Krążowniki lekkie typu Cöln

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Krążowniki lekkie typu Cöln
SMS Koln (1916).jpg
Opis typu
Kraj budowy  Cesarstwo Niemieckie
Użytkownicy  Kaiserliche Marine
Wejście do służby 1918
Wycofanie 1919
Planowane okręty 8
Zbudowane okręty 2
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność 7486 t (pełna)
Długość 155,5 m
Szerokość 14,2 m
Zanurzenie 6,01 – 6,43 m
Napęd turbiny parowe, 31 000 KM
Prędkość 27,5 węzła
Zasięg 5500 – 6000 Mm przy 12 w.
Uzbrojenie 8 dział kal. 150 mm
3 działa plot. kal. 88 mm
4 wyrzutnie torped kal. 600 mm
do 200 min morskich
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Krążowniki lekkie typu Cöln – typ niemieckich krążowników lekkich (według oryginalnej nomenklatury małych krążowników – kleine Kreuzer), ostatnich, które weszły do służby w Kaiserliche Marine przed końcem I wojny światowej. Ich projekt był lekko zmodyfikowaną wersją wcześniejszego typu Königsberg. Początkowo planowano budowę dziesięciu jednostek, ukończono jedynie dwie: "Cöln" i "Dresden". Pięć innych zostało zwodowanych, ale ich nie ukończono: "Wiesbaden", "Magdeburg", "Leipzig", "Rostock" i "Frauenlob". Położono stępki dalszych trzech: "Ersatz Cöln", "Ersatz Emden" i "Ersatz Karlsruhe (A)".

"Cöln" i "Dresden" dołączyły do Hochseeflotte w 1918, przez co ich służba była krótka. Zostały przydzielone do II Grupy Rozpoznawczej i uczestniczyły w przerwanej operacji floty w pobliżu Norwegii mającej na celu zniszczenie brytyjskiego konwoju. Miały także prowadzić siły niemieckie do decydującej bitwy floty niemieckiej z Grand Fleet w ostatnich dniach wojny, ale bunt w Wilhelmshaven spowodował przerwanie tej akcji. Oba krążowniki zostały internowane w Scapa Flow i 21 czerwca 1919 zatopione przez własne załogi. Ich wraki pozostały na dnie brytyjskiej bazy.

Projekt[edytuj | edytuj kod]

Do 1916 trzynaście niemieckich krążowników lekkich zostało utraconych w działaniach I wojny światowej. By je zastąpić, Kaiserliche Marine zamówiła dziesięć nowych krążowników według zmodyfikowanego projektu typu Königsberg[1]. Stępki wszystkich dziesięciu jednostek zostały położone w 1915 i 1916. "Cöln" został zbudowany w stoczni Blohm & Voss w Bremie. "Wiesbaden" i "Rostock" były budowane w AG Vulcan w Stettin (Szczecin) a "Leipzig", "Ersatz Cöln" i "Ersatz Emden" zostały zamówione w stoczni AG Weser w Bremie. "Dresden" i "Magdeburg" były budowane w stoczni Howaldtswerke w Kilonii, podczas gdy "Frauenlob" i "Ersatz Karlsruhe (A)" budowano w Kaiserliche Werft w Kilonii[2].

"Cöln" i "Dresden", jedyne dwa ukończone okręty, zostały zwodowane odpowiednio 5 października 1916 i 25 kwietnia 1917[2]. "Wiesbaden" został zwodowany 3 marca 1917 i wymagał około 5 miesięcy prac do ukończenia, gdy kontrakt na budowę został anulowany w grudniu 1918. "Magdeburg" został zwodowany 17 listopada 1917 i był o dziewięć miesięcy prac stoczniowych od wejścia do służby gdy kontrakt anulowano. "Leipzig" został zwodowany 28 stycznia 1918 i anulowany siedem miesięcy przed ukończeniem. "Rostock" zwodowano 6 kwietnia 1918 i także dzieliło go siedem miesięcy prac od ukończenia. "Frauenlob", ostatni zwodowany okręt tego typu, został spuszczony na wodę 16 września 1918, około trzynastu miesięcy od zakończenia prac. Budowa pozostałych trzech okrętów została anulowana, gdy nadal znajdowały się na pochylniach[3].

Ogólna charakterystyka i maszynownia[edytuj | edytuj kod]

Okręty tego typu miały długość 149,8 m na konstrukcyjnej linii wodnej i 155,5 m długości całkowitej. Miały szerokość 14,2 m i zanurzenie 6,01 m na dziobie oraz 6,43 na rufie przy wyporności pełnej równej 7486 ton. Jednostki miały projektowaną wyporność konstrukcyjną 5620 ton. Ich kadłuby zostały zbudowane przy użyciu wzdłużnych wręg stalowych. Podzielono je na dwadzieścia cztery przedziały wodoszczelne, a podwójne dno zostało zastosowane na 45% długości stępki. Okręty miały załogi składające się z 17 oficerów oraz 542 podoficerów i marynarzy. Były wyposażone w szereg łodzi pokładowych, w tym między innymi jeden barkas, jeden kuter, dwie tratwy. Podobnie jak wcześniejsze typy lekkich krążowników, były uważane przez dowództwo Kaiserliche Marine za udane. Okręty miały dobre własności manewrowe i mały promień skrętu, okupiony jednak znaczną – do 60% – utratą prędkości przy pełnym wychyleniu steru[3].

Napęd okrętów składał się z dwóch zespołów turbin parowych typu Marine, zasilanych przez osiem kotłów typu Marine opalanych węglem i sześć podobnych, opalanych paliwem płynnym. Turbiny napędzały parę trójpłatowych śrub napędowych o średnicy 3,5 metra. Siłownia miała łączną projektowaną moc na wałach 31 000 KM co miało przekładać się na prędkość maksymalną równą 27,5 węzła[3]. Na próbach "Cöln" osiągnął 48 708 KM i prędkość maksymalną 29,3 węzła. "Dresden" przy mocy 49 428 KM płynął z prędkością 27,8 węzła[2]. Ładownie węglowe miały standardową pojemność 300 ton, na okręt można było załadować maksymalnie do 1100 ton węgla. Paliwa płynnego początkowo było 200 ton, zapas można było zwiększyć do 1050 ton. Przy prędkości ekonomicznej 12 węzłów "Cöln" miał zasięg około 6000 mil morskich, natomiast "Dresden" mógł przepłynąć z tą samą prędkością 5500 mil morskich. Przy prędkości 25 węzłów zasięg znacznie spadał, do 1200 mil morskich. Instalacja elektryczna o napięciu 220 V była zasilana przez dwa turbogeneratory i jeden generator dieslowski, ich łączna moc wynosiła 300 kW. Sterowanie odbywało się za pomocą jednego dużego steru[3].

Uzbrojenie i opancerzenie[edytuj | edytuj kod]

Okręty były uzbrojone w osiem dział 15 cm SK L/45 na pojedynczych podstawach. Dwa działa były umieszczone obok siebie na przednim pokładzie, cztery były ulokowane na śródokręciu – po dwa na burcie, dwa w superpozycji na rufie[4]. Na "Cöln" dwa dziobowe działa były ustawione na pokładzie nadbudówki, podczas gdy na reszcie okrętów umieszczono je jeden pokład niżej – na pokładzie górnym[3]. Działa te strzelały pociskami o wadze 45,3 kg z prędkością wylotową 820 m/s. Przy maksymalnym kącie podniesienia 30° miały donośność 17 600 m[5]. Okręty posiadały zapas 1040 pocisków, po 130 na działo. Na pokładach krążowników znajdowały się także trzy działa przeciwlotnicze 8,8 cm L/45 zamontowane na śródokręciu za kominami, jedno z nich zostało zdemontowane w 1918[3]. Strzelały pociskami o wadze 10 kg z prędkością wylotową 750 – 770 m/s[5]. Okręty były także wyposażone w cztery (po dwie na burcie) zainstalowane na pokładzie na śródokręciu pojedyncze obrotowe wyrzutnie torpedowe kal. 60 cm z zapasem ośmiu torped[6]. Były także przystosowane do przewożenia 200 (według innego źródła 120[6]) min morskich[3].

Okręty typu Cöln miały zabudowany pas pancerny ze stali cementowanej Kruppa. Miała ona 60 mm grubości na śródokręciu i 18 mm na dziobie. Rufa nie była chroniona przez pancerz. Pokład pancerny miał grubość 20 mm na rufie, 40 mm na śródokręciu i 60 mm na dziobie. Skośny pancerz o grubości 40 mm łączył pokład pancerny i pas pancerny. Wieża dowodzenia miała ściany o grubości 100 mm i dach o grubości 20 mm. Działa artylerii głównego kalibru były zabezpieczone tarczami pancernymi o grubości 50 mm[3].

Jednostki[6][7][edytuj | edytuj kod]

Nazwa Budujący Położenie stępki Wodowanie Ukończenie Los
"Cöln"
("Ersatz Ariadne")
Blohm & Voss 1915 5 października 1916 17 stycznia 1918 samozatopiony w Scapa Flow 21 czerwca 1919
"Dresden"
("Ersatz Dresden")
Howaldtswerke 1916 25 kwietnia 1917 28 marca 1918 samozatopiony w Scapa Flow 21 czerwca 1919
"Wiesbaden"
("Ersatz Nürnberg")
AG Vulcan Stettin 1915 3 marca 1917 nie ukończony, złomowany w 1920
"Magdeburg"
("Ersatz Magdeburg")
Howaldtswerke 1916 17 listopada 1917 nie ukończony, złomowany w 1922
"Leipzig"
("Ersatz Leipzig")
AG Weser 1915 28 stycznia 1918 nie ukończony, złomowany w 1921
"Rostock"
("Ersatz Mainz")
AG Vulcan 1915 6 kwietnia 1918 nie ukończony, złomowany w 1921
"Frauenlob"
("Ersatz Königsberg")
Kaiserliche Werft Kiel 1915 16 września 1918 nie ukończony, złomowany w 1921
"Ersatz Cöln" AG Weser 1916 nie ukończony, złomowany w 1921
"Ersatz Emden" AG Weser 1916 nie ukończony, złomowany w 1921
"Ersatz Karlsruhe (A)" Kaiserliche Werft Kiel 1916 nie ukończony, złomowany w 1920

Służba[edytuj | edytuj kod]

"Cöln" w Scapa Flow

Po wejściu do służby "Cöln" i "Dresden" dołączyły do Hochseeflotte[1]. Zostały przydzielone do II Grupy Rozpoznawczej, wraz z krążownikami "Königsberg", "Pillau", "Graudenz", "Nürnberg" oraz "Karlsruhe"[8]. Okręty brały udział w operacji głównych sił floty w rejonie Norwegii w dniach 23-24 kwietnia 1918. I i II Grupy Rozpoznawcze, wraz z 2 Flotyllą Torpedowców, miały zaatakować silnie broniony brytyjski konwój zdążający do Norwegii, reszta floty niemieckiej płynęła w odwodzie[9]. Niemcom nie udało się zlokalizować konwoju, który w rzeczywistości przepłynął akwen na dzień przed wyjściem z portów floty niemieckiej. W rezultacie admirał Reinhard Scheer przerwał operację i zdecydował o powrocie do portu[10].

W październiku okręty II Grupy Rozpoznawczej miał prowadzić ostatni atak na brytyjską flotę. "Dresden", "Cöln", "Pillau" i "Königsberg" miały atakować statki handlowe w estuarium Tamizy podczas gdy reszta Grupy miała bombardować cele lądowe we Flandrii, by odciągnąć brytyjską Grand Fleet[8]. Dowódca floty, Großadmiral Reinhard Scheer, zamierzał nie zważając na ewentualne straty zadać jak najwięcej ciosów brytyjskiej flocie by uzyskać lepszą pozycję negocjacyjną dla Niemiec[11]. Rankiem 29 października 1918 został wydany rozkaz wypłynięcia z Wilhelmshaven kolejnego dnia. W nocy 29 października marynarze z pancernika "Thüringen", a później z innych okrętów zbuntowali się przeciwko tej, w istocie samobójczej, misji[12]. Niepokoje zmusiły Hippera i Scheera do anulowania operacji[13].

W czasie rewolty marynarzy "Dresden" otrzymał rozkaz przepłynięcia do Eckernförde. Następnie przeszedł do Swinemünde, gdzie załoga częściowo zatopiła okręt po usłyszeniu pogłosek, że obsadzone przez zbuntowanych marynarzy jednostki są w drodze, by zaatakować stacjonujące w porcie krążowniki. Po tym jak plotki te okazały się nieprawdziwe, krążownikowi przywrócono pływalność i wrócił do stanu pozwalającego na wyjście w morze[14]. Na mocy rozejmu w Compiègne, kończącego I wojnę światową, okręty Kaiserliche Marine miały zostać rozbrojone i poddane kontroli sprzymierzonych. Na miejsce internowania wybrano kotwicowisko Royal Navy w Scapa Flow na Orkadach. W wyniku negocjacji pomiędzy przedstawicielami marynarek wojennych Wielkiej Brytanii i Niemiec ustalono listę internowanych okrętów[13]. Znalazły się na niej także "Cöln" i "Dresden". Pierwszy płynął w składzie poddającej się Hochseeflotte, ale w wyniku awarii skraplaczy część drogi przebył na holu[15], drugi z powodu złego stanu kadłuba dotarł do brytyjskiego portu 6 grudnia, z silnymi przeciekami[16].

Flota pozostawała zakładnikiem w czasie negocjacji, które zakończyły się traktatem wersalskim. W trakcie pobytu na internowaniu Ludwig von Reuter coraz wyraźniej zdawał sobie sprawę, że powrót choćby części powierzonych mu okrętów do kraju jest niemożliwy. W związku z tym i w obliczu zbliżającego się dnia wygaśnięcia obowiązywania zawieszenia broni, niemiecki dowódca zdecydował się postąpić zgodnie z rozkazem cesarza, mówiącym, że żaden niemiecki okręt nie może się dostać w ręce wroga[15]. Rankiem 21 czerwca brytyjska flota opuściła Scapa Flow by przeprowadzić manewry. O 11:20 Reuter przekazał rozkaz do swoich jednostek[17]. "Cöln" zatonął o 13:50[3]. Ten sam los spotkał "Dresden". Oba wraki, spoczywające na głębokości kilkudziesięciu metrów, są popularnymi obiektami wśród nurkujących[18].

Spośród nieukończonych jednostek, kadłub "Magdeburga" został sprzedany za kwotę 1 300 000 marek i złomowany w 1922 w Kilonii-Nordmole, zaś "Ersatz Cöln" oraz "Ersatz Emden" za 400 000 marek każdy i rozebrane w 1921 w Hamburgu[3].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Herwig, s. 205
  2. 2,0 2,1 2,2 Jung, s. 18–19
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 3,9 Gröner, s. 142–143
  4. Gardiner & Gray, s. 163
  5. 5,0 5,1 Gardiner & Gray, s. 140
  6. 6,0 6,1 6,2 Trubicyn, s. 62–63
  7. Jung, s. 16–19
  8. 8,0 8,1 Woodward, s. 116
  9. Halpern, s. 418
  10. Halpern, s. 419
  11. Tarrant, ss. 280–281
  12. Tarrant, ss. 281–282
  13. 13,0 13,1 Tarrant, s. 282
  14. Woodward, s. 165–166
  15. 15,0 15,1 Freivogel, cz. I
  16. van der Vat, s. 129
  17. Herwig, s. 256
  18. Wood, s. 82–86

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Zvonimir Freivogel. Koniec potęgi morskiej Cesarskich Niemiec. Samozatopienie Hochseeflotte w Scapa Flow. „Okręty Wojenne”. 41 (6/2000) i 46 (1/2001). ISSN 1231-014X. 
  • Robert Gardiner, Randal Gray (red.): Conway's All the World's Fighting Ships 1906–1921. London: 1986. ISBN 0-85177-245-5.
  • Erich Gröner, Dieter Jung, Martin Maass: Die deutschen Kriegsschiffe 1815−1945. Band 1: Panzerschiffe, Linienschiffe, Schlachtschiffe, Flugzeugträger, Kreuzer, Kanonenboote. München: Bernard & Graefe Verlag, 1982. ISBN 3-7637-4800-8.
  • Paul G. Halpern: A Naval History of World War I. Abingdon: Routledge, 2003. ISBN 1-85728-498-4.
  • Holger Herwig: "Luxury" Fleet: The Imperial German Navy 1888–1918. Abingdon, NY: Humanity Books, 1980. ISBN 1-57392-286-2.
  • Dieter Jung: Die Schiffe der Kaiserlichen Marine 1914-1918 und ihr Verbleib. Bonn: Bernard & Graefe Verlag, 2004. ISBN 3-7637-6247-7.
  • V. E. Tarrant: Jutland: The German Perspective. A New View of the Great Battle, 31 May, 1916. London: 2001. ISBN 0-304-35848-7.
  • С. Б. Трубицын: Легкие крейсера Германии. (S. B. Trubicyn: Liegkije kriejsiera Giermanii). Sankt-Petersburg: 1997.
  • Dan Van der Vat: The Grand Scuttle: The Sinking of the German Fleet at Scapa Flow in 1919. Edinburgh: Birlinn Ltd., 2007. ISBN 978-1-84341-038-6.
  • Lawson Wood: The Bull & The Barriers: The Wrecks of Scapa Flow. Stroud: Tempus Publishing, 2002. ISBN 0-7524-1753-3.
  • David Woodward: The Collapse of Power: Mutiny in the High Seas Fleet. London: Arthur Baker Ltd., 1973. ISBN 0-213-16431-0.