Jemioła

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jemioła
Jemioła pospolita
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Rząd sandałowce
Rodzina sandałowcowate
Rodzaj jemioła
Nazwa systematyczna
Viscum L.
Sp. Pl. ed. 1 1023 (1753)
Synonimy

Aspidixia (Korth.) Tiegh.

"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Viscum minimum rosnąca na sukulencie z rodzaju wilczomlecz
Ssawki jemioły zagłębiające się w pędzie żywiciela

Jemioła (Viscum L.) – rodzaj pasożytniczych roślin z rodziny sandałowcowatych lub jemiołowatych , w zależności od ujęcia systematycznego. Obejmuje ok. 70 gatunków rosnących głównie w tropikalnej i subtropikalnej Afryce, nieliczne gatunki występują w Azji, Europie i Australii. Są to rośliny pasożytnicze, lub częściowo pasożytnicze rosnące na drzewach. Niektóre gatunki są roślinami leczniczymi i trującymi.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój 
Różnokształtne pędy wyrastają na roślinach żywicielskich.
Pędy 
Pozornie widełkowato (dychotomicznie) lub okółkowato rozgałęzione.
Liście 
Całobrzegie, osadzone na pędach parami (naprzeciwlegle), siedzące. U niektórych gatunków zredukowane do łusek.
Kwiaty 
Niepozorne, umieszczone w wiązkach w rozwidleniach pędów. Rozdzielnopłciowe, rozmieszczone jednopiennie lub dwupiennie.
Owoce 
Jemioły wytwarzają soczyste jagody, które są zjadane przez ptaki. Ptaki pośredniczą w ten sposób w rozsiewaniu roślin (ornitochoria). Jagody zawierają jedno lub kilka nasion.
Korzeń 
Rozgałęzione pod korą żywiciela, zaopatrzone w specjalne ssawki, przez które pobierają z drewna sole mineralne i wodę.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Półpasożyt czerpiący za pomocą ssawek wodę wraz z solami mineralnymi z roślin, na których rośnie. Przeprowadza fotosyntezę. Występuje w strefach umiarkowanych i ciepłych na obydwu półkulach. Poszczególne gatunki przywiązane są do określonych grup gatunków żywicielskich.

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Pozycja według APweb (2001...) (aktualizowany system APG II)[1]

Rodzaj wchodzi w skład jednego z ośmiu kladów sandałowcowatych Santalaceae i dla zachowania monofiletycznego charakteru tej rodziny w nowszych ujęciach nie jest wyłączany do odrębnej rodziny jemiołowatych.

Pozycja w systemie Reveala (1993–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa różowe (Rosidae Takht.), nadrząd Santalanae Thorne ex Reveal, rząd sandałowce (Santalales Dumort.), rodzina jemiołowate (Viscaceae Batsch), podrodzina Viscoideae, plemię Visceae , rodzaj jemioła Viscum L.[2]

Gatunki flory Polski[3]
  • jemioła pospolita (Viscum album L.)
    • jemioła pospolita typowa (biała) Viscum album L. ssp. album,
    • jemioła pospolita rozpierzchła Viscum album ssp. austriacum (Wiesb.) Volim.
    • jemioła pospolita jodłowa Viscum album ssp. abietis (Wiesb.) Abrom.
Inne gatunki (wybór)
  • Viscum alni-formosae
  • Viscum articulatum Burm. f.
  • Viscum capense
  • Viscum capitellatum
  • Viscum coloratum (Kom.) Nakai
  • Viscum cruciatum Sieber ex Boiss.
  • Viscum crassulae
  • Viscum loranthi
  • Viscum minimum
  • Viscum monoicum
  • Viscum obovatum
  • Viscum obscurum
  • Viscum orientale

Znaczenie kulturowe[edytuj | edytuj kod]

W starożytności jemioła pospolita uważana była za dar bogów[4]. Przypisywano jej właściwości magiczne[5]. Szczególnie rośliny rosnące na dębach[6] (ew. okazy podobnego do jemioły gązewnika) uchodziły za talizman[7], ponad który nie było większej świętości. Druidzi traktowali ją w sposób szczególny – ścinanie jemioły było ważnym obrzędem w ich wierzeniach[8]. Zbierano ją w dniu zimowego przesilenia dnia z nocą, a także na przełomie wiosny i lata. Ścięte pędy świętej jemioły leczyły niemal wszystkie choroby, jednały pomyślność, włożone do wazonu lub podwieszone pod sufitem chroniły dom przed złymi mocami, zapobiegały pożarom, a już powstałe wygaszały. Bożonarodzeniowa choinka zastąpiła w XVII wieku zawieszaną wcześniej u powały jemiołę[9].

Sprzedawca jemioły przed świętami Bożego Narodzenia.

Pędy jemioły sprowadzały do domu szczęście i bogactwo, spełniały ludzkie życzenia i marzenia, noszona przy sobie zapewniać miała potencję seksualną. Dziś całujących się par pod jemiołą w święta jest mnóstwo – wierzą, że magia rośliny umocni ich miłość i zapewni trwałość ich związkowi[10].

Jeszcze przed rokiem 1934 odnotowano na Mazowszu przesąd weselny związany z jemiołą i mający pewne podobieństwo ze zwyczajem angielskim[11]. Na Mazowszu też zbierano jemiołę zimą i kadzono nią około uli w wigilię[12].

Sprzedawana powszechnie w okresie Bożego Narodzenia w całej Polsce na rynkach, targach w formie pęków, kuli i wianków adwentowych.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Roślina lecznicza
Kiedyś jemioła pospolita była lekiem niemal na wszystko, obecnie wyciąg z jej pędów i liści stosuje się pomocniczo w leczeniu choroby nadciśnieniowej (obniża ciśnienie tętnicze krwi)[13]. Medycyna plemienna uważała, że jemioła sprzyja płodności[14].
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło jemioła w Wikisłowniku

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-11-25].
  2. Crescent Bloom: Viscum (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 10 grudnia 2008].
  3. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular Plants of Poland - A Checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 1995. ISBN 83-85444-38-6.
  4. "Uwieńczenie jemiołą oznacza bowiem zdolność odżycia i zmartwychpowstania. Persefona, bogini śmierci, której jemioła, ten symbol życia, była właściwie poświęconą, przedstawia się równocześnie jako bogini wegetacyjna, darząca życiem." w: Lud: Organ Polskiego towarzystwa ludoznawczego. 1910 t, 16. s. 32
  5. "Jemioła wiecznie zielona krzewina pasożytnicza, w mitologiach symbolizująca jedność życia i śmierci." w: Andrzej M. Kempiński. Słownik mitologii ludów indoeuropejskich. 1993 s. 208
  6. "była świętą rośliną kapłanów druidów (głównie wówczas, gdy rosła na dębie" w: Słownik mitologii ludów indoeuropejskich s. 208
  7. "Jemioła, która pozostaje zielona na bezlistnym drzewie, podobnie jak choinka może tu być interpretowana jako symbol życia." w: Boże Narodzenie w polskiej kulturze s. 27
  8. "Najbardziej znany i najczęściej cytowany jest fragment z Pliniusza Historii naturalnej opisujący jak to biało odziani druidzi zbierali w białe płótno jemiołę złotym sierpem ściętą z dęba. Pliniusz także podawał, iż według druidów jemioła leczyła." w: Janina Rosen-Przeworska. Religie Celtów s.62
  9. "bożonarodzeniowe drzewko (pierwsze ustawiono w Niemczech w XVII wieku), które zastąpiło zawieszaną dawniej jemiołę." w: Mark McCrum. Jak uniknąć gaf w obcych krajach 2009. s. 217; "Za każdym razem zieleń ta jest symbolem drzewa życia rosnącego w raju, symbolem życiodajnej siły słońca, które wszystko na ziemi pobudza do życia i wzrostu. W grudniu tym symbolem drzewa życia była właśnie jemioła." Literatura ludowa 1983 t. 27 s. 41
  10. "Może dlatego właśnie pojawia się jako bożonarodzeniowe przystrojenie izby, pokoju, salonu? Może dlatego pocałunek pod jemiołą ma przynosić dostatek, szczęście, powodzenie, trwały związek ciał i dusz tych, którzy się całują? " w: Anna Zadrożyńska. Świętowania polskie: przewodnik po tradycji. s. 28
  11. "w okolicy Gostynina (SW od Płocka), istniał bardzo zajmujący przesąd, wedle którego, o ile „pod jemiołą stanie młoda para i umawia się, — to się ożenią" (nasuwa to — do pewnego zresztą tylko stopnia — na myśl znany wigilijny zwyczaj angielski). w: Polska Akademia Umiejętności, Kultura ludowa Słowian: zesz. 2. Kultura duchowa. 1934. s. 536
  12. Kazimierz Moszyński. Kultura ludowa Słowian: zesz. 2. tamże.
  13. "Ziele jemioły Herba Visci albi zawiera: cholinę, acetylocholinę, glikozyd kwercetynę, sapogeninę kwas oleanolowy, [...]. Właściwości lecznicze: Powoduje obniżenie ciśnienia krwi - właściwość ta występuje silniej w surowcu świeżym niż w suszonym. Stosowana w leczeniu nadciśnienia i miażdżycy tętnic. w: Stefan Bagiński, Jakub Mowszowicz. Krajowe rośliny trujące s. 32
  14. "Uosabia też jemioła pierwotne, sprzyjające człowiekowi magiczne siły natury, bowiem potrafi przywrócić witalność, moc, zdrowie." w; Jan Pieszczachowicz. Pegaz na rozdrożu. s. 319

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]