Józef Zajączek

	Józef Zajączek
	; Świnka
Data urodzenia	10 marca 1752
Miejsce urodzenia	Kamieniec Podolski
Data śmierci	28 lipca 1826
Miejsce śmierci	Warszawa
Rodzina	Zajączkowie
Rodzice	Antoni Zajączek; Marianna Cieszkowska
Małżeństwo	Aleksandra de Pernet
	Odznaczenia
	Multimedia w Wikimedia Commons

Józef Zajączek książę herbu Świnka (ur. 10 marca 1752 w Kamieńcu Podolskim, zm. 28 lipca 1826 w Warszawie) – polski i francuski generał, jakobin polski, członek Rady Najwyższej Narodowej w czasie insurekcji kościuszkowskiej, pierwszy namiestnik Królestwa Polskiego (kongresowego), senator-wojewoda Królestwa Polskiego (kongresowego) w 1815 roku^[1], wolnomularz.

Józef Zajączek był synem Antoniego Zajączka herbu Świnka, pułkownika milicji nadwornej Zamoyskich, i Marianny Zajączkowej z Cieszkowskich herbu Dołęga; w 1818 Aleksander I Romanow obdarzył go osobistym tytułem księcia warszawskiego^[2].

Wojsko Polskie [edytuj]

Do służby wojskowej wstąpił prawdopodobnie w wieku 16 lat. Został żołnierzem kawalerii oraz adiutantem hetmana koronnego Ksawerego Branickiego.

Brał udział w konfederacji barskiej, pod jej koniec przebywał w Paryżu jako sekretarz posła konfederacji. Po upadku konfederacji wiosną 1774 udał się z grupą oficerów, w tym z Kazimierzem Pułaskim na Bałkany, by walczyć po stronie Turcji przeciw Rosji, jednakże plan ten upadł na skutek klęsk Turcji. Następnie wyjechał do Francji i służył krótko w armii francuskiej. Po powrocie do kraju służył w gwardii przybocznej hetmana wielkiego koronnego Franciszka Ksawerego Branickiego, a następnie w oddziale dragonów w stopniu kapitana. W 1777 był już podpułkownikiem dragonów i adiutantem hetmana. Od 1784 był posłem na Sejm, gdzie postulował zwiększenie liczby i usprawnienie wojska, lecz występował także za zachowaniem wolności szlacheckich. W lutym 1787 został dowódcą Regimentu Konnego Buławy Wielkiej Koronnej w randze pułkownika. Jako członek prorosyjskiego stronnictwa Branickiego w 1788 w składzie wojsk rosyjskich uczestniczył w zdobyciu tureckiej twierdzy Oczaków.

W 1790 został posłem województwa podolskiego na Sejm Czteroletni. W tym okresie porzucił stronnictwo Branickiego i przeszedł na pozycje reformatorskie i patriotyczne, stopniowo się bardziej radykalizując i interesując się zwłaszcza losem chłopów. Był zwolennikiem konstytucji oraz członkiem^[3] i jednym z sekretarzy Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji Rządowej. Należał do ugrupowania polskich jakobinów. Brał udział w wojnie polsko-rosyjskiej 1792 w obronie Konstytucji 3 maja, w randze generał-majora. Zasłużył się 18 czerwca w bitwie pod Zieleńcami, dowodząc 3 Pułkiem Straży Przedniej, po której został odznaczony nowo ustanowionym orderem Virtuti Militari. Po przystąpieniu króla do konfederacji targowickiej, był zwolennikiem kontynuowania walk, następnie podał się do dymisji i udał na emigrację, gdzie działał aktywnie w konspiracji przedpowstańczej, przyjeżdżając też do kraju.

Wziął udział w insurekcji kościuszkowskiej 1794, walcząc w bitwach pod Racławicami (dowodził lewym skrzydłem), po której został awansowany na generał-lejtnanta, pod Chełmem, pod Gołkowem. Po dostaniu się Tadeusza Kościuszki do niewoli, na krótko pełnił funkcję Wodza Naczelnego. Wchodził w skład Rady Najwyższej Narodowej, gdzie, jako jakobin, reprezentował lewicę. Był członkiem Sądu Kryminalnego Wojskowego i komendantem obrony Warszawy. Jego działalność na tym stanowisku, a szczególnie złe przygotowanie obrony Pragi, są jednak krytykowane przez historyków. Przed upadkiem Warszawy, wyjechał z niej do Galicji i został tam na rok internowany przez Austriaków.

Służba u Napoleona [edytuj]

Zajączek przedostał się następnie do Francji i został generałem armii napoleońskiej. Brał udział w wyprawie Napoleona do Egiptu, gdzie pełnił funkcje gubernatora różnych prowincji, walczył z mamelukami, Turkami i Anglikami i odznaczył się w bitwie pod Kanopą 24 marca 1801, po której został awansowany na generała dywizji. Po klęsce francuskiej w Egipcie od 1802 służył we Francji i Włoszech. W 1806 na rozkaz cesarza Napoleona organizował wojsko polskie – 1 Legię Północną, następnie od stycznia 1807 na ziemi kaliskiej Legię Kaliską, którą dowodził w kampanii pruskiej w 1807. Weszła ona w skład wojska Księstwa Warszawskiego jako 2 Dywizja. Podczas wojny polsko-austriackiej 1809 Zajączek dowodził różnymi formacjami. W 1812 brał udział w kampanii moskiewskiej Napoleona dowodząc 16 Dywizją Piechoty, a po kontuzjowaniu księcia Józefa Poniatowskiego przejął dowództwo V Korpusu (polskiego) Wielkiej Armii. Został trzykrotnie ranny w bitwie pod Smoleńskiem, w bitwie nad Berezyną stracił prawą nogę. Dostał się następnie do niewoli rosyjskiej.

Nazwisko generała Józefa Zajączka zostało wyryte na Łuku Triumfalnym w Paryżu.

W 1807 Napoleon nadał Józefowi Zajączkowi rozległe dobra ziemskie w Kaliskiem, w których generał założył cztery folwarki, z których trzy noszą nazwy miejsc bitew, w których brał udział (Fajum, Aleksandria, Racławice) oraz rodowe Zajączki. Dochód z klucza opatóweckiego w samym tylko 1807 wyniósł 81 081 złp^[4].

W czasach Księstwa Warszawskiego został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Virtuti Militari^[5].

Namiestnik carski [edytuj]

Obraz Wjazd generała Zajączka do Lublina w 1826

Zobacz w Wikiźródłach tekst
Wyrok mianuiący JW. Zaiączka Jenerała piechoty, Namiestnikiem swym w Królestwie Polskiém, na dniu 1. Grudnia 1815 r. zapadły

Po klęsce Napoleona, został mianowany przez cara Aleksandra I pierwszym namiestnikiem Królestwa Polskiego i generałem piechoty. Urzędował w latach 1815-1826. W czasie swoich rządów odznaczył się uległością wobec wielkiego księcia Konstantego i władz rosyjskich. W uznaniu zasług w 1818 otrzymał tytuł książęcy.

Zmarł w Pałacu Namiestnikowskim w Warszawie. Nabożeństwo żałobne odbyło się 2 sierpnia w kościele Świętego Krzyża na Krakowskim Przedmieściu. Celebrował je biskup sandomierski Adam Prosper Burzyński a krótkie kazanie powiedział biskup płocki Adam Michał Prażmowski.

Namiestnik Zajączek został pochowany w swoim majątku w Opatówku pod Kaliszem (nadanym mu w 1807 przez Napoleona), jego serce spoczywa w warszawskim kościele Bernardynów, a pozostałe wnętrzności umieszczono w katakumbach na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

Car Mikołaj I po śmierci generała Zajączka nakazał urzędnikom trzydniową żałobę (od 25 września): "Suknie czarne zwyczajne z krepą u kapelusza, mundury zaś z krepą u lewej ręki, u szpady i u kapelusza".

Rodzina [edytuj]

Jego żoną była Aleksandra de Pernet (1754-1845) pochodząca z rodziny uchodźców hugenockich, która wyszła za mąż za Zajączka w 1786 po przeprowadzeniu wcześniej rozwodu ze swoim pierwszym mężem, panem Isaure (był m.in. nadwornym lekarzem hetmana wielkiego koronnego Jana Klemensa Branickiego).

Po śmierci męża car przyznał jej dożywotnią pensję w wysokości 75230 złotych polskich rocznie, poza przysługującą jej jako wdowie wojskową pensją emerytalną (24770 złp).

Józef Zajączek nie miał dzieci. Spadkobiercą wszystkich dóbr na mocy testamentu z dnia 31 stycznie 1826 został Józef Radoszewski, zięć Antoniego Zajączka, brata generała.

Odznaczenia [edytuj]

Order Orła Białego (1815)
Krzyż Komandorski Orderu Virtuti Militari
Order św. Andrzeja Powołańca (1816)
Order Czarnego Orła (1819)^[6]
Krzyż Komandorski Legii Honorowej (Francja)
Order św. Stanisława
Order św. Anny (Rosja)