Kijów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy stolicy Ukrainy. Zobacz też: inne miejsca o tej nazwie.
Kijów
Київ
Herb Flaga
Herb Kijowa Flaga Kijowa
Państwo  Ukraina
Miasto wydzielone  Kijów
Burmistrz Hałyna Hereha (p.o.)
Powierzchnia 835,58 km²
Wysokość 179 m n.p.m.
Populacja (2009)
• liczba ludności
• gęstość
2 845 683
3406 os./km²
Nr kierunkowy +380 44
Kod pocztowy 01000-06999
Tablice rejestracyjne AA
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Kijów
Kijów
Ziemia 50°27′N 30°30′E / 50.45, 30.5Na mapach: 50°27′N 30°30′E / 50.45, 30.5
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Kijów w Wikipodróżach
Wikicytaty Kijów w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Kijów w Wikisłowniku
Strona internetowa

Kijów (ukr. Київ, Kyjiw, ros. Киев, Kijew) – stolica i największe miasto Ukrainy, nad rzeką Dniepr.

Spis treści

Nazwa [edytuj]

Historyczne nazwy:

  • W II poł. IV wieku, mogło istnieć w rejonie obecnego Kijowa – (Rosi) prawdopodobne „państwo” Boza stanowiące silną organizację plemienną Antów. Byli oni związkiem plemiennym zorganizowanym w IV w. przez króla Gotów Hermanaryka. Antowie toczyli kilkunastoletnią wojnę z Gotami, którym ostatecznie ulegli. Jordanes podaje nawet imiona króla gockiego, Winitara, i wodza Antów, Boza, przez gockiego kronikarza tytułowanego „królem”. Królestwo Boza została rozbite przez króla Ostrogotów Winitara, sam Boz został ukrzyżowany wraz z synami i licznymi możnymi[1]. (zob. kultura kijowska)
  • Kuar VI-VII w. – Zenobi Glaki, armeński historyk[2]
  • Kaenuogardia IX w., sagi normańskie[3]
  • Könugard, Känugard, Chunigard lub Känu-gard, Känugard 868, Włodzimierz z Känugardu 997 – sagi islandzkie IX/X w. (ok. 861 na średnim Dnieprze w Kijowie wtedy ziemia Polan (wg Nestora), ale w jęz. ałtyjskim słowo pol’an oznacza – lud, ziemia ta nazywała się Chazarją, a po podboju tego kraju przez Normanów nową Gardariki[4])
  • Kijoaba Sabatas „Kijów zębaty” – Konstantyn VII Porfirogeneta X w.[5]
  • Kujaba, Kuj-Aba, Kildare – źródła arabskie al-Istachriego i Ibn Hauqala IX/X w.
  • Känugard 1050 Iziesław
  • Kyjev, koniec XI w. (Kijów – Drewlan powstanie chłopskie z 1113) – kronika Nestora[6]
  • Mankirmen, Magraman XIII-XIV w., bulle papieskie[7]
  • Kijów-Padół – XV/XVI w., nadanie praw miejskich Padołowi w 1497

Według różnych interpretacji nazwa miasta może pochodzić od psł. kujь, kujati, „wicher” i „teren równinny, wydmowy, narażony na silne podmuchy wiatru”, jednakże Kijów położony jest na wzgórzach, a nie równinie; pierwotnie Kujava (porównaj polskie Kujawy, czy kraina i n.m. na Zaodrzu lechickim – Kujava z XII wieku)[8]; słowiańskie osady na -ov (Kijów, Kraków, Tarnów etc.) były pierwotnie pochodzenia topograficznego, nie patronimicznego[9], średniowieczni kronikarze rzekomych eponimów dorabiali od nazwy miejscowości stąd Kij, u Kadłubka Krak, u Kosmasa Krok od Krakowa czy Libusza od Libuszyna.

Historia [edytuj]

Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Kijowa.

Kijów został założony na początku V wieku jako placówka handlowa na szlaku łączącym Konstantynopol ze Skandynawią. W okresie największego rozkwitu Państwa Chazarskiego w VIII wieku kaganowi chazarskiemu trybut płaciło 25 plemion i księstw, w tym władca Kijowa (Kuaru).

W IX-XI w. znany jako Kanugård, Chunigard lub Känu-gard był centrum normańskiego handlu na Rusi. Był jednocześnie głównym składem daniny, ściąganej przez Normanów z plemion słowiańskich (862-1240).

W 882 roku Kijów został zdobyty przez Olega Mądrego, który przeniósł do Kijowa swoją siedzibę. W 988 lub 989 roku miał miejsce chrzest Włodzimierza I Wielkiego w Kijowie uznawany symbolicznie za chrzest Rusi. 14 sierpnia 1018 roku Bolesław I Chrobry zdobył Kijów podczas Wyprawy kijowskiej. Pod koniec IX wieku Kijów został stolicą Rusi Kijowskiej. W 1240 Gród Jarosława został najechany przez Tatarów i ośrodek ruskiej państwowości przeniósł się do Rusi Halicko-Wołyńskiej.

W 1363 książę litewski Olgierd Giedyminowic włączył Kijów do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Litwini pierwszy drewniany zamek zbudowali na Górze Zamkowej w latach 1370-1380. Po 1387 roku do miasta wrócił zakon dominikanów, którzy rozpoczęli budowę katedry katolickiej. W 1397 roku Kijów stał się siedzibą diecezji katolickiej.

W latach 1471 do 1569 stolica jednego z XI okręgów w składzie województwa kijowskiego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Od roku 1569 do 1659 miasto było stolicą województwa kijowskiego, w składzie małopolskiej prowincji Korony Polskiej.

W 1494 roku król polski Aleksander Jagiellończyk nadał miastu prawa magdeburskie. Miasto po unii lubelskiej w (1569) roku zostało włączone do Korony Polskiej. W 1648 zostało opanowane przez Kozaków Chmielnickiego, miasto odzyskał Janusz Radziwiłł w 1651 roku, jednak sytuacja zmieniła się po ugodzie perejasławskiej, w której Bohdan Chmielnicki oddał ówczesną lewobrzeżną Ukrainę i Kijów carowi Rosji. Na mocy rozejmu andruszowskiego w 1667 roku Rzeczpospolita przyznała czasowo prawa Rosji do Kijowa, a w 1686 roku na mocy traktatu grzymułtowskiego miasto oficjalnie zostało przyznane Rosji.

Piłsudski i Petlura Kijów 1920

Żaden z traktatów polsko-rosyjskich dotyczących Kijowa nie był nigdy ratyfikowany[10].

W Kijowie podczas każdej z trzech fal pogromów antyżydowskich dochodziło do przemocy. Podczas pogromu w kwietniu 1881 napastnicy splądrowali około 1000 żydowskich domów i miejsc pracy. Doszło również do morderstw i gwałtów[11]. W 1905, w następstwie rozruchów po ogłoszeniu przez cara Manifestu październikowego w dwudniowej fali przemocy zabito 47-100 Żydów, a ponad 300 zostało rannych[12]. W październiku 1919, podczas wojny ukraińsko-radzieckiej i na fali pogromów antyżydowskich, białogwardziści rozpętali pogrom, w którym zamordowano 500-600 osób[13].

W 1918 w Kijowie ogłoszono stworzenie Ukraińskiej Republiki Ludowej i stoczono ciężkie boje z bolszewikami, w których brała udział 3. Armia Wojska Polskiego, która, w porozumieniu z atamanem Symonem Petlurą, wkroczyła do miasta 7 maja 1920 roku w czasie wyprawy kijowskiej. Bolszewicy ostatecznie zdobyli miasto w 1920. W 1934 do Kijowa przeniesiona została z Charkowa stolica Ukraińskiej SRR. W 1941 hitlerowcy dokonali masakry kilkudziesięciu tysięcy kijowskich Żydów w Babim Jarze.

Od 1991 Kijów jest stolicą niepodległej Ukrainy. W tym też roku został siedzibą katolickiej diecezji kijowsko-żytomierskiej obrządku łacińskiego.

Polacy w Kijowie [edytuj]

Do czasu odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 roku Kijów był jednym z najważniejszych ośrodków polskości na dawnych wschodnich ziemiach przedrozbiorowej Polski[14]. Na tutejszym uniwersytecie kadrę naukową i studencką początkowo (po upadku powstania styczniowego) tworzyli prawie wyłącznie Polacy (studenci i wykładowcy ukraińscy i rosyjscy stanowili w tych latach zaledwie około 10% społeczności akademickiej), miasto Kijów w sensie kulturowym natomiast było w ponad połowie miastem polskim. W roku akademickim 1838/39 studenci polscy stanowili 62,5% ogółu studentów[15]. Dzielnicę Łypki zamieszkiwała niemal wyłącznie arystokracja polska, obok rosyjskiej (tutaj znajdowały się posiadłości magnackie Potockich i Branickich), a na głównej ulicy Kreszczatik tętniło także polskie życie społecznościowe (tutaj w 1920 wkroczyły polskie dywizje wojskowe, podczas tzw. wyprawy kijowskiej). Życie teatralne opierało się niemal tylko na wędrownych polskich trupach. Centrum jednej z polskich dzielnic Kijowa była ulica Kościelna, przy której znajdował się katolicki kościół pw. św. Aleksandra. To tutaj odbyły się jedne z największych manifestacji w mieście młodzieży polskiej w przeddzień wybuchu powstania w 1863. Na przełomie wieków XIX/XX rozpoczęła się budowa kolejnego kościoła katolickiego w mieście, według projektu polskiego arch. Władysława Horodeckiego – pw. św. Mikołaja (do lat '60 XIX wieku istniał również kościół w gmachu tutejszego Uniwersytetu). W tym okresie, na przełomie wieków, żyło w Kijowie ok. 40 000 Polaków, liczba ta wzrosła dwu i pół krotnie do roku 1915 i osiągnęła 100 000, co stanowiło 25% ówczesnej populacji Kijowa[16]. Należeli oni do najbogatszych mieszkańców miasta, działało tutaj wiele filii i sklepów z Warszawy; na 142 cukrownie 50% należało do polskich właścicieli[16]. W mieście największą księgarnią i jednocześnie magazynem książkowym z biblioteką były zabudowania Leona Idzikowskiego – księgarza i wydawcy, który wydał ponad 100 tłumaczeń oryginalnych dzieł polskich, a jego zbiory liczyły setki tysięcy książek. Poza tym w Kijowie działało wiele polskich m.in. zakładów przemysłowych, szkół prywatnych, pracowniczych, gimnazjów, siedzib gazet, teatrów, sklepów i firm, a także wydawnictw codziennych (np. gazeta Dziennik Kijowski, której nakład wynosił średnio około 5 000 egzemplarzy; była prenumerowana zarówno w Kijowie i okolicy, jak również w Moskwie, Petersburgu i Warszawie). Na tutejszym Cmentarzu Bajkowym znajduje się szereg nagrobków Polaków związanych z Kijowem, a także polscy żołnierze polegli w 1920 podczas wojny polsko-rosyjskiej.

Wkład społeczeństwa polskiego w życie miasta drastycznie był ograniczany po upadku powstania styczniowego. Polska społeczność miasta ostatecznie przestała odgrywać w nim znaczącą rolę i zeszła na stanowisko marginalne po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, kiedy to większość tutejszego polskiego życia inteligenckiego, kulturalnego i przemysłowego przeniosła się w granice II Rzeczypospolitej. Obecnie w Kijowie mieszka około 7000 Polaków.

Podział administracyjny [edytuj]

Gospodarka [edytuj]

W Kijowie zlokalizowany jest głównie przemysł: maszynowy, lotniczy (Zakład Lotniczy Antonow), środków transportu (stoczniowy), elektrotechniczny, elektroniczny, chemiczny, lekki i spożywczy. Miasto jest gospodarzem międzynarodowych targów. Ważny węzeł komunikacyjny. Kijów posiada też międzynarodowy port lotniczy i trzy linie metra o łącznej długości 63,7 km (50 stacji).

Transport [edytuj]

Zabytki i atrakcje [edytuj]

Sobór Mądrości Bożej
Ławra Pieczerska – w tle Dniepr
Cerkiew św. Michała
Kościół św. Mikołaja

Muzea

Pomniki

Skanseny

W 1990 r. sobór Mądrości Bożej i ławra pieczerska zostały zapisane na liście światowego dziedzictwa UNESCO.

Uczelnie [edytuj]

Sport [edytuj]

Miasto, jako stolica, jest również sportowym centrum Ukrainy. Najbardziej znanym klubem Kijowa jest Dynamo, wielokrotny mistrz Ukrainy, a wcześniej również i Związku Radzieckiego. Klub ten dwukrotnie zdobył również Puchar Zdobywców Pucharów, występował także w Lidze Mistrzów. Poza Dynamem działa tu jeszcze wiele klubów zarówno piłkarskich, jak i reprezentujących inne dyscypliny sportu. Corocznie rozgrywane są tutaj turnieje imienia Wiktora Bannikowa i Walerego Łobanowskiego. W 2012 roku w Kijowie odbył się mecz finałowy EURO 2012.

Urodzeni w Kijowie [edytuj]

Miasta partnerskie [edytuj]

Zobacz też [edytuj]

Przypisy

  1. ↑ Zientara. Historia powszechna średniowiecza. 1973, s. 146.
  2. ↑ „An Armenian historian of the seventh century, Zenob Glak, knew of a similar legend concerning the founding of the city of Kuar (Kiev) in the land of Poluni (Polianians) by three brother Kuar, Mentery, and Kherean.”, [w:] Medieval Russia’s epics, chronicles, and tales. 1974; „Similarly to Nestor’s story about Kiy, Shchek and Khoriv, the Armenian legend of Kuar and his brothers says (in the 6th or in the 7th century). [w:] Киев, анциент анд модерн киты. 1983.
  3. ↑ „Hrec Kaenuogardia, quod ejus nomen in Sagis est, interdum in Chunigardiam facili tranfitu mutata occurrit, [w:] Birgit Scholz. Von der Chronistik zur modernen Geschichtswissenschaft. 2000.
  4. ↑ Вся жe Русь стала называться Gardariki – «страна гардов» (= городов). На ранних этапах своeй истории Рюриково городищe (дрeвнeйший Новгород русских лeтописeй IX–X вв.) являлось рeзидeнциeй князeй – Рюрика, Олeга, откуда в 882 г....”, [w:] Anders Hedman, Анатолий Николаевич Кирпичников. Викинги и Славяне. 1998.
  5. ↑ „Kijów „gród Kija”. Pierwotnie kij znaczył „młot” i był przezwiskiem naczelnika rodu, podobnie jak Karol Martel „Młot”. Konstantyn nazywa miasto Kijoaba Sambatas „Kijów zębaty”, tj. gród otoczony ostrokołem z blankami zdała widocznymi.”, [w:] Staszewski. Słownik geograficzny. Pochodzenie i znaczenie nazw geograficznych.
  6. ↑ „Bysza 3 bratja, edinomu imia Kij, a drugomu Szczek, a tretemu Choriw, sestra ich Łybed. Siediaszcze Kij na gorie, gdie że nynie uwoz Boriczew, a Szczek siediasze na gorie, gdie njnie zowetsia Szczekowica, a Choriw na tret’ej gorie” Nestor (kronikarz), [w:] Wiek V-XV w źródłach. PWN. 1999; porównaj legendę Zonobiego Glaki o trzech braciach Kuarym, Menterym, i Khereanie” z VII w.
  7. ↑ „Magraman – przekręcona nazwa Mankirmen, używana przez Tatarów na oznaczenie Kijowa; W latopisach ruskich gród ten niekiedy nosi nazwę: Kiew-drewian. Cudzoziemcy o Polsce: relacje i opinie. t. 1. 1971; (1314 i 1340 Majeria w bullach watykańskich); It is there stated that the Kipchak prince Bikyarok Aglen then had his residence at Man kirmen, a city on the Uzi river (the Dnieper of our days), [w:] Bretschneider. Mediaeval researches from eastern Asiatic sources. 1967. s. 307.
  8. ↑ Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław 1984, s. 141-142 i 290-291.
  9. ↑ Ewa Rzetelska-Feleszko, Nazwy miejscowe, [w:] Polskie nazwy własne. Encyklopedia, Kraków 2005, s. 191-231.
  10. ↑ Eugeniusz Romer, O wschodniej granicy Polski z przed 1772 r., w: Księga Pamiątkowa ku czci Oswalda Balzera, t. II, Lwów 1925, s. 358.
  11. ↑ ПОГРО́МЫ еврейские, [w: электронная еврейская энциклопедия] (ros.). [dostęp 2013-02-13]. S.M. Dubnow: History of the Jews in Russia and Poland (ang.). 1918. [dostęp 2013-02-13].
  12. ↑ W.C. Fuller, Jr.: The Foe Within: Fantasies of Treason And the End of Imperial Russia. Cornell University Press, 2006, s. 44. [dostęp 2013-02-13]. (ang.) N.M. Meir: Kiev, Jewish Metropolis: A History, 1859-1914. Indiana University Press, 2010, s. 124-5. [dostęp 2013-02-13]. (ang.)
  13. ↑ E. Heifetz: The slaughter of the Jews in the Ukraine In 1919 (ang.). Thomas Seltzer, Inc., 1921. [dostęp 2013-02-13]. s. 111-2. Y. Arad: The Holocaust in the Soviet Union. 2009, s. 13-14. [dostęp 2013-02-13]. (ang.)
  14. ↑ Już w grodzie Jarosława przy bramie lackiej istniała (1151) Lacka Słoboda – dzielnica Polaków, obok dzielnicy Niemców i Włochów, a przy cerkwi Mikołaja – targowa osada węgierska”, [w:] Tadeusz M. Trajdos. Kościół Katolicki na ziemiach ruskich Korony i Litwy za panowania Władysława II Jagiełły, 1386-1434. 1982; „W Kijowie uczynił sobie św. Jacek bazę apostolską, założył klasztor przy „Bramie Lackiej” i postarał się o wyświęcenie biskupa, którym był wrocławski dominikanin”.
  15. ↑ Leszek Podhorodecki, Dzieje Kijowa, s. 152-155.
  16. ↑ 16,0 16,1 Jan Engelgard, W Mieście Bułhakowa (3), Myśl Polska, nr 47-48, 21-28 listopada 2010.

Linki zewnętrzne [edytuj]

p • d • e
Podział administracyjny Ukrainy
Obwody Ukraina
Autonomiczna republika
Miasta wydzielone
Kijów • Sewastopol
p • d • e
Rejony Kijowa
Prawobrzeżne herb Kijowa
Lewobrzeżne

Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kijów&oldid=36322549”