Kamieniec Podolski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kamieniec Podolski
Кам'янець-Подільський
Zamek w Kamieńcu Podolskim
Zamek w Kamieńcu Podolskim
Herb Flaga
Herb Kamieńca Podolskiego Flaga Kamieńca Podolskiego
Państwo  Ukraina
Obwód chmielnicki
Burmistrz Mychajło Simaszkewycz
Powierzchnia 27,871 km²
Wysokość 360 m n.p.m.
Populacja (2004)
• liczba ludności
• gęstość

101 978
3659 os./km²
Nr kierunkowy (+38) 03849
Kod pocztowy 32300-32318
Położenie na mapie obwodu chmielnickiego
Mapa lokalizacyjna obwodu chmielnickiego
Kamieniec Podolski
Kamieniec Podolski
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Kamieniec Podolski
Kamieniec Podolski
Ziemia 48°41′N 26°35′E/48,683333 26,583333Na mapach: 48°41′N 26°35′E/48,683333 26,583333
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Strona internetowa
Portal Portal Ukraina

Kamieniec Podolski (ukr. Кам'янець-Подільський, ros. Каменец-Подольский; ormiańskiԿամիանեց-Պոդոլսկի; jidysz קאַמענעץ, Kamenec) – miasto nad Smotryczem, w obwodzie chmielnickim, siedziba rejonu kamienieckiego Ukrainy; stolica Podola, stolica diecezji kamienieckiej (1378) i eparchii kamieniecko-podolskiej (1795, 1993); uniwersytet (1918); 93,3 tys. mieszk. (2004).

Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[1]. Miasto posiadało prawo do czynnego uczestnictwa w akcie wyboru króla[2]. Najcenniejszym zabytkiem Kamieńca jest zespół urbanistyczno-architektoniczny Starego Miasta i twierdzy w Kamieńcu Podolskim, zwana dawniej „przedmurzem Chrześcijaństwa” lub „bramą do Polski”[3]. W XIX wieku śródmieście przeniesiono na Nowe Miasto.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W pierwszych wiekach naszej ery na miejscu dzisiejszego Kamieńca Podolskiego istniała forteca zwana Klapidava (także zwana Petridavą), która prawdopodobnie została zniszczona przez Hunów. Pierwsza wzmianka o mieście w źródłach ormiańskich pochodzić miała z 1062r. i mówić o Kamieńcu jako o ormiańskiej faktorii handlowej[4]. Prawdopodobnie założycielami Kamieńca Podolskiego byli litewscy Koriatowicze[5]. Możliwe, że niedługo potem miasto zostało tymczasowo opanowane przez Kazimierza III Wielkiego, następnie znajdowało się ponownie pod rządami władających Podolem litewskich książąt Koriatowiczów starających się zachować maksimum niezależności swego księstwa dzięki politycznemu balansowi pomiędzy Polską (okresowo w latach 1366-1370 byli lennikami Kazimierza Wielkiego), Wielkim Księstwem Litewskim oraz Węgrami. Po usunięciu Koriatowiczów przez Witolda działającego z inspiracji Jagiełły (1394 rok), Kamieniec Podolski przechodził z rąk do rąk: w latach 1395-1399 był w rękach polskich (władał nim Spytko II z Melsztyna), w latach 1399-1402 w rękach Wielkiego Księstwa Litewskiego pod rządem Świdrigiełły, w latach 1402-1411 znowu w rękach polskich, w latach 1411-1430 przejęło władzę nad nim Wielkie Księstwo Litewskie. W 1375r. miasto stało się siedzibą nowej katolickiej diecezji podolskiej.

Dziedziniec twierdzy kamienieckiej

Rządy polskie ustabilizowały się w Kamieńcu od 1430 roku, gdy został ponownie przyłączony do Polski i trwalej w 1434 gdy został stolicą nowo utworzonego województwa podolskiego. W tych czasach miasto zaczęło przeżywać szybki rozwój dzięki nadaniu mu praw miejskich magdeburskich w 1432 roku[6] i licznych przywilejów, w tym nadaniu przez króla Zygmunta I przywileju przymusu drożnego oraz nadaniom ziemskim w okolicy. Następny król Polski Zygmunt II August zwolnił mieszczan Kamieńca od ceł wewnętrznych i zezwolił im na handel bydłem na terenie całej Rzeczypospolitej. Z kolei król Zygmunt III Waza obdarzył mieszczan przywilejem zrównującym ich z wszystkimi przywilejami miasta Lwowa. W związku z zagrożeniem tatarsko-tureckim miasto od początków XVII wieku określano jako urbs antemurale christianitatis (przedmurze chrześcijaństwa), oraz jako „Bramę do Polski”. Pomimo oblężeń Kamieniec dalej przeżywał rozkwit. Od 1570 r. do poł. XVII wieku liczba mieszkańców wzrosła od 3 tys. osób do 10 tys. mieszkańców, działało w nim 16 cechów z 390 rzemieślnikami. Handel odbywał się na trzech dorocznych jarmarkach przypadających na św. Jerzego (czterotygodniowy), św. Jana Chrzciciela (tygodniowy) i nazajutrz po święcie Narodzenia Najświętszej Marii Panny (czterotygodniowy). Z uwagi na obronne położenie w zakolu rzeki Smotrycz, rozbudowaną sieć fortyfikacji i odparcie licznych oblężeń, powszechnie uważano go za najpotężniejszą warownię Rzeczypospolitej na Kresach Wschodnich. Po 1617 roku zbudowano Nowy Zamek, który skutecznie zniechęcił do ataków na miasto wojska tureckie sułtana Osmana. W 1633 roku nie zdobył miasta także bejlerbej Bośni Mehmed Abazy pasza w trakcie tzw. wojny z Abazy paszą.

Systematycznie rozbudowywano umocnienia miejskie, na tyle skutecznie, że nie potrafili ich zdobyć zbuntowani Kozacy w 1648 roku pod wodzą Maksyma Krzywonosa, a także Iwana Bohuna i Dżerdżelii w 1651 r., w 1652 roku Tymoszy Chmielnickiego oraz oddziały pod wodzą Bohdana Chmielnickiego w 1652 roku, który musiał odejść spod murów miasta po bezskutecznych atakach. W 1655 roku Bohdan Chmielnicki znowu obległ miasto razem ze sprzymierzonymi z nim wojskami moskiewskimi, ale pomimo dziewięciu szturmów w ciągu trzech tygodni także nie zdobył miasta. W 1666 r. Ormianie zawarli tu unię z katolikami.

Francuska mapa Kamieńca Podolskiego z 1691 r.
Jar Smotrycza w Kamieńcu Podolskim

W czasie wojen polsko-tureckich w II poł. XVII wieku, 12 sierpnia 1672 sułtan Mehmed IV obległ Kamieniec z armią, której liczebność ocenia się na od 100 do 300 tys. żołnierzy wyposażoną m.in. w nowoczesną, obsługiwaną przez Francuzów, artylerię (przy założeniu liczebności wojsk tureckich na 150.000 osób stosunek sił wynosił 75:1 – załoga polska liczyła 1600-2000 osób, z czego zaledwie 4 puszkarzy). Po krótkim oblężeniu, 26 sierpnia 1672, szczupła załoga poddała na honorowych warunkach Kamieniec oblegającym. Podczas ewakuacji zamku nastąpił przypadkowy wybuch w prochowni, co interpretowano później jako gest rozpaczy majora artylerii kamienieckiej Hejkinga (Sienkiewiczowskiego Ketlinga), który miał podpalić 200 beczek prochu, zabijając przy tym 500 do 800 ludzi, głównie komputowych Kozaków. W wybuchu zginął m.in. komendant obrony zamku, pułkownik Jerzy Wołodyjowski. Upadek twierdzy odbił się głośnym echem w całej Rzeczypospolitej, wzbudzając obawy przed dalszą ekspansją Turcji.

Na mocy 1672 zawartego przez Michała Korybuta-Wiśniowieckiego traktatu w Buczaczu Kamieniec wraz z Podolem i województwem Bracławskim należał w latach 1672-1699 do imperium osmańskiego jako czternasta w Europie prowincja – Ejalet kamieniecki. W Kamieńcu (stolicy Ejaletu) ulokowano potężny, jeden z pięciu największych – obok Belgradu, Budy, Kandii i Bagdadu – garnizonów Imperium Tureckiego. W czasie okupacji Kamieńca przez Turcję wojska polskie podejmowały próby jego odbicia, m.in. przeprowadzono nieskuteczne oblężenie w 1687 pod wodzą królewicza Jakuba Sobieskiego. Po opuszczeniu Kamieńca rolę kluczowego punktu obrony tego regionu Rzeczypospolitej sprawowały zbudowane nieopodal, przy ujściu Zbrucza do Dniestru, z polecenia Sobieskiego Okopy Świętej Trójcy.

Zgodnie z postanowieniami Pokoju w Karłowicach, 12 września 1699[7] komisarze polscy z generałem artylerii koronnej Marcinem Kątskim na czele przejęli klucze od zamku i miasta od ostatniego tureckiego baszy Kamieńca (1689-99) Kahramana Mustafy. Przejęte miasto było bardzo zrujnowane i wyludnione. Liczba budynków zmniejszyła się z blisko 800 do ponad 170. W celu przyspieszenia odbudowy, sejm zwolnił miasto na 10 lat od podatków[8].

Pozostałością z czasów tureckich w Kamieńcu jest minaret przy katedrze Św. Piotra i Pawła. Po odzyskaniu miasta w 1699, zgodnie z traktatem pokojowym, minaret z półksiężycem pozostawiono. Ustawiono na nim drewnianą figurę Matki Boskiej. W 1756 zastąpiono ją sprowadzoną z Gdańska, wykonaną ze stopu miedzi i srebra, mierzącą 4,5 m pozłacaną rzeźbą Matki Boskiej stojącej na kuli i księżycu. Katedra kamieniecka jest jedynym na świecie kościołem katolickim, przed którym stoi minaret. W kościele dominikanów zachowała się z kolei kamienna konstrukcja ambony (minbar) z czasów tureckich.

W XVIII wieku rola miasta znacznie spadła, jednakże z woli króla Stanisława Augusta Poniatowskiego podjęto w tym czasie studia mające na celu modernizację fortyfikacji zamku i miasta, głównie wg planów polskiego architekta Jana de Witte.

W wyniku II rozbioru Polski w 1793 r. Kamieniec Podolski znalazł się w granicach Rosji i w 1797r. stał się siedzibą guberni podolskiej, a później tylko powiatu kamienieckiego. W 1798 szlachcic Antonii Żmijewski założył w mieście (w dawnym budynku kapituły unickiej) polski teatr (teatr kamieniecki). Wygląd gmachu nie wyróżniał się niczym stylowym, a sam teatr mieścił się w nim do 1803, kiedy to został przeniesiony na plac ormiański. W 1914 r. miasto otrzymało połączenie kolejowe z Płoskirowem, a w 1916 r. z Łargą.

W okresie wojny polsko-bolszewickiej miasto od 16 listopada 1919 do 12 lipca 1920 pozostawało pod polską administracją. Od czerwca do 16 listopada 1920 r. było siedzibą Ukraińskiej Republiki Ludowej i rządu Petlury. W 1920 roku znalazło się na terenie radzieckiej Ukrainy, choć bolszewicy planowali oddać miasto Polsce. W 1939 roku, mimo że Kamieniec już od 146 lat formalnie nie należał do Państwa Polskiego, tutejsza społeczność polska nadal przedstawiała znaczną liczebność wśród mieszkańców i stanowiła około 20% ludności miasta. W latach 1920-1941 Kamieniec Podolski był siedzibą obwodu w Ukraińskiej Republice Radzieckiej, przeniesioną wiosną 1941 r. do miasta Chmielnicki (d. Płoskirów).

W 1941 w Kamieńcu Niemcy wymordowali ponad 20 tysięcy Żydów.

 Osobny artykuł: Masakra w Kamieńcu Podolskim.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Katedra św. św. Piotra i Pawła
Ratusz w Kamieńcu Podolskim
Baszta Batorego

istniejące:

  • Stary Zamek i Nowy Zamek
  • most Turecki
  • Katedra katolicka pw. śś. Piotra i Pawła z 1483 r., z dobudowanym w 1750 r. prezbiterium (reorientacja świątyni) oraz Bramą Triumfalną z 1781 r., wzniesioną ku czci Stanisława Augusta Poniatowskiego. Zachowało się epitafium Pawła Damięckiego z 1628 roku oraz grobowiec Laury Przeździeckiej z 1876 roku.
  • Kościół pw. św. Mikołaja i klasztor dominikanów (kasata 1843) w stylu barokowym z 1616 r., przebudowany w 1748r., obecnie siedziba paulinów opiekujących się miejscową wspólnotą polską. Za czasów ZSRR mieściło się tu archiwum NKWD. W 1993r. miał tu miejsce pożar, po którym konieczne było czasowe rozebranie hełmu wieży. Środkową kondygnację fasady zdobią barokowe rzeźby św. Jacka, św. Dominika, Matki Bożej Bolesnej i św. Mikołaja.
  • Kościół franciszkanów pw. Wniebowzięcia NMP z 1616 roku (ob. prawosławna cerkiew Zaśnięcia Matki Boskiej, brak górnej części wieży)[9][10] W podziemiach kościoła złożono zwłoki Jerzego Wołodyjowskiego[11].
  • Klasztor franciszkanów z XVII wieku
  • Kościół trynitarzy pw. Świętej Trójcy z 1712 r. w stylu barokowym (ob. cerkiew greckokatolicka sw. Jozafata). Na jego fasadzie znajdowała się niegdyś figura Pana Jezusa zrywającego łańcuchy z więźniów.
  • Kościół św. Michała i klasztor Sióstr Dominikanek w Kamieńcu Podolskim z 1722 – odzyskane w latach 90. XX w. przez kościół rzymskokatolicki, i od tego czasu nieprzerwanie i przywracane do stanu sprzed jego dewastacji. 23 maja 2009 zabudowania zostały umyślnie podpalone, po czym władze ukraińskie natychmiast zagroziły jego ponownym przejęciem, jeśli nie uda się wykonać do końca roku nowego dachu. Dzięki staraniom Polaków i polskiego rządu (m.in. Stowarzyszenia „Wspólnota Polska, Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz prywatnym przedsiębiorców z Polski) udało się uchronić świątynię przed ponownym jej bezprawnym przejęciem. Obecnie (marzec 2010 r.) remont samego kościoła dobiega końca. W niedalekiej przyszłości planuje się zagospodarowanie przykościelnego klasztoru, tego zadania (wraz z inwentaryzacją) podjęła się Politechnika Gdańska. W odnowionym obiekcie znajdzie się bursa dla polskiej młodzieży studiującej w Kamieńcu Podolskim, spełniająca jednocześnie rolę Domu Polskiego oraz schronisko dla turystów z Polski
  • Ratusz Polski z końca XIV wieku
  • Rynek Polski w Kamieńcu Podolskim
  • Kościół ormiański pw. Zwiastowania NMP z XVI w. (ob. cerkiew św. Mikołaja)
  • Ormiański dom handlowy z 1479 r.
  • Studnia ormiańska z XVIII wieku
  • Obwarowania miasta
    • Brama Miejska z XVI wieku
    • Baszta Batorego z 1585 r. (podwyższona w 1785 r.) z Bramą Wietrzną i prochownią, zwana dziś Wieżą Kuśnierską
    • Brama Polska (Lacka) z pocz. XVI wieku z barbakanem, wyposażona niegdyś (podobnie jak Brama Ruska) w urządzenia piętrzące wodę w rzece.
    • Brama Ruska z XVI wieku (budowana od 1527r.) z orłem z królewskim herbem Ciołek z 1770r., z barbakanem i tamą na rzece, niegdyś główny wjazd do miasta
    • Baszta Kuśnierska z 1583 roku i synagoga rzemieślnicza z 2 poł. XIX wieku
    • Baszta Ślusarska z końca XIV wieku
    • Baszta Janczarska (Rzeźnicka, Garncarska) z 1583 roku z położoną obok synagogą
  • Koszary Zawadzkiego z 1780 r.
  • Kolegium jezuickie z 1611 r.
  • Baszta ormiańska z 1495 r. (pozostałość kościoła św. Mikołaja)
  • Katolickie seminarium duchowne z 1782 r., Rynek 18
  • Cerkiew śś. Piotra i Pawła z 1580 r.
  • Cerkiew św. Trójcy (rekonstruowana)
  • Cerkiew św. Jerzego (budowę rozpoczęto w 1851 r. na wzór moskiewskiej architektury sakralnej; za USRR magazyn zboża i soli)
  • Kościół ormiański pw. św. Mikołaja z 1398r. (od 1962 cerkiew)
  • szkoła karmelitów, ul. Tatarska 10
  • Pałac Czartoryskich z XVIII w., ul. Zarwańska 13 (ob. misja greckokatolicka)
  • Kamienica przy Polskim Rynku 8 z tablicą fundacyjną z 1735 r.

nieistniejące:

  • Kościół karmelitów z 1717 r. (od XIX w. sobór prawosławny, wysadzony w powietrze w latach 30. XX w.)
  • Kościół jezuitów (rozebrany w 1833 r., obecnie w tym miejscu znajduje się szkoła), ul. Tatarska 13
  • Brama Stanisława Augusta na drodze pod zamkiem (dawna średniowieczna Brama Polna)
  • Kościółek św. Katarzyny z XIV wieku (pomiędzy klasztorem franciszkanów i pałacem biskupa), zniszczony w 1 poł. XIX wieku
  • Dwór starostów kamienieckich (zburzony po 1945 r.), ul. Dominikańska 2
  • Synagoga Olter Szile przy Bramie Garncarskiej
  • Pałac komendanta twierdzy z XVIII wieku na Rynku Ormiańskim
  • Ormiańska katedra św. Mikołaja
  • Kościółek św. Stanisława na terenie Starego Zamku.

Kamieniec w literaturze polskiej[edytuj | edytuj kod]

Opis oblężenia Kamieńca Podolskiego przez Turków został zawarty w trzeciej części Trylogii Henryka Sienkiewicza– „Panu Wołodyjowskim”. Tytułowy bohater, Michał Jerzy Wołodyjowski, nie opuszcza bronionej przed oblegającymi ją Turkami sułtana twierdzy i na wieść, że komisarze oddali miasto wrogom, po wyprowadzeniu przez przyjaciela wojsk, wysadza zamek, samemu przy tym tracąc życie:

Quote-alpha.png
(...) Wołodyjowski zaś zdjął hełm z głowy; chwilę spoglądał jeszcze na tę ruinę, na to pole chwały swojej, na gruzy, trupy, odłamy murów, na wał i na działa, następnie podniósłszy oczy w górę, począł się modlić...

Ostatnie jego słowa były: - Daj jej, Panie, moc, by zaś cierpliwie to zniosła, daj jej spokój!...

Ach!... Ketling pospieszył się, nie czekając nawet na wyjście regimentów, bo w tej chwili zakołysały się bastiony, huk straszliwy targnął powietrzem: blanki, wieże, ściany ludzie, konie, działa, żywi i umarli, masy ziemi – wszystko to porwane w góre płomieniem, pomieszane, zbite jakby w jeden straszliwy ładunek, wyleciało w powietrze...

Tak zginął Wołodyjowski, Hektor kamieniecki, pierwszy żołnierz Rzeczypospolitej. (...)

Osoby związane z miastem[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Przypisy

  1. Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 12.
  2. Polska Encyklopedia Szlachecka, t. I, Warszawa 1935, s. 42.
  3. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom III.
  4. A. Dylewski, „Ukraina”, Pascal Bielsko Biała, Wyd. II 2003 s. 248.
  5. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom III.
  6. Jako datę nadania praw miejskich spotyka się również rok 1374.
  7. Kronika klasztoru dominikanów podaje datę 22.09.1699; taka sama data znajduje się na stronie 411 przewodnika G. Rąkowskiego Podole Oficyny Rewasz w Pruszkowie z 2006.
  8. Aleksander Rasszczupkin Kamieniec Podolski.
  9. Kiedy w roku 1672 Turcy zdobyli twierdzę kamieniecką, w kościele Franciszkanów urządzili stajnie i wszystkie święte paramenty wyrzucali; natomiast obraz św. Antoniego, który miał czynić różne „psoty” Turkom za sprofanowanie kościoła, wyrzucono z kościoła, jednak kilkakrotnie cudownie wracał na swoje miejsce w ołtarzu. Ostatecznie obraz spalono (źródło: http://www.kalwariapaclawska.pl/b/cudowny-obraz/0). A. Dylewski w przewodniku po Ukrainie podaje, że dowódca turecki Halil Pasza ciął obraz szablą, aby przekonać się o jego cudowności.
  10. Do 1672r. (w Kalwarii Pacławskiej podają rok 1679) znajdował się tutaj cudowny obraz Matki Boskiej, który na rozkaz tureckiego komendanta miano wyrzucić do rzeki Smotrycz; a który w cudowny sposób przez Sambor znalazł się w Kalwarii Pacławskiej, skąd mimo odzyskania Kamieńca Podolskiego już nie wrócił.
  11. Katarzyna Węglicka Wędrówki kresowe, Wyd. Książka i Wiedza Warszawa 2008.
  12. KAMIENIEC PODOLSKI – CZĘSTOCHOWA [1].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Panorama miasta
Panorama miasta