Język samoański
| gagana Samoa | |
| Obszar | Samoa, Samoa Amerykańskie |
| Liczba mówiących | ok. 370 tys.[1] |
| Klasyfikacja genetyczna | Języki austronezyjskie Języki oceaniczne Języki polinezyjskie Język samoański |
| Pismo | łacińskie |
| Status oficjalny | |
| język urzędowy | Samoa, Samoa Amerykańskie |
| Regulowany przez | brak |
| Kody języka | |
| ISO 639-1 | sm |
| ISO 639-2 | smo |
| ISO 639-3 | smo |
| W Wikipedii | |
| Zobacz też: język, języki świata |
|
 |
|
Język samoański (Gagana Samoa) - język z grupy języków polinezyjskich z wielkiej rodziny austronezyjskiej, używany przez ok. 370 tys. Samoańczyków, przede wszystkim na pacyficznych wyspach Samoa i Samoa Amerykańskiego, gdzie ma status języka urzędowego. Wiele tysięcy Samoańczyków zamieszkuje również Nową Zelandię (zwłaszcza Auckland), Australię i Hawaje, w większości zachowując swój język.
Język samoański nie wykazuje znaczącego zróżnicowania dialektalnego, lecz istnieją pewne różnice w wymowie i słownictwie pomiędzy odmianą formalną a potoczną. Najważniejsza różnica fonetyczna dotyczy regularnych odpowiedników głosek "t" (styl formalny) i "k" (styl potoczny) oraz "n" (styl formalny) i "g" (wymowa /ŋ/ - styl potoczny). Przykład: "matka": styl formalny tinā, styl potoczny kigā. Na piśmie tradycyjnie stosuje się styl formalny[2].
Spis treści |
System fonetyczny i ortografia[edytuj]
| Aa, Āā | Ee, Ēē | Ii, Īī | Oo, Ōō | Uu, Ūū | Ff | Gg | Ll | Mm | Nn | Pp | Ss | Tt | Vv | (Hh) | (Kk) | (Rr) | ‘ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| /a/, /aː/ | /ɛ/, /eː/ | /iː/ | /o/, /ɔː/ | /ʊ/, /uː/ | /f/ | /ŋ/ | /l, ɾ/ | /m/ | /n/, /ŋ/ | /p/ | /s/ | /t/ | /v/ | (/h/) | (/k/) | (/ɾ/) | /ʔ/ |
Gramatyka[edytuj]
Rodzajnik[edytuj]
W języku samoańskim występuje zarówno rodzajnik określony, le (np. ‘o le Atua "Bóg"), jak i nieokreślony se. W liczbie mnogiej nie używa się rodzajnika. Przykłady: ‘o le tagata "człowiek"; ‘o tagata "ludzie".
Rzeczownik[edytuj]
Zasadniczo rzeczowniki są nieodmienne, nie istnieje rodzaj jako kategoria gramatyczna, liczbę mnogą rozpoznaje się po braku rodzajnika. Relacje przypadkowe realizowane są poprzez kilka standardowych przyimków.
Zaimki osobowe[edytuj]
Podobnie jak inne języki austronezyjskie, samoański rozróżnia między pierwszą osobą liczby mnogiej inkluzywną (tzn. obejmującą również rozmówcę/-ów) i ekskluzywną (nie obejmującą rozmówcę/-ów):
| liczba pojedyncza | liczba podwójna | liczba mnoga | |
|---|---|---|---|
| Pierwsza osoba ekskluzywna | a‘u , ‘ou | mā‘ua, mā | mātou |
| Pierwsza osoba inkluzywna | tā | tā‘ua, tā | tātou |
| Druga osoba | ‘oe, ‘e | ‘oulua | ‘outou, tou |
| Trzecia osoba | ia / na | lā‘ua | lātou |
Czasownik[edytuj]
Liczbę mnogą czasowników tworzy się najczęściej przez reduplikację pierwszej sylaby.
Słownictwo[edytuj]
Zasób leksykalny samoańskiego jest w przeważającym stopniu austronezyjski, z pewną liczbą zapożyczeń z języka angielskiego. Przykłady podstawowych słów:
| Polski | Samoański | Przybliżona wymowa |
|---|---|---|
| Tak | ‘ioe | [ʔi.jo.ɛ] |
| Nie | Leai | [lɛ.ɑ.i] |
| Proszę | Fa‘amolemole | [fɑ.ʔɑ.mo.lɛ.mo.lɛ] |
| Dziękuję | Fa‘afetai | [fɑ.ʔɑ.fɛ.taɪ] |
| W porządku | ‘Ua lelei | [ʔu.wɑ lɛ.lɛɪ] |
| duży - mały | tele - la‘itiiti | [tɛ.lɛ] - [lɑ.ʔi.tiː.ti] |
| szybki - powolny | vave/tope - gese | [vɑ.vɛ] [to-bɛ] - [ŋɛ.sɛ] |
| wcześnie - późno | vave - tuai | [vɑ.vɛ] - [tu.waɪ] |
| tani - drogi | taugōfie - taugatā | [tɑ.u.ŋoː.fi.ɛ] - [tɑ.u.ŋɑ.tɑː] |
| blisko - daleko | latalata - mamao | [lɑ.tɑ.lɑ.tɑ] - [mɑ.mɑ.ɔ] |
| gorący - zimny | vevela - malulū | [vɛ.vɛ.lɑ] - [mɑ.lu.luː] |
| pełny - pusty | tumu - gaogao | [tu.mu] - [ŋɑ.o.ŋɑ.o] |
| łatwy - trudny | faigōfie - faigatā | [fɑ.i.ŋoː.fi.ɛ] - [fɑ.i.ŋɑ.tɑː] |
| ciężki - lekki | mamafa - māma | [mɑ.mɑ.fɑ] - [mɑː.mɑ] |
| otwarty - zamknięty | tatala - tapuni | [tɑ.tɑ.lɑ] - [tɑ.bu.ni] |
| prawidłowy - błędny | sa‘o - sesē | [sɑ.ʔɔ] - [sɛ.seː] |
| stary - nowy | tuai - fou | [tu.waɪ] - [fɔʊ] |
| stary - młody | matua - talavou | [mɑ.tu.wə] - [tɑ.lɑ.vo.u] |
| piękny - brzydki | 'aulelei / 'auleaga | [ʔɑʊ.lɛ.leɪ] - [ʔɑʊ.lɛ.ɑ.ŋɑ] |
| dobry - zły | lelei - leaga | [lɛ.leɪ] - [lɛ.ɑ.ŋɑ] |
| lepszy - gorszy | feoloolo - leaga tele | [fɛ.ɔ.loː.lo] - [lɛ.ɑ.ŋɑ.tɛ.lɛ] |
| Jeden | Tasi | [tɑ.si] |
| Dwa | Lua | [lu.ɑ] |
| Trzy | Tolu | [to.lu] |
| Cztery | Fa | [fɑ] |
| Pięć | Lima | [li.mɑ] |
| Sześć | Ono | [ɔ.no] |
| Siedem | Fitu | [fi.tʌ] |
| Osiem | Valu | [vɑ.lʌ] |
| Dziewięć | Iva | [i.vɑ] |
| Dziesięć | Sefulu | [sɛ.fʌ.lʌ] |
Przypisy
- ↑ Ethnologue report for language code: smo
- ↑ Galumalemana Afeleti L. Hunkin: Gagana Samoa. A Samoan Language Coursebook. Wyd. 2. Auckland: Pasifika Press, 1997, s. 20-21. ISBN 0 908597 04 5.
Bibliografia[edytuj]
- Milner, G.B. 1993, 1966. Samoan Dictionary. Polynesian Press. ISBN 0 908597 12 6
- Mosel, Ulrike and Even Hovdhaugen, 1992. Samoan reference grammar. Oslo: Scandinavian University Press/Institute for Comparative Research in Human Culture.
- Mosel, La'i Ulrike and Ainslie So'o. "Say it in Samoan." Pacific Linguistics D88. Canberra: ANU.
- Payne, Thomas E. 1997. Describing morphosyntax: a guide for field linguists. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-58224-5.
Linki zewnętrzne[edytuj]
- Dane Ethnologue dla języka samoańskiego
- Gramatyka samoańska
- Słowniczek samoański online
- Podstawowe słownictwo
|
|||||
