Jakow Frenkel

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jakow Ilicz Frenkel
Френкель, Яков Ильич
Френкель, Яков Ильич
Data i miejsce urodzenia 10 lutego1894
Rostów nad Donem, Rosja
Data i miejsce śmierci 1952
Petersburg, ZSRR
Zawód fizyk
Alma Mater Państwowy Uniwersytet Politechniczny w Sankt Petersburgu
Małżeństwo Sarra Isaakowna (biolog)
Dzieci Siergiej i Wiktor
Odznaczenia
Orderredbannerlabor rib.png

Jakow Ilicz Frenkel, ros. Френкель, Яков Ильич (ur. 10 lutego1894 w Rostowie nad Donem, zm. 1952 w Petersburgu) – rosyjski fizyk, który wniósł istotny wkład do teorii płynów, metali, defektów sieci krystalicznych (m.in. defekt Frenkla), swobodnego spadku, ekscytonów i innych dziedzin fizyki, np. astronomii, geofizyki, materiałoznawstwa[1][2][3].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w rodzinie żydowskiej. Od dzieciństwa przejawiał uzdolnienia naukowe i artystyczne m.in. talent muzyczny. Jako uczeń gimnazjum w St. Petersburgu napisał 100-stronicowe opracowanie nt. rachunku różniczkowego na tak wysokim poziomie, że zostało wysłane do zaopiniowania do Jakowa Wiktorowicza Uspienskiego (ros. Яков Викторович Успенский, matematyk), wówczas studenta Andrieja Markowa, który potwierdził wysoką jakość pracy, znacznie wykraczającej poza program gimnazjalny. Kolejne szkolne opracowanie (300 stron) dotyczyło pochodzenia ziemskiego magnetyzmu i zjawisk elektrycznych w atmosferze; zostało wysłane do Abrama Fiedorowicza Joffe, wówczas profesora Uniwersytetu Politechnicznego w Sankt Petersburgu, który zechciał spotkać się z tak zdolnym uczniem[1].

W roku 1913 Jakow Frenkel skończył szkołę otrzymując Złoty Medal, jednak nie od razu został przyjęty do Uniwersytetu Petersburskiego z powodu carskich ograniczeń dotyczących osób religii żydowskiej. Przejściowo koncertował w północno-amerykańskich uniwersytetach, wkrótce jednak został studentem Uniwersytetu. Znalazł się na Wydziale Fizyki i Mechaniki, gdzie Abram F. Ioffe – „Tatuś Ioffe” (wybitny naukowiec, dydaktyk i organizator badań) – stworzył rosyjską szkołę fizyki. Frenkel sześcioletnie studia ukończył w czasie trzech lat. W 1916 r. Ioffe zorganizował seminarium (później organizowane cyklicznie), na którym Frenkel miał okazję wystąpić obok trzech przyszłych laureatów Nagrody Nobla – dwóch w dziedzinie fizyki (Piotr Kapica, Lew Landau) i jednego w dziedzinie chemii (Nikołaj Siemionow, teoria reakcji łańcuchowych)[1].

W latach 1918–1920 (zob. wojna domowa w Rosji) był adiunktem Таврического университета[4], po czym wrócił do Petersburga, gdzie nadal pracował w uniwersytecie (1921–1925). Jesienią 1925 r. otrzymał – z rekomendacji Paula Ehrenfesta – stypendium Fundacji Rockefellera na ok. roczny pobyt w Europie Zachodniej (Francja, Niemcy, Anglia); pracował m.in. z Maxem Bornem w Getyndze i z Albertem Einsteinem w Berlinie. Zyskał uznanie Arnolda Sommerfelda, który polecał swoim studentom jego książki. W latach 1930–1931 pracował w University of Minnesota jako visiting professor[1].

Po ataku Niemiec na ZSRR został ewakuowany do Kazania, gdzie przebywał do końca wojny. Wrócił do Petersburga (wówczas Leningrad) w roku 1945; spotkał tu dawnych europejskich znajomych – Frédérica Joliot-Curie, Irvinga Langmuira, Maxa Borna, którzy przybyli na uroczystości z okazji 220. rocznicy Rosyjskiej Akademii Nauk. Kontakty ze światem zachodnim nie były jednak dobrze widziane – zaczął być postrzegany przez radzieckie władze jako osoba ułatwiająca Amerykanom „korzystanie z osiągnięć radzieckiej nauki w interesie monopolistycznego kapitalizmu”[1].

Zakres pracy naukowej[edytuj | edytuj kod]

Zakres jego zainteresowań naukowych był niezwykle szeroki, m.in.[4]:

W latach 40. nie został włączony do zespołu realizującego program budowy radzieckiej bomby jądrowej, częściowo ze względu na żydowskie pochodzenie. Kierującemu tym programem Igorowi Kurczatowowi (swojemu byłemu studentowi) przekazał obszerny memoriał, w którym proponował zastosowanie eksplozji atomowej do zainicjowania syntezy termojądrowej w deuterze[1].

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

Jest autorem pierwszego rosyjskojęzycznego podręcznika fizyki teoretycznej[4]:

  • 1940 r. – Теоретическая механика (mechanika teoretyczna),
  • 1933 r. – Статистическая физика (fizyka statystyczna),
  • lata 1934—1935 – Электродинамика, tomy 1 i 2 (elektrodynamika),
  • lata 1933—1934 – Волновая механика, tomy 1 i 2 (mechanika falowa).

oraz wielu innych prac, w tym artykułów w czasopismach (np. On the theory of seismic and seismoelectric phenomena in moist soil, J. Phys. 8, 230–241, 1944) oraz innych książek (wznawianych i tłumaczonych na inne języki), m.in.[4]:

  • 1975 r. – Кинетическая теория жидкостей (kinetyczne teoria cieczy, Kinetic Theory of Liquids),
  • 1972 r. – Введение в теорию металлов (wprowadzenie do teorii metali)
  • 1970 r. – На заре новой физики (u progu nowej fizyki).

Odznaczenia i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Jakow Ilicz Frenkel członkiem korespondentem Rosyjskiej Akademii Nauk w roku 1929 (razem z N. Siemionowem i P. Kapicą). Za wydaną w latach 1933—1934 książkę Волновая механика otrzymał Order Czerwonego Sztandaru Pracy, a za książkę ''Кинетическая теория жидкостей – Nagrodę Państwową I klasy[1].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

W roku 1994, z okazji 100-lecia urodzin Frenkla, na ścianie głównego budynku instytutu (noszącego imię Abrama Joffe), umieszczono tablicę upamiętniającą wieloletniego pracownika tej jednostki[1]. O utrwalenie pamięci o Jakowie Frenklu stara się też jego syn Wiktor (również fizyk), który zgromadził bogaty zbiór materiałów i opracował książkę Yakov Llich Frenkel: His Work, Life, and Letters, wielokrotnie wydawaną w różnych krajach[5][6].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 Sergey L. Lopatnikov, Alexander H.-D. Cheng. If You Ask a Physicist from Any Country – A Tribute to Yacov Il’ich Frenkel. „Journal of Engineering Mechanics, ASCE, [preprint 2005]”. 131 (9), s. 875–878, 2012. doi:10.1061/(ASCE)0733-9399(2005)131:9(875) (ang.). 
  2. 2,0 2,1 Yakov Il'ich Frenkel (1894 1952) (ang.). www.ioffe.rssi.ru. [dostęp 2012-07-20].
  3. 3,0 3,1 Prof. Dr. Helmut Föll: Yakov Ilich Frenkel (ang.). W: www University of Kiel; Faculty of Engineering [on-line]. www.tf.uni-kiel.de, 2012-02-27. [dostęp 2012-07-20].
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 В. Я. Френкель: Френкель Яков Ильич (ros.). W: Яндекс словари [on-line]. [dostęp 2012-07-20].
  5. 5,0 5,1 Viktor Yakovlevich Frenkel: Yakov Llich Frenkel: His Work, Life, and Letters. W: wydanie pierwsze [on-line]. Nauka, Moskwa 1966, 1966. [dostęp 2012-07-20].
  6. 6,0 6,1 Victor J. Frenkel: Yakov (James) Il'ich Frenkel : Materials for his scientific biography (1894–1952) (ang.). W: Archive for History of Exact Sciences, 13 (1), 1974, 1–26, DOI: 10.1007/BF00327861 [on-line]. www.springerlink. [dostęp 2012-07-20].