w ich zwycięstwie pod Poitiers, choć w bitwie tej częściowo walczyła ona spieszona. Dzięki zastosowaniu dużej liczby kawalerzystów, Karol Wielki zyskiwał przewagę strategiczną nad swoimi przeciwnikami[9]. Dzięki stopniowemu rozprzestrzenianiu się na zachodzie wynalazku jakim było strzemię, kawaleria stała się dominującym elementem sił zbrojnych. Równoczesny upadek ciężkiej piechoty, niezdolnej do walki w odpowiednio rozśrodkowanym szyku, zapewnił kawalerii decydującą rolę na polu bitwy[10].
W Polsce, w okresie rządów pierwszych Piastów w skład drużyny książęcej wchodziła jazda ciężka (tzw. Pancerni) oraz jazda lekka.

W późniejszym okresie średniowiecza, w Europie Zachodniej oraz Środkowej trzonem sił zbrojnych stało się pospolite ruszenie rycerzy. Rycerze walczyli na ogół jako ciężka kawaleria, byli formowani w jednostki organizacyjne, zwane kopiami łączonymi w chorągwie. Uzbrojeni byli w kopie, miecze, topory i tarcze. W toku wojny stuletniej, wzrosło zagrożenie rycerstwa atakami łuczników oraz kuszników. Dzięki właściwemu współdziałaniu wojsk mniej liczne armie angielskie zwyciężały (między innymi pod Crécy i Azincourt) francuskie rycerstwo, stosujące taktykę frontalnego ataku rycerstwa[11]. By zapobiec zagrożeniu ze strony strzelców, rozpoczęto proces modyfikacji zbroi rycerskiej, który doprowadził w XV wieku do powstania pełnej zbroi płytowej. Z kolei ten typ opancerzenia wymusił zmianę uzbrojenia rycerzy- większy nacisk kładziono na broń obuchową oraz różnego rodzaju nadziaki[12].

Rozwój broni palnej oraz odrodzenie piechoty spowodowało pod koniec średniowiecza powolny upadek jazdy rycerskiej.

Wschodnie techniki walki[edytuj | edytuj kod]

W Europie Wschodniej oraz na stepach azjatyckich większą rolę odgrywała jazda lekka. Wchodziła ona w skład między innymi armii litewskiej. Także koczownicy stepowi Pieczyngowie, Połowcy, a później Tatarzy używali niemal wyłącznie lekkiej konnicy w swoich najazdach i podbojach. Lekką jazdę posiadali także Arabowie z Bliskiego Wschodu. Ci ostatni, często używali wielbłądów jako wierzchowców.

Nowożytność[edytuj | edytuj kod]

Upadek wartości jazdy rycerskiej spowodował powstanie nowych formacji kawaleryjskich w skład których wchodzili żołnierze zaciężni (najemnicy). W XV wieku, obok tradycyjnych kopijników, pojawili się na polach bitew rajtarzy i arkebuzerzy uzbrojeni w broń palną. W XVI wieku powstała dragonia będąca początkowo konną piechotą. W Europie zachodniej jazda organizowała się na regimenty i kompanie. W Polsce w XV-tym wieku kawaleria dzieliła się na oddziały kopijnicze i strzelcze. W XVI wieku pojawiła się husaria, początkowo jazda lekka, z biegiem czasu stając się najcięższą kawalerią polską. Jazdę lżejszą w Polsce stanowili pancerni, zwani na Litwie petyhorcami, którzy z czasem stali się formacją średniozbrojną. Jazdę lekką stanowiły tzw. chorągwie wołoskie i tatarskie. W XVII wieku na zachodzie pojawili się kirasjerzy. W XVIII wieku w Polsce dawne pułki husarskie i pancerne przekształcono kawalerię narodową, a jazdę lekką na nowoczesnych ułanów. W czasach wojen napoleońskich pojawiły się oddziały lansjerów, szwoleżerów i strzelców konnych. Pojawienie się w roku 1854 pocisków typu Minié znacząco zwiększyło szybkostrzelność i celność broni piechoty, co spowodowało spadek znaczenia kawalerii. Pomimo to, pozostała ona elementem sił zbrojnych, demonstrując swoje znaczenie w toku wojny krymskiej oraz wojny francusko pruskiej. W toku tej ostatniej, pruscy kawalerzyści w bitwie pod Mars-la-Tur uratowali zagrożony zniszczeniem korpus pruskiej armii. Sukces ten dał zwolennikom kawalerii argument, na rzecz jej dalszej obecności w siłach zbrojnych[13].

Kawaleria w XX wieku[edytuj | edytuj kod]

W czasie I wojny światowej wojska obu walczących stron zmobilizowały łącznie 63 dywizje jazdy, znaczną ich część rozwiązano zresztą w czasie trwania tej wojny. W związku z dużym nasyceniem pola walki przez nowoczesne środki ogniowe, kawaleria odgrywała na froncie zachodnim jedynie pomocniczą rolę. Również na froncie wschodnim niemiecka kawaleria nie odniosła większych sukcesów[14]. Nieco większe możliwości kawaleria zademonstrowała na bliskowschodnim teatrze działań wojennych. Właśnie tam doszło do jednej z nielicznych udanych akcji kawalerii w I wojnie światowej- bitwy pod Beer Szebą[15].

Rodzaje[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Brian Todd Carey, Joshua B. Allfree, John Cairns: Wojny starożytnego świata. Techniki walki. Warszawa: Bellona, 2005, s. 27. ISBN 978-83-11-11079-3.
  2. John Keegan: Historia wojen. Warszawa: Książka i Wiedza, 1998, s. 181. ISBN 83-05-12935-7.
  3. John Keegan: Historia wojen. Warszawa: Książka i Wiedza, 1998, s. 180. ISBN 83-05-12935-7.
  4. Brian Todd Carey, Joshua B. Allfree, John Cairns: Wojny starożytnego świata. Techniki walki. Warszawa: Bellona, 2005, s. 46. ISBN 978-83-11-11079-3.
  5. Karen R. Dixon, Pat Southern: Kawaleria Rzymska od I do III wieku po Chr.. Oświęcim: Napoleon V, 2012, s. 25-27. ISBN 978-83-61324-38-6.
  6. Karen R. Dixon, Pat Southern: Kawaleria Rzymska od I do III wieku po Chr.. Oświęcim: Napoleon V, 2012, s. 35-37. ISBN 978-83-61324-38-6.
  7. Piotr Letki: Kawaleria Dioklecjana Organizacja Uzbrojenie Taktyka. Oświęcim: NapoleonV, 2012, s. 45. ISBN 978-83-61324-61-4.
  8. Brian Todd Carey, Joshua B. Allfree, John Cairns: Wojny średniowiecznego świata. Techniki walki. Warszawa: Bellona, 2008, s. 24,25. ISBN 978-83-11-11158-5.
  9. Brian Todd Carey, Joshua B. Allfree, John Cairns: Wojny średniowiecznego świata. Techniki walki. Warszawa: Bellona, 2008, s. 76. ISBN 978-83-11-11158-5.
  10. Brian Todd Carey, Joshua B. Allfree, John Cairns: Wojny średniowiecznego świata. Techniki walki. Warszawa: Bellona, 2008, s. 98. ISBN 978-83-11-11158-5.
  11. Brian Todd Carey, Joshua B. Allfree, John Cairns: Wojny średniowiecznego świata. Techniki walki. Warszawa: Bellona, 2008, s. 229,230. ISBN 978-83-11-11158-5.
  12. Brian Todd Carey, Joshua B. Allfree, John Cairns: Wojny średniowiecznego świata. Techniki walki. Warszawa: Bellona, 2008, s. 212. ISBN 978-83-11-11158-5.
  13. Roman Jarymowicz: Historia kawalerii od jazdy klasycznej do pancernej. Warszawa: Bellona, 2012, s. 163-166. ISBN 978-83-11-12335-9.
  14. Roman Jarymowicz: Historia kawaleri od jazdy klasycznej do pancernej. Warszawa: Bellona, 2012, s. 221. ISBN 978-83-11-12335-9.
  15. Roman Jarymowicz: Historia kawaleri od jazdy klasycznej do pancernej. Warszawa: Bellona, 2012, s. 217,218. ISBN 978-83-11-12335-9.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
Zobacz hasło kawaleria w Wikisłowniku