Aleksander Sewer

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Aleksander Sewer
Alexander severus.jpg
Imiona Marcus Iulius Gessius (?) Bassianus Alexianus (od 221 r. Marcus Aurelius Alexander Caesar)
Panował jako Imperator Caesar Marcus Aurelius Severus Alexander Augustus
niezaliczony w poczet bogów
Czas panowania 11 marca 222 r.21 marca 235 r.
Dynastia Sewerowie
Data urodzin 1 października 208 r.Emesa
Data śmierci 21 marca 235 r. – pod Moguncją
Moneta
062 Severus Alexander.jpg
Lista cesarzy rzymskich
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Aleksjan Bassianus, Aleksander Sewer (Bassianus Alexianus, Severus Alexander, ur. 1 października 208 w Emesie [lub w Arka Cezarea w Fenicji], zm. 21 marca 235 na terenie dzisiejszego Bretzenheim) – cesarz rzymski w latach 222–235 z dynastii Sewerów.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Był synem Julii Awity Mamei i Gesjusza Marcjana (według rozpowszechnianej później opinii miał być nieślubnym synem Karakalli). Miał dwie siostry, z których starsza, nieznana z imienia, zmarła latem 218 r. Młodsza – Theoctilia[1] także nie odegrała historycznie istotnej roli. Związki z dwiema kolejnymi żonami: poślubioną w sierpniu 227 Orbianą oraz Memmią, córka konsulara Sulpicjusza (jej istnienie niekiedy jest podawane w wątpliwość) – nie pozostawiły żadnego potomstwa[2].

Nazwisko Sewer przybrał adoptowany w 218 roku przez kuzyna, małoletniego cesarza Heliogabala[3]. W 222 roku Heliogabal, którego ekscesy obyczajowe oraz despotyczne kaprysy uczyniły bardzo niepopularnym, został zamordowany z inicjatywy matki Sewera – Julii Mamei. W tym samym roku Aleksander, który już wcześniej nosił tytuł cezara, został uznany cesarzem rzymskim (ostatnim z dynastii Sewerów). W chwili oficjalnego objęcia rządów Aleksander miał zaledwie trzynaście lat i faktyczne rządy znalazły się w rękach jego matki Julii Mamei i babki, Julii Mezy – która odgrywała poważną rolę także za jego poprzednika.

Niepohamowany despotyzm Heliogabala, który był przyczyną jego upadku, kazał opiekunkom Aleksandra – jego matce i babce, oraz popierającym ich senatorom, zastosować surowsze metody wychowawcze wobec młodego władcy. W efekcie Aleksander nawet po osiągnięciu pełnoletności pozostawał pod silnym wpływem swych opiekunek i doradców[4]. Próbowali oni zmienić politykę wewnętrzną kraju, dzieląc się władzą z senatem, a odbierając liczne przywileje rozpanoszonym ówcześnie wojskowym. Senat, który u poprzedników miał funkcję fasadową, ponownie stał się jednym z ośrodków władzy państwowej. Na czele doradców władcy stanął dobrze znany i poważany prawnik Ulpian Domitius. Jednak próba uniezależnienia się i odsunięcia wojska – a zwłaszcza pretorianów, od wpływu na rządy, napotkała trudności. Pierwszą ofiarą tej walki był sam Ulpian, którego żołnierze zamordowali już w roku 228. Do niepopularności cesarza przyczyniała się również jego matka, znana ze swej żądzy władzy i bogactw[4].

W 227 Aleksander za jej radą ożenił się z Sallustią Orbianą. Gdy jednak żona zaczęła zdobywać jego względy, Julia Mamea, zazdrosna o wpływ na młodego cesarza, rozpoczęła z nią walkę. Najpierw doprowadziła do skazania jej ojca, a następnie do wygnania Orbiany do prowincji Afryki. Według Herodiana działo się to wbrew woli samego Aleksandra[4]. Historia Augusta wspomina, że Aleksander był tolerancyjny wobec chrześcijan.[5]

Sesterc wybity z okazji zwycięstwa nad Persami

Łagodny z natury cesarz nie miał żadnych doświadczeń militarnych i był wyraźnie niechętny wojnie, jednak rozpoczęcie działań wojennych przez perskich Sasanidów i całkowite rozbicie wojsk rzymskich na Wschodzie musiały doprowadzić do zdecydowanej reakcji. Aleksander stanął na czele wojsk, które wyruszyły na Wschód i mimo że nie dowodził nimi osobiście, uzyskał wspaniały triumf po zwycięstwie nad perskim królem Ardaszirem I (wojna perska 232233).

Wkrótce potem wybuchła wojna z Germanami, podczas której cesarz popełnił fatalny błąd: objął bezpośrednie dowództwo nad żołnierzami, którzy go nienawidzili, gdyż ograniczył ich prawa uzyskane za poprzedników. Aleksander próbował zyskać na czasie, zanim wierne mu legiony z wojny perskiej, wzbogacone łupami, dotrą nad Ren, i zaczął rokowania z Germanami. Jednakże po ugodzie z barbarzyńcami został zamordowany przez legionistów, którzy uznali pokojowo nastawionego Aleksandra za niegodnego purpury (21 marca 235). Nowym cesarzem obwołany został Gajusz Juliusz Werus, znany pod imieniem Maksymina Traka.

Działalność publiczna[edytuj | edytuj kod]

Termy Aleksandryjskie na monecie

Źródła pisane i pozostałości materialne potwierdzają, że panowanie młodego Sewera zaznaczyło się wielką aktywnością budowlaną – przede wszystkim w samym Wiecznym Mieście, gdzie zadbano o liczne budynki użyteczności publicznej. Poza dokończeniem term Karakalii i odnowieniem term Nerona, w pobliżu tych drugich wybudowano nowe okazałe łaźnie publiczne nazwane imieniem cesarza (thermae Alexandrinae)[6]. Eliusz Lampridiusz podaje, że wśród innych budowli młody władca ozdobił Rzym także nową bazyliką, akweduktem swego imienia oraz licznymi posągami[7]. Był również fundatorem drugiej świątyni Jowisza – jako Mściciela (Ultor), utrwalonej na jego monetach (sestercach i dupondiusach)[8]. Działalność ta, obliczona na zwiększenie popularności młodocianego władcy, nie wystarczyła jednak dla utrzymania w mieście spokoju, jak świadczą krwawe zamieszki z 228 roku.

Jego biograf w Historia Augusta twierdzi również, że Aleksander znacznie obniżył podatki publiczne, próbował korzystnych zmian w zakresie gospodarki pieniężnej i w imieniu matki ustanowił świadczenia alimentacyjne dla dziewcząt i chłopców; nadto pomagał biednym i zwalczał u Rzymian zbytek w ubiorach [9].

Droga do dominatu[edytuj | edytuj kod]

Śmierć Aleksandra, ostatniego cesarza z dynastii Sewerów, otwiera okres wielkiego kryzysu państwa rzymskiego. Brak legitymizacji władzy u jego następców miał stać się przyczyną ciągłych rewolt wojskowych i oddawania purpury kolejnym kandydatom. Jedną z przyczyn tego stanu rzeczy była militaryzacja cesarstwa, której usiłowali zapobiec bardziej dalekowzroczni doradcy Aleksandra. Panowanie Aleksandra zamyka również okres w dziejach cesarstwa zwany pryncypatem, gdy cesarz występował wśród senatorów jako pierwszy wśród równych (primus inter pares). Aleksander Sewer był więc ostatnim cesarzem hołdującym otwarcie i szczerze zasadom rządzenia ukutym przez Oktawiana Augusta. Trwający dwa wieki proces wzmacniania autorytetu i zakresu władzy cesarskiej uczynił z cesarzy władców absolutnych, których głównym oparciem miało stać się – w miejsce senatu – wojsko. Nową fazę w rozwoju cesarstwa nazwano dominatem (od słowa dominus, czyli „pan”), choć zwycięstwo nowej koncepcji ustrojowej miało nastąpić po trwającym niemal wiek kryzysie.

Bohater literacki[edytuj | edytuj kod]

Aleksander jako dobry i mądry władca jest jednym z bohaterów dramatu Zygmunta Krasińskiego Irydion.

Przypisy

  1. Albo Theoklia; wspomina o niej zdawkowo Juliusz Kapitolinus w Historia Augusta (Dwaj Maksyminowie 29).
  2. Słownik cesarzy rzymskich, dz. cyt., s. 125.
  3. Heliogabal był bratem ciotecznym Aleksandra, ich matki były rodzonymi siostrami.
  4. 4,0 4,1 4,2 Aleksander Krawczuk, Poczet cesarzy rzymskich, Wyd. Iskry, 2001, s. 332-346, ISBN 83-207-1489-3
  5. Historia Augusta, Severus Alexander 22.
  6. Około 226 r. co poświadczają monety z czasów jego drugiego konsulatu; ich pozostałości w rzymskim Pałacu Medyceuszy (S. W. Stevenson, C. R Smith, F. W. Madden: A Dictionary of Roman Coins, Republican and Imperial. London: G. Bell & Sons, 1889, s. 790).
  7. Historia Augusta, Aleksander Sewer 24-25.
  8. A Dictionary of Roman Coins..., dz. cyt., s. 486.
  9. Historia Augusta, Aleksander Sewer 39; 57.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Max Cary, Howard Hayes Scullard: Dzieje Rzymu: Od najdawniejszych czasów do Konstantyna. Tłum. Jerzy Schwakopf. T. 2. Warszawa: PIW, 1992. ISBN 83-06-01859-1.
  • Herodian: Historia cesarstwa rzymskiego. Przekł., wstęp i komentarz Józef Wolski. Wrocław: Ossolineum, 2004.
  • Historycy cesarstwa rzymskiego. Żywoty cesarzy od Hadriana do Numeriana. Przekł., wstęp i komentarz Hanna Szelest. Warszawa: Czytelnik, 1966.
  • Tadeusz Kotula: Septymiusz Sewerus, cesarz z Lepcis Magna. Wrocław: Ossolineum, 1987.
  • Aleksander Krawczuk: Poczet cesarzowych Rzymu. Warszawa: Iskry, 2006.
  • Aleksander Krawczuk: Poczet cesarzy rzymskich. Warszawa: Iskry, 2006.
  • Jan Prostko-Prostyński i in.: Słownik cesarzy rzymskich. Poznań: Wyd. Poznańskie, 2001. ISBN 83-7177-185-1.
  • Piotr Iwaszkiewicz, Wiesław Łoś, Marek Stępień: Władcy i wodzowie starożytności. Słownik. Warszawa: WSiP, 1998. ISBN 83-02-06971-X.