Paweł Jan Sapieha

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Paweł Jan Sapieha
Paweł Jan Sapieha
Paweł Jan Sapieha, Pierre Landry (XVII w.)
Lis
Lis
Data urodzenia 1609
Data śmierci 30 grudnia 1665
Miejsce śmierci Różana
Rodzina Sapiehowie
Rodzice Jan Piotr Sapieha
Zofia Wejcherówna
Małżeństwo Zofia Zienowiczówna
Anna Barbara Kopciówna
Dzieci z Zofią Zienowiczówną:
Teodora Aleksandra Sapieżanka
Michał Sapieha
z Anną Barbarą Kopciówną:
Kazimierz Jan Sapieha
Benedykt Paweł Sapieha
Franciszek Stefan Sapieha
Leon Bazyli Sapieha
Katarzyna Anna Sapieżanka
Konstancja Sapieżanka
Zofia Sapieżanka
Teresa Sapieżanka
Popiersie na Pałacu Ursynowskim

Paweł Jan Sapieha herbu Lis (ur. w 1609 roku – zm. 30 grudnia 1665 roku) – hetman wielki litewski i wojewoda wileński od 1656, wojewoda witebski od 1646, podstoli wielki litewski od 1645, oboźny wielki litewski od 1638.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie i lata młodzieńcze[edytuj | edytuj kod]

Był synem Jana Piotra. Po śmierci ojca wychowywała go matka, a po jej śmierci pozostawał pod opieką prawną brata Andrzeja Stanisława. Z powodów braków finansowych nie ukończył gimnazjum w Braniewie, które to niedostatki w edukacji znalazły wyraz w jego pismach – do śmierci pisał zarówno po polsku, jak i po łacinie z dużą ilością błędów. W 1625 wyzwolił się spod kurateli braterskiej, dostawszy się pod opiekę potężnego dalszego kuzyna ojca, Lwa.

Początek kariery[edytuj | edytuj kod]

W roku 1632 posłował na sejm konwokacyjny z województwa kijowskiego. 20 listopada tegoż roku otrzymał list przepowiedni na chorągiew husarską. W 1633 brał udział w walkach pod Smoleńskiem pod dowództwem Krzysztofa Radziwiłła. 22 marca 1634 został ciężko ranny podczas wybuchu min przy oblężeniu twierdzy Biała.

W 1635 został dworzaninem królewskim. Dzięki wsparciu królowej Cecylii Renaty dla rodu Sapiehów 14 lutego 1638 objął urząd oboźnego litewskiego. W 1640 uzyskał starostwo rosławskie w zamian za poparcie kuzyna, Kazimierza Leona podczas rozruchów w Wilnie na tle wyznaniowym. Posłował na sejmy 1640 i 1641. 20 kwietnia 1645 uzyskał podstolstwo litewskie, a 18 października 1646urząd wojewody witebskiego. Posłował na sejm 1647, gdzie wybrano go do Trybunału Skarbowego na rok 1648.

Podczas elekcji roku 1648 wypowiedział się za jak najszybszym rozpoczęciem działań przeciwko Chmielnickiemu i oddaniu całej władzy wojskowej Jeremiemu Wiśniowieckiemu, bez mianowania go hetmanem. Został wybrany na sędziego kapturowego z Litwy. Był elektorem Jana II Kazimierza w 1648 roku z województwa witebskiego[1] W 1649 posłował na sejm w Krakowie, gdzie został ponownie wybrany do Trybunału Skarbowego. W tymże roku został marszałkiem Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Na przełomie 1649 i 1650 brał udział w pracach dotyczących reorganizacji granicy pomiędzy województwami lubelskim i podlaskim. Na sejmie 1650 wybrany po raz trzeci do Trybunału Skarbowego. Od roku 1651 brał udział w wojnie z Kozakami. W bitwie pod Beresteczkiem dowodził chorągwią Kazimierza Leona Sapiehy. Nie brał udziału bitwie pod Batohem, prawdopodobnie znajdując się w obozie hetmana Stanisława Lanckorońskiego. Pod koniec tego roku został wybrany ponownie do Trybunału Skarbowego.

W sierpniu 1653 został mianowany wojewodą smoleńskim, jednak nie przyjął nominacji, nie chcąc brać odpowiedzialności za twierdzę smoleńską zagrożoną przez Rosję. W II połowie 1654 tworzył prywatne oddziały za pieniądze Kazimierza Leona Sapiehy, które miały być użyte przeciwko Chmielnickiemu. Skłóceni z hetmanem Januszem Radziwiłłem Sapiehowie nie połączyli swoich oddziałów z wojskiem litewskim, walcząc z powstaniem na własną rękę.

Paweł Jan Sapieha (XIX w.)

Czasy potopu szwedzkiego[edytuj | edytuj kod]

Do połowy 1655 liczył na porozumienie ze Szwecją jako koalicji antyrosyjskiej, lecz mimo starań Magnusa de la Gardie nie przyjął później protekcji szwedzkiej. W 1655 po najeździe Szwedów na Rzeczpospolitą i przejściu hetmana wielkiego litewskiego Janusza Radziwiłła na ich stronę, stanął na czele szlachty i części armii litewskiej wiernej Janowi Kazimierzowi. Mimo ponaglających listów Jana Kazimierza pozostał przez większą część jesieni 1655 bierny, zbierając siły. Status quo przerwała wyprawa generała rosyjskiego, Ursowa, które mimo początkowych niepowodzeń pokonały armię Pawła Jana. Spowodowało to przyjęcie pod koniec listopada, pod wpływem wojska, protekcji Karola Gustawa. Pomimo tego prowadził dalsze rozmowy z hetmanami koronnymi,przystępując do konfederacji tyszowieckiej[2]. Posłowie Pawła Jana spotkali się w styczniu 1656 z Janem Kazimierzem w Łańcucie, deklarując wierność królowi. Dalsze działania prowadził na własną rękę, nieco ospale, oczekując na realne profity poparcia Jana Kazimierza. Na początku marca otrzymał buławę wielką litewską i województwo wileńskie, co spowodowało znaczne ożywienie dalszych działań wojskowych. 12 marca rozbił pod Janowem Podlaskim wojska Bogusława Radziwiłła, po czym pośpieszył do wideł Sanu, gdzie znajdowały się w pułapce wojska Karola Gustawa. Niestety nie udało mu się utrzymać blokady, 4 kwietnia wojska szwedzie przeszły przez San poniżej planowanej przeprawy i pobiły wojska litewskie. 12 kwietnia zajął Lublin, po czym 24 kwietnia stanął pod Warszawą. Ze względu na brak piechoty i artylerii nie mógł realnie zagrozić twierdzy, ograniczył się więc do blokowania miasta do czasu nadejścia króla 30 czerwca. Po przybyciu król zaczął forsować politykę rozdziału armii litewskiej pomiędzy obu hetmanów, wyraźnie faworyzując przy tym hetmana polnego, Wincentego Gosiewskiego, co spowodowało ochłodzenie stosunków z Pawłem Janem. Mimo to hetman brał udział w kilku większych bitwach okołowarszawskich, m.in. na Pradze i dzisiejszej Saskiej Kępie. Po bitwie odszedł do Brześcia Litewskiego, wysyłając stamtąd poselstwo do króla w obronie swoich prerogatyw nad hetmanem Gosiewskim. Pod koniec roku częścią wojsk wspomógł wyprawę Gosiewskiego do Prus. Wspomagał finansowo delegację wysłaną przez Rzeczpospolitą na rokowania z Carstwem Rosyjskim.

Konflikt z królem[edytuj | edytuj kod]

Na początku 1657 sytuacja pomiędzy Pawłem Janem a Gosiewskim zaogniła się. Po zdobyciu 27 stycznia Tykocina wojsko sapieżyńskie zawiązało konfederację przeciwko królowi, domagając się zapłaty zaległego żołdu, a także pełnych prerogatyw hetmana wielkiego. Jan Kazimierz załagodził sytuacje, oddając Pawłowi Janowi w zarząd ekonomię szawelską, co doprowadziło do zawieszenia konfederacji, po czym w miesiąc później uniezależnił od siebie wojska obu hetmanów. Na wieść o wydzieleniu korpusu Gosiewskiego z wojsk litewskich Paweł Jan rozpoczął negocjacje w sprawie separatystycznego pokoju z elektorem Fryderykiem Wilhelmem. Jan Kazimierz usiłował w drugiej połowie marca bezskutecznie wymóc na Pawle Janie zgodę na rozdział wojsk litewskich, co doprowadziło do chwilowego wycofania się samego hetmana z działań wojennych. Jedyne akcje podejmował na jego rozkaz i jego siłami młodszy kuzyn, pułkownik Krzysztof Sapieha. W listopadzie zwołał w Brześciu konwokację litewską, na której senatorzy i szlachta wyraźnie wypowiedzieli się przeciwko królewskiej polityce wobec Litwy. W marcu 1658 na wyraźny rozkaz króla przybył do Warszawy na tzw. „zjazd warszawski”, gdzie za cenę ugody z Gosiewskim uzyskał obietnicę uregulowania spraw finansowych z wojskiem litewskim do 9 listopada 1658. Był gorącym zwolennikiem rokowań pokojowych z Moskwą, nie zważając na postawę czołowych polityków koronnych. Jego intencje jednak zostały odczytane przez cara jako próbę zerwania unii polsko-litewskiej, przysyłając Pawłowi Janowi poselstwo z podobną propozycją.

W drugiej połowie 1658 zaznaczył się po raz pierwszy rozdział pomiędzy dworem królewskim, kierującym swoją politykę w kierunku dworu francuskiego, a Pawłem Janem, widzącym przyszłość w kontaktach z dworem cesarskim w Wiedniu. Na sejmie 1658 nie otrzymał pełnej rekompensaty za wydatki poniesione na wojsko w 1655 – z ponad 1 mln zwrócono mu jedynie 593 809 zł. Na rozkaz królewski wziął jesienią udział w wyprawie na wojska Moskiewskie. Mimo próśb Pawła Jana o chwilowe wstrzymanie działań hetman Gosiewski sam zaatakował wojska moskiewskie, ponosząc klęskę w bitwie pod Werkami i dostając się do niewoli. Paweł Jan usiłował odbić Gosiewskiego, dzieląc swoje wojska na dwie części, jedną pod własnym dowództwem, drugą pod dowództwem Samuela Kmicica. Działania te jednak nie przyniosły skutku, a Paweł Jan został oskarżony przez króla o spowodowanie klęski Gosiewskiego, co spowodowało dalsze ochłodzenie kontaktów z dworem. Mimo, iż niezawiniona, niewola ta była na rękę Pawłowi Janowi ze względu na możliwość podporządkowania sobie całego wojska litewskiego. Król nie ugiął się i wyznaczył na miejsce Gosiewskiego jako dowódcę tzw. lewego skrzydła armii litewskiej Samuela Komorowskiego. Paweł Jan zażądał 730 tys. zł. jako dodatkową rekompensatę za poniesione w wojnie koszty i zagroził niepodpisaniem ugody hadziackiej. Spór zakończył się zwycięstwem Pawła Jana – pieniądze zostały mu zwrócone, a Jan Kazimierz po raz pierwszy zauważył, jak silna jest opozycja sapieżyńska na Litwie. Mimo to Paweł Jan wysłał posłów do Wiednia, proponując poparcie kandydata z dynastii Habsburgów na tron Polski.

Był jednym z nielicznych zwolenników toczenia wojny tylko na jednym froncie – tj. zawarcia rozejmu z Moskwą, zakończenia wojny szwedzkiej i dopiero wtedy zwrócenia całych sił przeciwko Moskwie. W maju 1659 zrezygnował z dowództwa, powołując się na zły stan zdrowia, a w rzeczywistości przeciwstawiając się polityce królewskiej.

Był deputatem z Senatu na Trybunał Skarbowy Wielkiego Księstwa Litewskiego w 1659 roku[3].

Na przełomie 1659/1660 miał jako wódz naczelny przeciwstawić się ofensywie kniazia Iwana Andrzejewicza Chowańskiego. W kampanii tej ujawniły się wszystkie wady Pawła Jana jako wodza – nie tylko nie potrafił skutecznie zorganizować obrony, pozwalając na znoszenie kolejnych rozproszonych oddziałów przez Moskali, ale i nie wykazał większej inicjatywy poza próbami ściągnięcia ze Żmudzi i Korony sił uwikłanych w wojnę szwedzką. Jan Kazimierz obarczył go całkowitą winą za niepowodzenia tej wyprawy i oddał całkowitą władzę nad wojskiem litewskim Aleksandrowi Połubińskiemu. W kwietniu 1660 za poleceniem Pawła Jana zawiązała się konfederacja wojskowa pod laską Samuela Kmicica, mająca skłonić dwór do zajęcia się sprawami Litwy. Konfederacja została zamknięta pod koniec maja w zamian za przywrócenie Pawłowi Janowi dowództwa. W czerwcu 1660 wyruszył ponownie na Moskwę wraz z dywizją koronną Stefana Czarnieckiego. Obaj wodzowie najpierw rozgromili armię Chowańskiego w bitwie pod Połonką, a potem wyzwolili znaczną część Białorusi i po połączeniu z dywizją lewego skrzydła Paca stoczyli nierozstrzygniętą bitwę nad Basią z armią ks. Dołgorukiego. Dalsze postępy nielicznych, zmęczonych i nieopłacanych od dłuższego czasu wojsk skłaniały Pawła Jana do zaprzestania działań, co doprowadziło do konfliktu z Czarnieckim, który chciał kontynuować marsz, podporządkowując się rozkazom Jana Kazimierza. W styczniu 1661 Paweł Jan, odwołany z frontu miał na rozkaz króla zająć Wilno, lecz nie udało mu się to.

Na sejmie 1661 zdał relację z wszystkich swoich działań wojennych, przywożąc m.in. 120 zdobycznych chorągwi nieprzyjacielskich. Chwilowo zbliżył się wtedy Paweł Jan do dworu, popierając elekcję kandydata francuskiego vivente rege. W związku z osłabieniem pozycji w buntującym się wojsku litewskim, oraz dalszej niechęci, mimo prób zbliżenia, króla, Paweł Jan rozpoczął negocjację z Jerzym Lubomirskim, jako gwarantem wolności szlacheckich. Nieustanne wrzenie w armii litewskiej doprowadziło do zamordowania w listopadzie 1662 marszałka związku litewskiego, Krzysztofa Żeromskiego i hetmana Gosiewskiego, za co winą obarczono Pawła Jana. Nie udało mu się uzyskać wakującej buławy polnej litewskiej dla swojego stronnictwa. Mimo to prowadził rozmowy ze zbuntowanym wojskiem litewskim, doprowadzając do rozwiązania konfederacji w sierpniu 1663. Brał udział w kampanii zimowej 1663/1664 przeciwko Moskwie, wobec jednak jej miernych postępów zdał dowództwo nowemu hetmanowi polnemu, Michałowi Kazimierzowi Pacowi. Latem 1664 chciał zwołać pospolite ruszenie litewskie, jako narzędzie do skłonienia Jana Kazimierza do zawarcia rozejmu z Moskwą. Brał udział w sejmie 1665, nie akceptując wyroku na Jerzym Lubomirskiego, nie zgodził się też na wykorzystanie przeciwko niemu wojsk litewskich. Przez cały rok 1665 prowadził politykę dworską, to popierając elekcję Vivente rege, to stając wobec niej w opozycji. Paweł Jan usiłował przez ten czas uzyskać beneficja dla swojej rodziny, Jan Kazimierz natomiast dążył do chwilowego wykorzystania wpływów Pawła Jana na Litwie, by po elekcji przy poparciu rodziny Paców wpływy te osłabić. Śmierć Pawła Jana była dla dworu Jana Kazimierza wielką ulgą.

Zmarł w Różanej po długiej chorobie 30 grudnia 1665.

Dwukrotnie żonaty, był ojcem Kazimierza Jana, Benedykta Pawła, Franciszka Stefana i Leona Bazylego.

Pan Sapieha, jak mówiono w ówczesnej Rzeczypospolitej, „zastawił kontusz i sprzedał ostatnią srebrną łyżkę”.

Dzięki nadaniom królewskim, oraz przejęciem spuścizny po Kazimierzu Leonie Sapieże, synu kanclerza Lwa Sapiehy położył podwaliny pod dominację rodu Sapiehów na Litwie pod koniec XVII wieku.

Potop Henryka Sienkiewicza[edytuj | edytuj kod]

Postać Pawła Jana została ukazana w Potopie w sposób wyidealizowany, z zupełnym pominięciem animozji z hetmanem polnym Gosiewskim. Nie ujęto także rzeczywistych uczuć Jana Kazimierza do Pawła Jana. W powieści Paweł Jan jest także aktywnym założycielem konfederacji tyszowieckiej.

Varia[edytuj | edytuj kod]

Na pamiątkę wyzwolenia Lublina spod okupacji szwedzkiej 12 kwietnia 1656 jedna z ulic Lublina nosi jego imię[4] (opisana jako ul. Jana Sapiehy[5]).

Przypisy

  1. Elektorów poczet, którzy niegdyś głosowali na elektorów Jana Kazimierza roku 1648, Jana III. roku 1674, Augusta II. roku 1697, i Stanisława Augusta roku 1764, najjaśniejszych Królów Polskich, Wielkich Książąt Litewskich, i.t.d. / ułożył i wydał Oswald Zaprzaniec z Siemuszowej Pietruski, Lwów 1845, s. 320.
  2. Adam Kersten, Z badań nad konfederacją tyszowiecką, w: Rocznik Lubelski, t. I, 1958, s. 116.
  3. Volumina Legum, t. IV, Petersburg 1860, s. 312.
  4. Bernard Nowak: Lublin: przewodnik. Lublin: Test, 2000, s. 168. ISBN 83-7038-169-3.
  5. Lublin, ul. Jana Sapiehy (ang.). maps.gogle.com. [dostęp 5 maja 2009].