Kryzys wieku III

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Podzielone Cesarstwo Rzymskie w 271.

Kryzys III wieku – szereg wydarzeń politycznych, militarnych, gospodarczych, i społecznych w dziejach cesarstwa rzymskiego, które miały miejsce między zamordowaniem cesarza Aleksandra Sewera w roku 235 a objęciem władzy przez Dioklecjana w roku 284.

Symptomy kryzysu[edytuj | edytuj kod]

Kryzys III wieku historycy nazywają także "wiekiem anarchii"; "okresem przejściowym", "epoką żołnierzy-cesarzy" i "monarchią wojskową"[1]. Widoczną oznaką kryzysu była destabilizacja polityczna objawiająca się szybko następującymi po sobie zmianami cesarzy, od Sewera poczynając. Większość z nich dochodziła do władzy drogą wojskowych przewrotów, utrzymywała władzę przez kilka miesięcy i ginęła często z rąk własnych żołnierzy w trakcie kolejnego przewrotu. W tym okresie po raz pierwszy zdarzyło się, aby cesarz rzymski zginął w bitwie lub poszedł w niewolę: cesarz Walerian I (253-260) został pojmany przez perskiego króla Szapura I podczas obrony najechanych przez Persów ziem rzymskich, zaś Decjusz zginął w starciu z Gotami.

W tym okresie miasto Rzym straciło na swym politycznym znaczeniu, gdyż cesarze większość czasu spędzali w prowincjach, broniąc najechanych ziem; a ponieważ władców obwoływały legiony, cesarz nie potrzebował aprobaty senatu czy ludu rzymskiego. Wielu cesarzy tego okresu nie odwiedziło Rzymu nawet raz w ciągu swoich rządów, rezydując w innych miastach cesarstwa jak Nikomedia, Trewir czy Mediolan.

Okres kryzysu można umownie podzielić na 4 podokresy. W pierwszym z nich trwającym od śmierci Aleksandra Sewera do śmierci Decjusza (235–251) charakterystyczne było stopniowe narastanie oznak kryzysu przy równoczenych bezskutecznych próbach przywrócenia sytuacji sprzed kryzysu. W drugim podokresie trwającym od śmierci cesarza Decjusza do pojmania Waleriana II (251–260) widoczne były najwięsze oznaki załamania przy równoczesnym prawie całkowitym braku przeciwdziałania, ponieważ wyczerpaniu uległy dotychczasowe możliwości, a nie zostały jeszcze znalezione nowe sposoby. Trzeci podokres obejmujące okres jednowładztwa Galiena (260–268) charakteryzuje się utrzymaniem (lub nawet narastaniem) oznak kryzysu przy równoczesnych reformach, które w przyszłości pozwoliły na pokonanie kryzysu i zbudowanie państwa o nowej formie ustrojowej (dominat). Ostatni podokres trwający od śmierci Galiena do objęcia władzy przez Dioklecjana (268–284) charakteryzuje się stopniowym przezwyciężaniem kryzysu oraz budową podstaw ustrojowych dominatu.

Kryzys militarny[edytuj | edytuj kod]

Kryzys militarny trzeciego wieku związany jest z agresją sąsiadów cesarstwa: perskiej monarchii Sasanidów, która w roku 224 zastąpiła Partów jako władców Persji, oraz naporem plemion północy, głównie Germanów. Najazdy barbarzyńców nękały właściwie wszystkie zachodnie i północne prowincje cesarstwa, jak również Kapadocję, Achaję, Egipt i Syrię. Częste zmiany na tronie prowadziły także do walk wewnętrznych i wojen domowych: w latach 258-274 Galia funkcjonowała na wpół niezależnie jako tzw. cesarstwo galijskie pod rządami Postumusa i jego następców.

Kryzys gospodarczy[edytuj | edytuj kod]

Potrzeba obrony granic przed najazdami plemion germańskich i armii perskiej zmuszała cesarzy do nadmiernego rozbudowania armii, której koszty utrzymania wzrosły i gospodarka rzymska nie była w stanie ich udźwignąć. System zaopatrywania cesarze narzucali na ludność olbrzymie ciężary fiskalne i uzupełniali braki w skarbcu poprzez tzw. "psucie monety" tj. wypuszczanie w obieg monety, która zamiast szlachetnych kruszców zawierała dużą domieszkę metali nieszlachetnych. "Psucie monety" prowadziło do hiperinflacji, którą próbowano opanować narzędziami gospodarki nakazowej. Z drugiej strony instytucje podatkowe nie chciały pobierać podatku w bezwartościowej monecie, a zamiast tego w produktach. Gospodarka cesarstwa powróciła skutkiem tego do stanu gospodarki towarowej.

Przypisy

  1. A. Cameron Późne cesarstwo rzymskie ISBN 83-7469-163-8 str. 12. i n.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]