Polacy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Polacy
WŁokietek.JPGNikolaus Kopernikus.jpgJan Kochanowski.pngTadeusz Kościuszko.PNGCiesielski Adam Mickiewicz.jpg

Stanisław Staszic.PNGEugène Delacroix - Frédéric Chopin - WGA06194.jpgIgnacy Lukasiewicz.jpgWieniawski Henryk 3.pngHenryk Sienkiewicz.PNG
Awit Szubert Portret Jana Matejki.jpgJoseph Conrad.PNG1908-kl-t-zamenhof.jpgMarie Curie 1903.jpgJozef Pilsudski1.jpg
JohannesPaul2-portrait.jpgBronislawmalinowski.jpgMR 1932 small.jpgJosef Rotblat ID badge.pngIgnacy Jan Paderewski.PNG
Roman Dmowski in color.jpgSt Lem resize.jpg2008.04.22. Andrzej Wajda by Kubik 02.JPGBzhezinsky.jpgVioletta Villas (1967).jpgLech Walesa - 2009.jpg

1 – Władysław ŁokietekKopernikKochanowskiKościuszkoMickiewicz
2 – StaszicChopinŁukasiewiczWieniawskiSienkiewicz
3 – MatejkoConradZamenhofSkłodowska-CuriePiłsudski
4 – Jan Paweł IIMalinowskiRejewskiRotblatPaderewski
5 – DmowskiLemWajdaBrzezińskiVillas
6 – Wałęsa

Liczebność ogółem
58,5 mln[1][2]
Regiony zamieszkania
 Polska: 36,5 mln.[a]; 37,3 mln.[b], przy populacji 38,5 mln.[2]

 Stany Zjednoczone: 9,5 mln[3]
 Niemcy: 1,5[4]–2,0 mln[5][6]
 Kanada: 984 565[7] (2006)
 Francja: 900 000[8]
 Brazylia: 800 000 – 3 000 000[9]
 Wielka Brytania: 600 000[10]
 Argentyna: ok. 500 000[11] (2007)
 Białoruś: 294 549[12]
 Litwa: 200 317[13] (2011)
 Ukraina: 144 130[14]
 Irlandia: 122 585[15] (2011)
 Szwecja: 100 000[16]
 Australia: 78 340[17]
 Rosja: 73 000[18]
 Belgia: 70 000[potrzebne źródło]

 Łotwa: 51 995[19] (2010)
 Włochy: 50 790[20]
 Grecja: 50 000[21]
 Hiszpania: 44 147[potrzebne źródło]
 Holandia: 39 500[22]
 Czechy: 39 269[23] (2011)
 Austria: 36 775[24](2008)
 Kazachstan: 34 057[25] (2009)
 Islandia: 9 000[26]
 Węgry: 7 001[27] (2011)
 Turcja: 5 000[28]
 Mołdawia: 4 174[29]
 Rumunia: 3 559[30]
 Słowacja: 3 084[31] (2011)
 Estonia: 2 035[32]
Gnome-globe.svg reszta świata: ponad 500 000

Języki
polski
Główne religie
głównie chrześcijaństwo (w szczególności Kościół rzymskokatolicki, ale także luteranizm, kalwinizm, pentekostalizm, prawosławie, mariawityzm, polskokatolicyzm, Świadkowie Jehowy).
Pokrewne grupy etniczne
(językowo) Czesi, Słowacy, Serbołużyczanie

Polacynaród słowiański zamieszkujący głównie obszar Rzeczypospolitej Polskiej i będący jej głównym składnikiem ludnościowym, a poza granicami Polski tworzący Polonię.

Polacy posługują się w większości językiem polskim, należącym do podgrupy lechickiej języków zachodniosłowiańskich, oraz alfabetem łacińskim, który został wprowadzony w X wieku z chwilą, od której na ziemiach polskich zaczęto wprowadzać chrześcijaństwo obrządku zachodniego. W ukształtowaniu wyznaniowym Polaków wyraźną większość stanowią katolicy obrządku łacińskiego, obecne są także inne obrządki i wyznania.

Według Narodowego Spisu Powszechnego z 2011 roku liczba osób deklarujących narodowość polską zamieszkałych na terenie Polski wynosi 36,5 mln[a] (37,4 mln[b]) przy populacji 38,5 mln[2]. Liczebność diaspory polskiej według różnych źródeł to 13–16 mln[33][34]. Stowarzyszenie „Wspólnota Polska” szacuje liczebność Polonii na 20 mln[1][35].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Hipotezy pochodzenia nazwy[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Etymologia nazwy Polska.

Nazwa „Polacy”, a także Polska (domyślnie ziemia), Polanin, Polak (od XV wieku) albo Pole; stsł. polakъ; łac. „vir agrestis” (posiadający wiele pól) – wywodzi swój źródłosłów od wczesnośredniowiecznej (prawdopodobnie praindoeuropejskiej) formy pole i jej odmian[c], które stały się bazą licznych nazw topograficznych (np. Police) i plemiennych np. Polanie.

Polanie według tej interpretacji byliby osadźcami pól i równin nadwarciańskich. „Inter Alpes Huniae et Oceanum est Polonia, sic dicta in eorum idiomate quasi Campania” Gervassi, 1211. Taką etymologię przedstawił właśnie Jan DługoszPolanye, id est campestres. Marcin Kromer wyjaśniał, że „imię to abo od pola, równiny, lub polowania, lub od wojowania w otwartym polu” pochodzi. Kronika frankijska Annales laureshamenses (703-803) wspomina przywódcę walk z Frankami nazywając go Lechem[36]

Kronikarz czeski zauważa, że „Polacy dlatego nazwani są Lachami, ponieważ wojują raczej podstępem i chytrością niż siłą. „Lechi autem dicti fuerunt Polonii eo, quod magis deceptionibus et calliditate in bellis utebantur, quam ciribus”[37]. Dla średniowiecznego kronikarza, patrzącego od strony węgierskiej imię to mogło znaczyć tyle co „wojsko zaciężne, rycerstwo, wojownicy najwaleczniejsi”[38] Profesor Pavel Jozef Šafárik zauważył, że etnonim Lach, we wszystkich dialektach słowiańskich wywodzi się od apelatywu „pole, równina”, tym samym rosyjski profesor Piotr Aleksiejewicz Ławrowskij dochodzi do ostatecznego wniosku, że we wczesnym średniowieczu słowo lach (Lyah, Lech) oznaczało właściciela dóbr ziemskich, ziemianina, szlachcica.

Najstarsza wzmianka o Polanach/Polsce wyszła spod pióra Jana Canapariusa, opata rzymskiego klasztoru św. Bonifacego i Aleksego, wspominająca o Sobiesławie (Sobieborze) Sławnikowicu, który zbrojnie wyruszył cum Bolizlauo Palaniorum duce (pol. „ z Bolesławem Polskim [księciem]”) zamieszczona w Żywocie pierwszym św. Wojciecha napisanym w latach 997–1003. Łacińska nazwa Polonia pojawia się także w Kronikach fosseńskich w 1027. Dopiero na początku XI. wieku za czasów Bolesława Chrobrego i oznaczała całość jego księstwa (napis „Princeps Poloniae” występuje na monetach Bolesława Chrobrego), ponieważ za czasów jego ojca Mieszka, całość jego władztwa rozciągała się na Civitas Schinesghe, lub zgodnie ze źródłami skandynawskimi pierwszych władców „Polski” Mieszka i Bolesława nazywają Vindakonungr (król Winidów)[39]. W źródłach historycznych nazwa „Polski i Polan” znad Warty występująca początkowo jako Bolani, w staroniemieckiej formie z XI–XII wieku Bolana, Bolanin, Wippo; Boloni, król Władysław w listach do papieża 1085–1086 – Bolonii; Hermanus Contractus; Boloni; (B zamiast P) Pulani, Hepidanus Pulanes, Diethmar; Polenii, Adam z Bremy Polani, źródła skandynawskie; powieść Wilkina; Pulinaland, Ademar; Poliana itd. Prawdopodobnie w nawiązaniu do formy zaczęrpniętej z dzieła Ptolomeusza wspominającym o plemieniu Bulanes z II w. n.e. (w najstarszym zachowanym rękopisie i wielu innych Σοὐλωνες/Sulones, często Σοὐλανες/Sulanes, zepsuta forma βουλανες/Bulanes to najprawdopodobniej pomyłka kopisty[40]) sąsiadujących z Gotami, zamiana o na u jak w Gottones = Guttones.

W źródłach staroruskich Nestora (1115) Polanie poświadczeni w 944, mieli być osadnikami z dorzecza Dunaju, którzy zasiedlili równiny między Pomorzem i Mazowszem[41][42].

W połowie XIII w. Bogufał II twierdził, że nazwa Polanie pochodzi od słowa oznaczającego północ[43]. Nazwa „polska” jeszcze w XVII wieku znaczyła to samo co „polna” np. droga polna to kiedyś droga polska. Współczesny Mieszkowi I kronikarz Widukind z Korbei napisał, że Mieszko panuje nad ludem zwanym Licikawiki. W połowie X wieku, cesarz bizantyjski Konstantyn Porfirogeneta w dziele O zarządzaniu cesarstwem wspomniał pogan znad Wisły zwanych Dicyke, a raczej Licyke, byliby to Listkowice (Leszkowice), potomkowie Leszka, dziada Mieszka I. Plemię, czy związek ponadplemienny Lędziców lokalizujemy również w rejonie dorzecza Sanu, Wieprza oraz górnego Dniepru. Właśnie według Nestora – Radymicze osiadli w widłach Wisły i Sanu „mieli pochodzić od Lachów i być Lachami”. Stąd litewskie Lenkas, ruskie Lach, węgierskie Lengyel.

Onomastyka nazwy[edytuj | edytuj kod]

Nazwy określające ziemie współczesnej Polski i Polaków pisane przez u są według źródeł etymologicznie najstarsze:

  • Pulinaland[44] 800, Pulanes 1080, Pulanis 1032,
  • Bolana, Bolonii po roku 800, Polenia, Poleni (nazwa Boloni przetrwała do dnia dzisiejszego w języku arabskim),
  • Polonia, Poleni, Boleni 1057, Bolaniarum 996 (spółgłoski B, P naprzemiennie używają Niemcy, zamieniając jedną za drugą pisząc bole, za pole; Polizlaw za Boleslaw (kronikarz Ekkehard, XII wiek).

Etnogeneza[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Polonizacja.

Nowożytna (nowoczesna) świadomość narodowa Polaków powstała na przełomie XVIII i XIX wieku[potrzebne źródło], jednak była ona skutkiem procesu, który rozpoczął się jeszcze w czasach piastowskich. Pierwotna polska świadomość narodowa zaczęła kształtować się pod wpływem wielu czynników wywołujących poczucie wspólnej wzajemnej łączności, z których głównym było zjednoczenie w jedno państwo wszystkich plemion szczepu lechickiego przez dynastię Piastów, co w konsekwencji spowodowało późniejszą niwelację odrębności w tychże plemionach. W procesie tym, obok kasty rządzącej, istotną rolę odgrywało samo społeczeństwo poprzez instytucję ogólnopaństwową, jaką był wiec. Była to instytucja doradcza będąca także instrumentem woli samego społeczeństwa, poprzez którą wywierało ono wpływ (o różnym stopniu) na sprawy państwowe, co pogłębiało unifikację. Inne czynniki, które przyczyniły się do wytworzenia świadomości narodowej, to: wojna – kształtująca poczucie odrębności od sąsiadów i ucząca walczyć o wspólne interesy ogólnopaństwowe, czy też wiara – początkowo przede wszystkim kult dwóch świętych, św. Wojciecha i św. Stanisława. Wszystko to spowodowało wytworzenie się poczucia własnej, społecznej odrębności na zewnątrz (m.in. od Prusów, Niemców, Czechów, Rusinów czy Jadźwingów) i poczucia solidarności wewnątrz (np. kult ziemi, własnych odrębnych zalet)[45]. Prof. Kazimierz Dobrowolski stwierdzał:

Quote-alpha.png
Już w pierwszych wiekach naszego bytu historycznego dostrzec można pewne zjawiska, które cechują nowoczesną świadomość narodową, – jednak w znacznie węższych rozmiarach[45].

W połowie XVI wieku wytwarza się w Koronie Królestwa Polskiego świadomość narodowa. W połowie XVI wieku nastąpiła też polonizacja magnaterii i szlachty litewskiej, a w XVII wieku polonizacja szlachty białoruskiej. Narodem polskim stała się warstwa wyższa, bez względu na pochodzenie etniczne, język, religię, złączona wspólnymi korzyściami i przywilejami stanowymi[46].

Natomiast nowożytna polska świadomość narodowa ukształtowała się głównie poprzez zrywy powstań narodowych, od insurekcji kościuszkowskiej poczynając, poprzez okres walk u boku armii napoleońskiej, na powstaniach XIX wieku (listopadowe, krakowskie, wielkopolskie, styczniowe i in.) kończąc. Po utracie bytu państwowego wskutek rozbiorów i próby „życia po śmierci politycznej”[47], istotne stało się przede wszystkim podtrzymywanie poczucia jedności narodowej Polaków. W pierwszym zrywie narodowym w czasie gdy I Rzeczpospolita chyliła się już pomału ku upadkowi – konfederacji barskiej, udział w nim wzięła w przeważającej mierze głównie szlachta, dopiero reformy (Uniwersał połaniecki) zaproponowane przez Tadeusza Kościuszkę poruszyły w kolejnym zrywie także szerokie masy chłopów. Różnice narodowościowe i językowe stały się wówczas mniej ważne, niż poczucie wspólnoty narodowej. Chociaż nie istniało wówczas państwo polskie, można uznać, że to właśnie okoliczności zagrożenia bytu narodowego spowodowały skonsolidowanie wszystkich stanów ku jednemu celowi. Dzięki temu możliwa była późniejsza odbudowa państwa polskiego w roku 1918 i powtórne scalenie części, należących przez 123 lata do różnych zaborców.

Niegdysiejsze ideologie o rodowodzie bezspornie szlacheckim przenikają i przenikały wszelkie elementy społeczeństwa polskiego od prawicy do lewicy. Kultura uznawana obecnie za narodową była historycznym produktem szlachty.

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Polacy należą historycznie do lechickiej podgrupy ludnościowej Słowian zachodnich[48][49], zamieszkujących obszar położony między Styrem na wschodzie i Odrą na zachodzie, zjednoczonych około połowy X wieku, ale i ten pogląd jest obecnie przez niektórych historyków podważany[50], w wyniku podboju (zjednoczenia) wewnętrznego[51]. W ciągu długich dziejów Polski na jej ziemi osiedlały się także inne grupy różnego pochodzenia; (Niemcy, Żydzi, Holendrzy, Szkoci, Szwedzi, Fryzowie, Flamandowie, Ormianie[52], Tatarzy, Rusini), które często ulegały spolszczeniu (Głuchoniemcy). Niektóre z nich zachowywały jednak swoją odrębność kulturową, językową i wiarę; (Bambrzy, Fryzowie, Żydzi, Romowie, Łemkowie, Tatarzy). W czasach Rzeczypospolitej Obojga Narodów Polska znana była w Europie jako państwo tolerancyjne, w którym dopuszczano obecność przedstawicieli różnych wyznań, a także grup różnego pochodzenia.

Genetyka[edytuj | edytuj kod]

Polacy należą do narodów o najwyższej w Europie częstości występowania haplogrupy R1a1[53]. Według badań DNA mieszkańców Polski, przeprowadzonych na Warszawskim Uniwersytecie Medycznym w 2004 roku, nie istnieje wyraźne rozwarstwienie genetyczne między różnymi potomkami ludności Polski a współcześni Polacy mają podobny genom, z równomierną domieszką genów wielu nacji. Poszczególne osoby narodowości polskiej są do siebie bardziej „genetycznie podobne” niż członkowie innych społeczeństw europejskich, w których występują niekiedy większe różnice między regionami[54]. Polacy zamieszkując w klinie leżącym pomiędzy ekstremalnymi strefami, czyli w strefie klimatu umiarkowanego, przeszli selekcję znacznie łagodniejszą. W Europie ten umiarkowany klin rozciąga się od Francji na zachodzie, po Rosję na wschodzie, od Morza Bałtyckiego na północy, po Półwysep Bałkański na południu. Polska leży w samym środku tego klina, dlatego mieszkańcy tych terenów równomiernie absorbowali zewnętrzne wpływy. I to nie tylko genetyczne, ale i kulturowe. Już w drugiej połowie X wieku pojawia się na polskich ziemiach spora liczba skandynawskich wojowników, m.in. Waregów. Wpływy skandynawskie w okresie początków państwowości polskiej są wyraźne i zostały udowodnione przez badaczy. Już wtedy zdecydowanie Polacy wyróżniali się od pobratymców ze wschodu[55].

Antropologia fizyczna[edytuj | edytuj kod]

Polscy nastolatkowie

W pierwszej połowie XVI wieku Marcin Kromer w dziele De situ Poloniae et gente Polona, ofiarowanym nowo wybranemu królowi Henrykowi Walezemu napisał „Lud polski kolor twarzy ma jasny, włosy żółtawe lub białawe, postać przystojną, średni wzrost” Tomasz Święcki. Opis starożytnej Polski: t. I-II, s. 36

Do odmian antropologicznych występujących w Polsce przed rokiem 1939 należały przede wszystkim[56]: typ nordycki[57], typ antropologiczny śródziemnomorski[58], typ alpejski[59][60] i typ armenoidalny[61]. Ponadto występowały liczne formy mieszane pomiędzy głównymi typami. Typ śródziemnomorski i armenoidalny rzadko występował w Polsce w postaci czystej, najczęściej typy te są w mniejszym lub większym stopniu pomieszane z typem nordyckim lub laponoidalnym[62]. Na wschodzie Polski charakterystyczny był typ dynarski[63], który występował w Karpatach, ale i we wschodniej części byłej Galicji, na wschód od Sanu i zwłaszcza na Zadniestrzu (terytorium między Dniestrem a Bohem)[64].

Typem najpospoliciej występującym w Polsce powojennej jest typ mieszany pomiędzy typem nordycznym i laponoidalnym (tzw. typ subnordyczny)[65][66].

Według pomiarów przeprowadzonych w 1955, w Polsce jasnym kolorem włosów odznacza się 55,9%, a jasnym kolorem oczu 72,4% ludności[67]. Przy zastosowaniu skali Martina szacowano częstość występowania oczu jasnych (kategorie 16-12) na 45-50%, ciemnych (kategorie 6-1) u ok. 20% osób. Włosy koloru blond (kategorie A-P w skali Fischera-Sallera) występują u ok. 20-25% osobników, najciemniejsze włosy (Y, granatowoczarne) występują u rdzennych Polaków bardzo rzadko[68].

Jedyną istotną zmianą, która dokonała się w cechach fizycznych Polaków w ostatnim tysiącleciu (obok ogólnego trendu sekularnego) jest przeobrażenie kształtu głowy. Analiza antropologiczna cmentarzysk z XI-XIII w. wskazuje, że ówcześni Polacy byli populacją długogłową, w następnych wiekach nastąpił proces krótkogłowienia (brachycefalizacji)[69] (zobacz: indeks cefaliczny).

Spośród mieszkańców Polski występuje pośredni układ grup krwi w stosunku do sąsiednich ugrupowań geograficznych[70].

Określenie Polaków jako narodu[edytuj | edytuj kod]

Paul Decker, Alegoria Polaków, 1737
Juliusz Kossak, Generał Jan Henryk Dąbrowski na czele Legionów, 1882

W publicystyce politycznej i historycznej I Rzeczypospolitej sformułowanie Polak, wolny Polak oznaczało według terminów ówczesnych wyłącznie ogół szlachty[71], czyli „synów koronnych” albo „synów polskich”[72]Patris Patriae (Ojcowie Ojczyzny). Pojęcie narodu polskiego według tych standardów było zarezerwowane jako pojęcie dla tych mieszkańców, którzy cieszyli się pełnymi prawami obywatelskimi i politycznymi, czyli wyłącznie dla szlachty jako wspólnoty[73]. Pogląd ten utożsamiał naród ze szlachtą całego państwa bez względu na jej przynależność etniczną. Świadomość narodowa kształtowała się w związku z takimi zjawiskami, jak wzrost znaczenia języka polskiego i jego ujednolicenie, oraz zwiększenie się roli politycznej, gdzie cała szlachta miała prawo wyboru króla bezpośrednio, 1666 bitwa pod Mątwami[74]. Tym samym prawem Ustawa Rządowa z 3 maja 1791 dawała szerokie prerogatywy stanowi szlacheckiemu pomimo, że każdy stan był w konstytucji uwzględniony, ale na miarę swojej pozycji. Konstytucja majowa w rozdziale „Szlachta, ziemianie” podkreślała zasługi i należną pozycję pierwszeństwa szlachty w społeczeństwie, formułując to słowami:

Quote-alpha.png
„Szanując pamięć przodków naszych jako fundatorów rządu wolnego, stanowi szlacheckiemu wszystkie swobody, wolności, prerogatywy pierwszeństwa w życiu prywatnym i publicznym najuroczyściej zapewniamy, szczególnie zaś prawa, statuty i przywileje temu stanowi od Kazimierza Wielkiego, Ludwika Węgierskiego, Władysława Jagiełły i Witolda brata jego, wielkiego księcia litewskiego, nie mniej od Władysława i Kazimierza Jagiellończyków, od Jana Alberta, Aleksandra i Zygmunta braci, od Zygmunta Augusta, ostatniego z linii jagiellońskiej, sprawiedliwie i prawnie nadane, utwierdzamy, zapewniamy i za niewzruszone uznajemy. Godność stanu szlacheckiego w Polszcze za równą wszelkim stopniom szlachectwa, gdziekolwiek używanym, przyznajemy. Wszystką szlachtę równym być między sobą uznajemy, nie tylko co do starania się o urzędy i o sprawowanie posług Ojczyźnie, honor sławę, pożytek przynoszących, ale oraz co do równego używania przywilejów i prerogatyw stanowi szlacheckiemu służących.”[75].

Uprzywilejowaną pozycję szlachty w społeczeństwie zniosła dopiero Konstytucja marcowa z 1921, w art. 96. W okresie krwawych wydarzeń powstania chłopskiego na terenach zachodniej Galicji w 1846 (rzeź galicyjska) chłopi polscy dokonali pogromu ludności ziemiańskiej, urzędników dworskich i rządowych pod hasłami „Polacy [szlachta] idą wyrzynać do szczętu chłopów”[76].

Rozwojowi nowożytnych idei narodowych w I poł. XIX wieku i dążeniu do kulturalnego i narodowego przebudzenia stać się miała na ziemiach polskich tzw. idea słowiańska. Reprezentowali ją lojalistyczni panslawiści, których program uznany został przez polskie koło na Zjeździe Słowiańskim w Pradze za historyczną utopię. Na Zjeździe tym podniesiono fakt, że Polacy nigdy nie utracili ciągłości tożsamości narodowej, dlatego utożsamianie się z ideą słowiańską przez ten naród stanowi jedynie swojego rodzaju „ozdobę”, a nie podstawę myślenia społecznego[77][78].

Współcześnie istnieją co najmniej dwa możliwe podejścia do problemu określenia pojęcia narodu polskiego, podobnie zresztą, jak i każdego innego narodu.

W pierwszym ujęciu wyróżnikiem narodu jest sprawa istnienia świadomości narodowej. W takim ujęciu pod pojęciem narodu polskiego rozumieć należy grupę społeczną, która – niezależnie od miejsca zamieszkania w obecnej chwili – cechuje się poczuciem „bycia Polakami”, co wyrażać się może używaniem języka polskiego i traktowaniem go jako mowy ojczystej, przestrzeganiem zwyczajów właściwych dla kultury polskiej, przekonaniem o posiadaniu wspólnych polskich korzeni lub poczuciem polskiej tożsamości narodowej[79][80].

W drugim ujęciu wyznacznikiem będzie przedmowa Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, zgodnie z którą naród polski tworzą wszyscy obywatele Polski[81], poczuwający się do wspólnego dziedzictwa i dobra Polski, niezależnie od narodowości. Przedmowa konstytucji nie zawęża jednak pojęcia narodu tylko do obywatelstwa polskiego.

Information icon.svg Zobacz więcej w artykule Świadomość narodowa, w sekcji W Polsce.

Polskie grupy etnograficzne[edytuj | edytuj kod]

Biskupianie z Krobi w strojach ludowych na Jasnej Górze
Górale żywieccy w strojach ludowych

Mieszkańcy Polski żyją obecnie w tradycyjnych i historycznych regionach geograficznych. Największe obszary historyczno-geograficzne to: Mazowsze, Pomorze, Wielkopolska, Małopolska, Warmia, Mazury i Śląsk. Wyróżnia się także mniejsze na obszarach pośrednich i przygranicznych.

W niektórych regionach miejscowe grupy etnograficzne utrwaliły do dziś dnia potrzebę zachowania lokalnej tradycji i kultury. Na przykład w Zakopanem, w rejonie Podhala, można spotkać ludzi noszących charakterystyczne stroje, wykonujących muzykę oraz posługujących się specyficznym regionalnym dialektem, który można usłyszeć w każdej wsi. Autentyczny folklor można również odnaleźć w regionie Kurpiowszczyzny i Łowicza.

Współcześnie konstruowana samoidentyfikacja wymaga od poszczególnych jednostek częstego dokonywania wyborów elementów własnej osobowości. Zróżnicowanie kulturowe czy ambiwalencja orientacji narodowej to stałe charakterystyki ludności rodzimej np. Śląska[82], czy Mazur[83]. Natomiast tożsamość i identyfikacja kaszubska ma charakter wyraźnie kulturowo-regionalny, nie wykluczający przyjmowania dominującej tożsamości narodowej polskiej[84].

Podział grup etnograficznych ludności polskiej[d][85]
Grupa zasadnicza Grupa etnograficzna
Łęczycanie i Sieradzanie Łęczycanie, Sieradzanie
Małopolanie Babiogórcy, Borowiacy Sandomierscy, Górale krośnieńscy, Górale pienińscy, Górale sądeccy, Górale żywieccy, Czarni Górale, Kliszczacy, Krakowiacy, Lachy Sądeckie, Lasi, Lasowiacy, Orawiacy, Pichacze, Podhalanie, Posaniacy, Sandomierzacy, Spiszacy, Zagórzanie, Lubliniacy, Rzeszowiacy
Mazowszanie Bojarzy Międzyrzeccy, Księżacy łowiccy, Kurpie, Mazurzy północni, Mazurzy (właściwi), Poborzanie, Podlasianie (Mazurzy podlascy)
Mazurzy i Warmiacy Mazurzy (pruscy) (†), Warmiacy
Pomorzanie – nazwa własna Kaszubi Borowiacy Tucholscy, Bylacy, Chełminiacy, Dobrzyniacy, Gochowie, Kociewiacy, Kościerzacy, Kosznajdrzy (†), Krajniacy, Krubanie, Lasacy (Lasowiacy), Lesacy, Lubawiacy, Morzanie, Nadwiślacy, Słowińcy (†)
Ślązacy Bytomiacy, Górale czadeccy, Górale śląscy, Jacki jabłonkowskie, Górzanie, Krawaki, Lachy śląskie, Morawcy, Opolanie, Raciborzanie, Wałasi
Wielkopolanie Bambrzy, Biskupianie, Borowiacy Kujawscy, Hazacy, Kaliszacy, Kujawiacy, Mazurzy wieleńscy, Pałuczanie, Porzeczanie (†), Poznaniacy, Taśtacy, Wielkopolanie północni, grupa babimojsko-międzyrzecka (Chwalimiacy)
Grupy kresowe Dolinianie (†), Pogórzanie, grupa lwowsko-tarnopolska, grupa chełmska, grupa wileńska, grupa przemyska

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. 1,0 1,1 Liczba osób deklarujących narodowość wyłącznie polską, co stanowi 94,83% ogółu ludności Polski (2011).
  2. 2,0 2,1 Liczba osób deklarujących narodowość polską lub polską i inną, co stanowi 97,10% ogółu ludności Polski (2011).
  3. Fryzyjskipal, pele, staroniemiecki – pal, pael, duńskipael, szwedzkipale, islandzkipall, bretońskipal, peul, język włoskipolo, pole, pila, [w:] Joseph Bosworth: A dictionary of the Anglo-Saxon languages. s. 275; „planus, plain, flat; from Indo-Germanic pele', flat, to spread, also the root of words like plan, floor, and field. [w:] John Hejduk: Soundings. 1993. s 399”; „the root pele is the source of the English words „field” and „floor”. The root „plak” is the source of the English word „flake”, [w:] Loren Edward Meierding: Ace the Verbal on the SAT. 2005. s. 82.
  4. Mogą występować różnice w literaturze dot. przydziału do grup zasadniczych, co wynika z etnogenezy, wpływów kulturowych i regionu etnograficznego.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Polonia w liczbach. stowarzyszenie Wspólnota Polska. [dostęp 2013-12-05].
  2. 2,0 2,1 2,2 Przynależność narodowo-etniczna ludności – wyniki spisu ludności i mieszkań 2011. Główny Urząd Statystyczny, 2013-01-29. [dostęp 2013-12-05]. s. 1.
  3. SELECTED POPULATION PROFILE IN THE UNITED STATES – 2012 American Community Survey 1-Year Estimates. United States Census Bureau. [dostęp 2013-12-09].
  4. Statistisches Bundesamt: Erstmals mehr als 16 Millionen Menschen mit Migrationshintergrund in Deutschland (niem.). 2010-07-14. [dostęp 2011-02-28].
  5. Raport Ambasady RP w Berlinie. W: Krzysztof Sawicki: Raport o sytuacji Polonii i Polaków za granicą 2009. zespół pracowników Departamentu Współpracy z Polonią MSZ. Warszawa: Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, 2009, s. 177. ISBN 978-83-89607-81-2. [dostęp 2011-02-28]. (pol.)
  6. Polonia w liczbach (pol.). Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”. [dostęp 2011-02-28].
  7. Polacy w Kanadzie.
  8. Polacy we Francji.
  9. Polacy w Brazylii.
  10. 2011 Census: Country of birth (detailed).
  11. Polacy w Argentynie.
  12. Spis narodowy Białorusi 2009 (ros.).
  13. Lietuvos Statistikos Departamentas: Lithuanian 2011 Population Census in Brief (ang.). [dostęp 4-12-2012].
  14. Polacy na Ukrainie (2001).
  15. Polacy w Irlandii. Patrz strona 8.
  16. [1] (2010).
  17. 2006 Census Community Profile Series: Australia.
  18. Polacy w Rosji.
  19. [2] Accessed 2008-10-09.
  20. Polacy we Włoszech.
  21. Polacy w Grecji.
  22. Polacy w Holandii.
  23. Polacy w Czechach.
  24. Ludność Austrii według obywatelstwa – 2008.
  25. Polacy w Kazachstanie. Spis powszechny 2009.
  26. Polacy w Islandii.
  27. Polacy na Węgrzech.
  28. Polacy w Turcji.
  29. Recensămîntul Populaţiei 2004.
  30. Związek Polaków w Rumunii.
  31. Polacy na Słowacji.
  32. Eesti statistika aastaraamat. 2010. Statistical Yearbook of Estonia.
  33. „A large diaspora of between 13 million and 15 million people of Polish origin overseas”, [w:] Bureau of National Affairs. International trade reporter: Current reports: Tom 7. 1990. s. 132.
  34. „It is estimated that some 16 million Poles and people of Polish descent live in at least seventy-nine countries outside of Poland (Kubiak and Slany 1999)”. [w:] Matthew J. Gibney, Randall Hansen. Immigration and asylum: from 1900 to the present: Tom 1. 2005, s. 477.
  35. Ilu Polaków jest na świecie?. portal Wirtualna Polska. [dostęp 2013-12-05].
  36. „der Lorscher Annalen, das Detail von der Tötung irgendeines Adeligen anführen (durch ein Mißverstehen heißt es da „. . . ihr Führer namens Lech”, „. . . ducem eorum nomine Lechonem” [„Lech” = tschech. „der Adelige” – Anm. d. Ü.]). Rudolf Turek. Böhmen im Morgengrauen der Geschichte: von den Anfängen der slawischen Besiedlung bis zum Eintritt in die europäische Kulturgemeinschaft (6. bis Ende des 10 Jahrhunderts) 1974.
  37. W: Karol Szajnocha. Dzieła. s. 131 op. cit. Chronica principum Poloniae. Hrsg. von Gustav Adolf Stenzel. 1835, Wrocław,. I. 2, 39).
  38. „Poloni in linguario hungarico dicuntur Langel, id est milites stipendiarii, militares, pugnatores optimi.” w: Karol Szajnocha. Dzieła. s. 131 Hipolit Kownacki Kronika węgierska i czeska. Warszawa 1823. IV. V.
  39. Witold Chrzanowski: Kronika Słowian: Polanie. 2006. s. 238; Fragments of the history of Western Slavs, t. 1-3; Gerard Labuda. Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. 2003.
  40. Henryk Łowmiański, Studia nad dziejami Słowiańszczyzny, Polski i Rusi w wiekach średnich, Poznań 1986, s. 201, ISSN 0554-8217.
  41. „Волохомъ бо нашедшим на Словены на Дунаискыє, и сѣдшимъ в нихъ, и насилѧющимъ имъ. Словѣне же ови пришєдшє и сѣдоша на Вислѣ, и прозвашасѧ Лѧховѣ, а от тѣхъ Лѧховъ прозвашасѧ Полѧне, Лѧховѣ друзии – Лютицѣ, инии Мазовшане, а нии Поморѧне. Тако же и тѣ же Словѣне, пришедше, сѣдоша по Днепру и наркошасѧ Полѧне а друзии Деревлѧне, зане сѣдоша в лѣсѣхъ” [Tłum.] Gdy bowiem Wołosi naszli Słowian dunajskich, i usadowiwszy się między nimi ciemiężyli ich, Słowianie owi przyszedłszy siedli nad Wisłą i przezwali się Lęchami, a od tych Lęchów przezwali się jedni Polanami, drudzy Lęchowie Łutyczami, inni Mazowszanami, inni Pomorzanami. Tak samo i ciżsami Słowianie przyszedłszy siedli nad Dnieprem i nazwali się Polanami, a drudzy Drewlanami, przeto że siedli w lasach. Latopis Nestora, [w:] August Bielowski Monumenta Poloniae Historica Lwów 1864, s. 553 (oryginał cyrylicą w języku staro-cerkiewno-słowiańskim, w polskim tłumaczeniu pozostawiono staropolszczyznę).
  42. „Полѧномъ жеживущи особѣ по горамъ симъ, и бѣ путь из Варѧгъ въ Грѣкы, и изъ Грѣкъ по Днепру [...]” [Tłum.] Gdy Polanie żyli z osobna po górach tych, był szlak z Waregów do Grecyi, a z Grecyi Dnieprem [...]. Latopis Nestora, [w:] August Bielowski Monumenta Poloniae Historica Lwów 1864, s. 553 (oryginał cyrylicą w języku staro-cerkiewno-słowiańskim, w polskim tłumaczeniu pozostawiono staropolszczyznę).
  43. „qui nunc Poleni a Polo Arctico nominantur, et alias a castro Polan quod in finibus Pomeranie situm est” – od „zamku Polan, położonego na granicach Pomorza”), [w:] Bogufał II op. cit. Stanisław Rosik, Przemysław Wiszewski: Causa creandi: o pragmatyce źródła historycznego. nr 171. 2005. s. 506.
  44. „król Jarlungalandu (kraj w pobliżu Jutlandii) Dralsoft, szwagier króla Sigismunda w krainie Pulinaland”, [w:] Thidrekssaga lub Wilkina Saga op. cit. Edward Haymes. The saga of Thidrek of Bern. 1988. s 279; Kazimierz Ślaski. Millennium of Polish-Scandinavian cultural relations. 1977. s. 66 (zob. Pieśń o Nibelungach.
  45. 45,0 45,1 Kazimierz Dobrowolski: Zagadnienia świadomości narodowej w Polsce piastowskiej., [w:] „IV. Zjazd Historyków Polskich w Poznaniu 1925.
  46. Stanisław Kot, Świadomość narodowa w Polsce wieku XV-XVII, Lwów 1938, s. 17, Franciszek Bujak, Studja historyczne i społeczne, 1924, s. 77-79.
  47. Maurycy Mochnacki: Powstanie narodu polskiego w roku 1830 i 1831. Poznań. 1863. t. 1. s. 2.
  48. Leciejewicz Lech: Słowianie zachodni. Z dziejów tworzenia się średniowiecznej Europy. Klasyka polskiej mediewistyki, Templum 2010, ISBN 978-83-929218-5-1.
  49. Mieczysław Tanty, Tadeusz Wasilewski, Jerzy Skowronek: Słowianie południowi i zachodni VI-XX wiek. Książka i Wiedza. Warszawa 2005, ISBN 83-05-13401-6.
  50. Przemysław Urbańczyk: Nie było żadnych Polan. Gazeta Wyborcza, 2008-05-24; podobny pogląd wyraziła np. Zofia Kurnatowska w pracy zbiorowej U źródeł Polski – do roku 1038, s. 141 i 146, Wydawnictwo Dolnośląskie 2002 [3] Wywiad radiowy; Trudne początki Polski. Przemysław Urbańczyk, 2008 Wrocław [4], [5].
  51. Gerard Labuda: Fragmenty dziejów Słowiańszczyzny zachodniej. t. 1-2, s. 72 2002; Henryk Łowmiański. Początki Polski: z dziejów Słowian w I tysiącleciu n.e. t. 5, s. 472; Stanisław Henryk Badeni, 1923. s. 270.
  52. „Polscy Ormianie w XX w. mają polską świadomość narodową. Są w pełni świadomi swojego braku polskich czy nawet słowiańskich korzeni, ale wiedzą również o tym, że od stuleci związani są z historią Polski”. [w:] Mniejszości narodowe w Polsce. 1997. s. 136.
  53. oxfordjournals.org: High-Resolution Phylogenetic Analysis of Southeastern Europe Traces Major Episodes of Paternal Gene Flow Among Slavic Populations (ang.). [dostęp 15.11.2010].
  54. Monika Florek-Moskal: Skąd pochodzą Polacy. 2006-09. [dostęp 2010-09-21].
  55. Mariusz Cieślik i Bronisław Geremek: Mieszańcy Europy. Wprost24, nr 52/2004.
  56. Jan Czekanowski: Antropologia polska w międzywojennym dwudziestoleciu 1919–1939. 1948. [Syntetyczna mapa antropologiczna Polski, Czekanowski. 1920].
  57. „Typ ten miał przewagę na Pomorzu, w Wielkopolsce, na zachodnim i północnym Mazowszu, w niektórych częściach Litwy oraz Wołynia”. [w: Wojciech Wasiutyński: Tysiąc lat polityki polskiej. 1946. s. 15].
  58. „Typ śródziemnomorski miał przewagę na Śląsku i na zachodnim Podkarpaciu”. [w: Wojciech Wasiutyński: Tysiąc lat polityki polskiej. 1946. s. 15].
  59. „Małopolska od Karpat po San i Góry Świętokrzyskie”. [w: Kwartalnik psychologiczny, Tom 2. 1931. s. 60]; „Najczystsze rasowo typy alpejskie spotykamy w Górach Świętokrzyskich”. [w: Jerzy Loth, Zofia Cichocka-Petrażycka: Geografia gospodarcza Polski. t. 1, 1960].
  60. „typ alpejski występuje w zachodnich Alpach, jak też w Niemczech południowo-zachodnich, w Czechosłowacji, na Węgrzech, w południowej Polsce, w Anglii, Hiszpanii północnej, nieco we Włoszech północnych i zachodniej Ukrainie. [w:] „Materiały i prace antropologiczne. wyd. 21-25. Polski Towarzystwo Antropologiczne, 1990, Lucyna Kaczorowska. s. 6.
  61. „typ armenoidalny jest elementem dla Żydów najbardziej charakterystycznym i występuje u wszystkich grup żydowskich” [w: Archiwum nauk antropologicznych. Towarzystwo Naukowe Warszawskie. Instytut Nauk Antropologicznych. 1921. s. 107.
  62. Jerzy Loth, Zofia Cichocka-Petrażycka: Geografia gospodarcza Polski. Polskie Wydawnictwo Gospodarcze. 1960 s. 172.
  63. Stanisław Lencewicz: Kurs geografii Polski. 1922. s. 276.
  64. „Uważany za mieszańca rasy nordycznej i armenoidalnej”. PWN. dynarski typ.
  65. Struktura antropologiczna. W: Wielka Encyklopedia Powwzechna PWN. Polska. Przedruk hasła z tomu 9. Warszawa: PWN, 1967, s. 63.
  66. „W wyniku nawarstwiania powstał w rejonie Bałtyku tzw. typ bałtycki (bałtoid, ostbaltische Rasse, Osteuropide), który przez większość antropologów polskich jest określany jako typ subnordyczny. Typ subnordyczny szkoły lwowskiej, określany niekiedy jako „śmietnik typologiczny”, istotnie jest poniekąd antropologicznym sammelbergriffem. W rzeczywistości składa się nań, następujące wykrzyżowane między sobą elementy antropologiczne:nordyczny, paleoeuropeidalny, laponoidalny, i częściowo śródziemnomorski. Wąskolica i wąskonosa frakcja typu bałtyckiego jest pochodną rasy nordycznej.”, [w:] Materiały i prace antropologiczne. Polskie Towarzystwo Antropologiczne. 1990. wyd. 21-25, s. 183.
  67. Stanisław Górny: Zdjęcie antropologiczne Polski. Materiały i prace antropologiczne. 1972, nr 84.
  68. Ludność. W: Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, Polska, Przedruk hasła z 9 tomu. Warszawa: PWN, 1967.
  69. Struktura antropologiczna w:Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, Polska, Przedruk hasła z 9 tomu, PWN, Warszawa 1967, s. 63.
  70. „populację polską znamionują cechy pośrednie w stosunku do sąsiednich ugrupowań, zgodnie z geograficznym rozmieszczeniem. Np. częstość grupy A krwi u Polaków jest nieco większa niż u Słowaków, Łotyszów, Białorusinów i Rosjan a mniejsza niż u Ukraińców. Grupa B występuje u nas z takim samym nasileniu jak u Białorusinów i Litwinów.”, [w:] Mały słownik antropologiczny. 1976. s. 346.
  71. Edward Opaliński: Kultura polityczna szlachty polskiej w latach 1587–1652. 1995. s. 344.
  72. Z dziejów Ukrainy. Księga pamiątkowa ku czci Włodzimierza Antonowicza. 1912. s. 675.
  73. Studia historyczne PAN. Kielce 1986. s. 466; Przegląd zachodni, t. 61, wyd. 3-4, 2005, s. 36.
  74. „Z taką pasją przeciw królowi pisał tylko Daniel Naborowski po bitwie pod Mątwami [...] Była to świadomość narodowa, było też poczucie niezawisłości, by żaden obcy nie śmiał mieszać się w polskie sprawy”, [w:] Roman Kaleta: Biecz, studia historyczne. 1963. s. 430; „Lubomirski w nieskończoność podnosi i wstrzymuje miecz w obronie tradycji wolności. [...] Postępowanie Lubomirskiego, mające na celu obronę nie tylko tradycji, ale i obowiązującego prawa”, [w:] Historyka. t. 28-31, s. 132 (z. Vivente rege).
  75. Konstytucja 3 maja, rozdział „Szlachta i ziemianie”.
  76. W 160 rocznicę rabacji.. W: Serwis Internetowy Gminy Żegocina. [on-line]. 03.2006. [dostęp 2010-09-21].
  77. „Mniej podatne na słowiańską utopię były narody, które nigdy nie straciły poczucia narodowej tożsamości, jak Polacy: dla polskiej filozofii narodowej „słowiańskość” była raczej ozdobą, atrybutem, a nie podstawą myślenia i wartościowania. Slavica Wratislaviensia, t. 98, 1997. s. 123; akceptowano program badań starożytności i folkloru, nie przyjęto zaś, czeskiej koncepcji „narodu słowiańskiego” i solidaryzmu z Rosją. w: Towarzystwo Literacko-Słowiańskie we Wrocławiu. s. 51”.
  78. Kilkadziesiąt lat później polski pisarz i publicysta Joseph Conrad stwierdził, że Między polskością jednak a słowiańskością istnieje nie tyle nienawiść, co obcość całkowita i nie do wykorzenienia („a complete and ineradicable incompatibility”). Taka właśnie „incompatibility” zaległa u podłoża stosunku Conrada do Dostojewskiego, jak zresztą i u podłoża znanego stosunku Dostojewskiego do Polaków.” w: Wit Tarnawski: Conrad żywy. Londyn 1957. s. 157; Przymiotnik: polski uważał (Korzeniowski) za zaszczytny, przymiotnik: słowiański za złośliwy. Powodem była właśnie owa „dusza słowiańska”. Pod tym mianem rozumie się w Europie Zachodniej ekstrakt wyciągnięty z literatury i życia Rosji, zbiór właśnie takich zasad, pojęć, reakcji, w: Peter Oliver Loew: Polskie wizje Europy w XIX i XX wieku. Uniwersytet Wrocławski, 2004, s. 136.
  79. „Naród jest to trwała wspólnota ludzi utworzona historycznie, powstała na gruncie losów historycznych, kultury, języka, terytorium i życia ekonomicznego, przejawiająca się w świadomości narodowej jej członków” (Janusz Rulka: Wychowanie obywatelskie. Warszawa 2001, wyd. PWN, s. 21).
  80. „Jestem Polakiem, więc mam obowiązki polskie. Są one tym większe i tym silniej się do nich poczuwam, im wyższy przedstawiam typ człowieka.” (Myśli Nowoczesnego Polaka, Roman Dmowski).
  81. W trosce o byt i przyszłość naszej Ojczyzny, odzyskawszy w 1989 roku możliwość suwerennego i demokratycznego stanowienia o Jej losie, my, Naród Polski – wszyscy obywatele Rzeczypospolitej... Początek preambuły do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej ogłoszono w Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483 dnia 2 kwietnia 1997 roku. Pełny tekst konstytucji.
  82. Mniejszość niemiecka w Polsce i Polacy w Niemczech 1994. s. 36.
  83. „Przełom polityczny w Polsce w 1989 r. i zjednoczenie Niemiec otworzyły okres wzmożonych deklaracji konwersji narodowych na Śląsku oraz na Warmii i Mazurach. [...] Wielu ludzi, wcześniej jednoznacznie przyznających się do polskości i walczących o nią, doznawało głębokiego rozczarowania, wielu na skutek doznanych represji zostało wręcz od polskości odepchniętych. Presja polonizacyjna, niosąc faktycznie wzorce obce kulturze Ślązaków czy Mazurów i atakując ważne elementy ich systemu identyfikacji kulturowej, wywoływała w nich często poczucie obcości wobec kultury polskiej”, [w:] Wojciech Wrzesiński: Uniwersytet Wrocławski. Instytut Historyczny. Wrocławskie studia z historii najnowszej. t. 7, 1997. s. 98.
  84. Studia socjologiczne. wyd. 172–175. Instytut Filozofii i Socjologii (Polska Akademia Nauk) 2004. s. 49.
  85. Grzegorz Odoj, Andrzej Peć: Dziedzictwo kulturowe – edukacja regionalna. Dzierżoniów: Wyd. Alex, 2000, s. 74. ISBN 83-85589-35-X.