Język samoański

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
gagana Samoa
Obszar Samoa, Samoa Amerykańskie
Liczba mówiących ok. 370 tys.[1]
Klasyfikacja genetyczna Języki austronezyjskie
 Języki oceaniczne
  Języki polinezyjskie
   Język samoański
Pismo łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy Samoa, Samoa Amerykańskie
Regulowany przez brak
Kody języka
ISO 639-1 sm
ISO 639-2 smo
ISO 639-3 smo
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku samoańskim

Język samoański (Gagana Samoa) - język z grupy języków polinezyjskich z wielkiej rodziny austronezyjskiej, używany przez ok. 370 tys. Samoańczyków, przede wszystkim na pacyficznych wyspach Samoa i Samoa Amerykańskiego, gdzie ma status języka urzędowego. Wiele tysięcy Samoańczyków zamieszkuje również Nową Zelandię (zwłaszcza Auckland), Australię i Hawaje, w większości zachowując swój język.

Język samoański nie wykazuje znaczącego zróżnicowania dialektalnego, lecz istnieją pewne różnice w wymowie i słownictwie pomiędzy odmianą formalną a potoczną. Najważniejsza różnica fonetyczna dotyczy regularnych odpowiedników głosek "t" (styl formalny) i "k" (styl potoczny) oraz "n" (styl formalny) i "g" (wymowa /ŋ/ - styl potoczny). Przykład: "matka": styl formalny tinā, styl potoczny kigā. Na piśmie tradycyjnie stosuje się styl formalny[2].

System fonetyczny i ortografia[edytuj | edytuj kod]

Aa, Āā Ee, Ēē Ii, Īī Oo, Ōō Uu, Ūū Ff Gg Ll Mm Nn Pp Ss Tt Vv (Hh) (Kk) (Rr)
/a/, /aː/ /ɛ/, /eː/ /iː/ /o/, /ɔː/ /ʊ/, /uː/ /f/ /ŋ/ /l, ɾ/ /m/ /n/, /ŋ/ /p/ /s/ /t/ /v/ (/h/) (/k/) (/ɾ/) /ʔ/

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Rodzajnik[edytuj | edytuj kod]

W języku samoańskim występuje zarówno rodzajnik określony, le (np. ‘o le Atua "Bóg"), jak i nieokreślony se. W liczbie mnogiej nie używa się rodzajnika. Przykłady: ‘o le tagata "człowiek"; ‘o tagata "ludzie".

Rzeczownik[edytuj | edytuj kod]

Zasadniczo rzeczowniki są nieodmienne, nie istnieje rodzaj jako kategoria gramatyczna, liczbę mnogą rozpoznaje się po braku rodzajnika. Relacje przypadkowe realizowane są poprzez kilka standardowych przyimków.

Zaimki osobowe[edytuj | edytuj kod]

Podobnie jak inne języki austronezyjskie, samoański rozróżnia między pierwszą osobą liczby mnogiej inkluzywną (tzn. obejmującą również rozmówcę/-ów) i ekskluzywną (nie obejmującą rozmówcę/-ów):

liczba pojedyncza liczba podwójna liczba mnoga
Pierwsza osoba ekskluzywna a‘u , ‘ou mā‘ua, mā mātou
Pierwsza osoba inkluzywna tā‘ua, tā tātou
Druga osoba ‘oe, ‘e ‘oulua ‘outou, tou
Trzecia osoba ia / na lā‘ua lātou

Czasownik[edytuj | edytuj kod]

Liczbę mnogą czasowników tworzy się najczęściej przez reduplikację pierwszej sylaby.

Słownictwo[edytuj | edytuj kod]

Zasób leksykalny samoańskiego jest w przeważającym stopniu austronezyjski, z pewną liczbą zapożyczeń z języka angielskiego. Przykłady podstawowych słów:

Polski Samoański Przybliżona wymowa
Tak ‘ioe [ʔi.jo.ɛ]
Nie Leai [lɛ.ɑ.i]
Proszę Fa‘amolemole [fɑ.ʔɑ.mo.lɛ.mo.lɛ]
Dziękuję Fa‘afetai [fɑ.ʔɑ.fɛ.taɪ]
W porządku ‘Ua lelei [ʔu.wɑ lɛ.lɛɪ]
duży - mały tele - la‘itiiti [tɛ.lɛ] - [lɑ.ʔi.tiː.ti]
szybki - powolny vave/tope - gese [vɑ.vɛ] [to-bɛ] - [ŋɛ.sɛ]
wcześnie - późno vave - tuai [vɑ.vɛ] - [tu.waɪ]
tani - drogi taugōfie - taugatā [tɑ.u.ŋoː.fi.ɛ] - [tɑ.u.ŋɑ.tɑː]
blisko - daleko latalata - mamao [lɑ.tɑ.lɑ.tɑ] - [mɑ.mɑ.ɔ]
gorący - zimny vevela - malulū [vɛ.vɛ.lɑ] - [mɑ.lu.luː]
pełny - pusty tumu - gaogao [tu.mu] - [ŋɑ.o.ŋɑ.o]
łatwy - trudny faigōfie - faigatā [fɑ.i.ŋoː.fi.ɛ] - [fɑ.i.ŋɑ.tɑː]
ciężki - lekki mamafa - māma [mɑ.mɑ.fɑ] - [mɑː.mɑ]
otwarty - zamknięty tatala - tapuni [tɑ.tɑ.lɑ] - [tɑ.bu.ni]
prawidłowy - błędny sa‘o - sesē [sɑ.ʔɔ] - [sɛ.seː]
stary - nowy tuai - fou [tu.waɪ] - [fɔʊ]
stary - młody matua - talavou [mɑ.tu.wə] - [tɑ.lɑ.vo.u]
piękny - brzydki 'aulelei / 'auleaga [ʔɑʊ.lɛ.leɪ] - [ʔɑʊ.lɛ.ɑ.ŋɑ]
dobry - zły lelei - leaga [lɛ.leɪ] - [lɛ.ɑ.ŋɑ]
lepszy - gorszy feoloolo - leaga tele [fɛ.ɔ.loː.lo] - [lɛ.ɑ.ŋɑ.tɛ.lɛ]
Jeden Tasi [tɑ.si]
Dwa Lua [lu.ɑ]
Trzy Tolu [to.lu]
Cztery Fa [fɑ]
Pięć Lima [li.mɑ]
Sześć Ono [ɔ.no]
Siedem Fitu [fi.tʌ]
Osiem Valu [vɑ.lʌ]
Dziewięć Iva [i.vɑ]
Dziesięć Sefulu [sɛ.fʌ.lʌ]

Przypisy

  1. Ethnologue report for language code: smo
  2. Galumalemana Afeleti L. Hunkin: Gagana Samoa. A Samoan Language Coursebook. Wyd. 2. Auckland: Pasifika Press, 1997, s. 20-21. ISBN 0 908597 04 5.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Milner, G.B. 1993, 1966. Samoan Dictionary. Polynesian Press. ISBN 0 908597 12 6
  • Mosel, Ulrike and Even Hovdhaugen, 1992. Samoan reference grammar. Oslo: Scandinavian University Press/Institute for Comparative Research in Human Culture.
  • Mosel, La'i Ulrike and Ainslie So'o. "Say it in Samoan." Pacific Linguistics D88. Canberra: ANU.
  • Payne, Thomas E. 1997. Describing morphosyntax: a guide for field linguists. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-58224-5.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło samoański w Wikisłowniku