Litwa Środkowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Litwa Środkowa
Pierwsza Republika Litewska 1920–1922 II Rzeczpospolita
Flaga Litwy Środkowej
Godło Litwy Środkowej
Flaga Litwy Środkowej Godło Litwy Środkowej
Położenie Litwy Środkowej
Język urzędowy polski
Stolica Wilno
Typ państwa republika
Status terytorium państwo zależne
Zależne od Rzeczypospolitej Polskiej
Ostatnia głowa terytorium prezes Tymczasowej Komisji Rządzącej Aleksander Meysztowicz
Powierzchnia
 • całkowita
b.d.. na świecie
13 490 km²
Liczba ludności ()
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
b.d.. na świecie
490.000
36 osób/km²
bunt Żeligowskiego 12 października 1920
Wcielenie do Polski 18 kwietnia 1922
Znaczki Litwy Środkowej z 1920 r.: znaczek z herbem Litwy Środkowej i znaczek litewski z nadrukiem „Środkowa Litwa Poczta” i herbem państwowym
Przebieg różnych linii demarkacyjnych podczas walk o Litwę Środkową
Uroczystość przyłączenia Wileńszczyzny do Polski w 1922 roku
Mapa zamieszkania ludności polskiej na terenie Litwy Środkowej

Litwa Środkowaformalnie niezależny organizm państwowy ze stolicą w Wilnie, którego powstanie zostało ogłoszone przez gen. Lucjana Żeligowskiego 12 października 1920 po zainscenizowanym tzw. buncie Żeligowskiego. 18 kwietnia 1922 roku przyłączona do Polski.

Termin „Litwa Środkowa” był przejawem planów federalistycznych Józefa Piłsudskiego. Wraz z Litwą Wschodnią (tereny obecnego państwa Białoruś) i Litwą Zachodnią (dawne tereny guberni kowieńskiej) Wileńszczyzna miała tworzyć pozostające w unii z Polską państwo litewskie, składające się z trzech kantonów narodowościowych.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Bunt Żeligowskiego.

Litwa Środkowa powstała po zaaranżowanym przez Józefa Piłsudskiego tzw. „buncie1 Dywizji Litewsko-Białoruskiej pod dowództwem generała Lucjana Żeligowskiego, złożonej z Polaków pochodzących z Wileńszczyzny. „Zbuntowane” oddziały zajęły te tereny 9 października 1920. Doprowadzono w ten sposób do zerwania zawartej dwa dni wcześniej w Suwałkach polsko-litewskiej umowy wojskowej o demarkacji, która wytyczała tymczasową granicę polsko-litewską (była ona wyznaczona tylko do miejscowości Bastuny).

Po zajęciu Wileńszczyzny miała miejsce nieudana próba zajęcia Kowna. Ostatecznie jednak podpisano traktat w Kownie pomiędzy Litwą Kowieńską i Litwą Środkową, który został wymuszony przez Ligę Narodów. Po zawarciu rozejmu Liga kontynuowała prace mające doprowadzić do plebiscytu na Wileńszczyźnie, ale wszelkie próby dalszego porozumienia zakończyły się porażką z powodu braku dobrej woli obu stron.

12 października 1920 gen. Lucjan Żeligowski wydał dekret, w którym ogłosił, że będzie sprawować władzę zwierzchnią na terenie Litwy Środkowej jako naczelny dowódca wojska, a funkcje rządu obejmie powołana przez niego Tymczasowa Komisja Rządząca.

7 stycznia 1921 ogłoszono wytyczne dotyczące nadawania obywatelstwa. Obywatelami Litwy Środkowej mieli być wszyscy ludzie urodzeni na ówczesnym terenie państwa lub mieszkający na jej terenie przez co najmniej 5 lat przed 1914.

Ordynacja wyborcza została ogłoszona 1 grudnia 1921, zaś wybory do Sejmu odbyły się dnia 8 stycznia 1922 roku. Sejm Litwy Środkowej zebrał się 1 lutego 1922, a zakończył swe obrady w marcu tego samego roku.

4 lutego 1922 przybył do Wilna delegat rządu polskiego Władysław Sołtan, który funkcję sprawował do 6 kwietnia. 20 lutego, na swoim 10. posiedzeniu, Sejm Litwy Środkowej przyjął Uchwałę w przedmiocie przynależności państwowej Ziemi Wileńskiej. Za wnioskiem o przyłączenie ziemi wileńskiej do Polski głosowało 96 posłów, 6 wstrzymało się od głosu. W pkt. 4 tej uchwały napisano: Ziemia Wileńska stanowi bez warunków i zastrzeżeń nierozerwalną część Rzeczypospolitej Polskiej. 1 marca rząd RP przedłożył Komisji Spraw Zagranicznych Sejmu RP projekt „Aktu złączenia”, który miał uzupełnić uchwałę Sejmu Wileńskiego. W akcie tym zapowiadano nadanie autonomii Ziemi Wileńskiej, podobnej do tej jaką miało województwo śląskie. Dzień później przybyła do Warszawy delegacja Sejmu Litwy Środkowej, ale brak zgody tej delegacji na wprowadzenie zmian do uchwały o włączeniu Ziemi Wileńskiej do Polski doprowadził do kryzysu politycznego, zakończonego dymisją rządu premiera Ponikowskiego. Ostatecznie 6 kwietnia Sejm Ustawodawczy RP przyjął ustawę „O objęciu władzy państwowej nad Ziemią Wileńską”[1] w kształcie proponowanym przez Sejm Wileński, bez zmian proponowanych przez rząd RP. Delegatem rządu w Wilnie został Walery Roman. 18 kwietnia w Wilnie odbyły się uroczystości mające symbolicznie wprowadzić w życie ustawę o wcieleniu Wileńszczyzny do Polski.

W związku z tymi wydarzeniami stolica Litwy została przeniesiona do Kowna.

Skład narodowościowy[edytuj | edytuj kod]

Większość mieszkańców na tym terenie stanowili Polacy (według oficjalnych polskich danych: 70,6%)[2]. Litwini stanowili 12,84%, Białorusini 6,02%, Żydzi 4,04% i inni 6,5% ludności[3].

W samym Wilnie według spisu z 1916 roku, przeprowadzonego przez niemieckie władze okupacyjne, skład narodowościowy miasta był następujący[4]:

  • Polacy – 50,2%
  • Żydzi – 43,5%
  • Litwini – 2,6%

Według polskiego spisu powszechnego z 9 grudnia 1931 roku:

  • Polacy – 128.600 (65,9%)
  • Żydzi – 54.600 (28,0%)
  • Rosjanie – 7.400 (3,8%)
  • Białorusini – 1.700 (0,9%)
  • Litwini – 1.579 (0,8%)
  • inni ok. – 1.200 (0,6%)

W ostatecznym kształcie Litwa Środkowa liczyła 13.490 km² i ok. 490.000 ludności.

Wpływ na stosunki polsko-litewskie[edytuj | edytuj kod]

Litwa do 19 marca 1938 roku nie utrzymywała z Polską stosunków dyplomatycznych.

Po agresji ZSRR na Polskę w 1939 roku Stalin przekazał, na mocy układu radziecko-litewskiego z 10 października 1939 roku, Wilno i część Wileńszczyzny Litwie. Od tego czasu do roku 1940 tereny te znajdowały się pod faktyczną okupacją litewską, bez wypowiedzenia wojny Państwu Polskiemu. Po aneksji Litwy przez ZSRR w 1940, Wilno zostało stolicą Litewskiej SRR. Po rozpadzie Związku Radzieckiego Wilno stało się stolicą niepodległej Litwy.

Szefowie Państwa Środkowolitewskiego[edytuj | edytuj kod]

Naczelni Dowódcy Wojsk Litwy Środkowej[edytuj | edytuj kod]

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Litwa Środkowa była podzielona na trzy powiaty: wileński, święciański i oszmiański, miasto Wilno stanowiło odrębny powiat miejski. Powiaty dzieliły się na rejony, w skład których wchodziły gminy[5].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Ustawa sejmowa z 6 kwietnia 1922 roku „O objęciu władzy państwowej nad Ziemią Wileńską”. „Archiwum Akt Nowych, MSZ, sygn. 6103”. s. 304-307. 
  2. Wielka encyklopedia PWN, t. 16, Warszawa 2003, s. 78 (hasło: Litwa Środkowa).
  3. W. Jędrzejewicz: Litwa Środkowa i jej życie wewnętrzne. Londyn 1983, s. 26.
  4. Michał Brensztejn: Spisy ludności m. Wilna za okupacji niemieckiej od. 1 listopada 1915 r. Biblioteka Delegacji Rad Polskich Litwy i Białej Rusi, Warszawska Drukarnia Wydawnicza, Warszawa 1919, s. 21.
  5. Beata Kolarz: Ustrój Litwy Środkowej w latach 1920–1922. Gdańsk 2004, ISBN 83-7326-230-X, s. 179.