Pagan (Mjanma)
| Pagan ပုဂံ |
|
| Państwo |  Mjanma |
| Prowincja | Mandalaj |
| Data założenia | 849 n.e. |
| Powierzchnia | 104 km² |
| Nr kierunkowy | 061 |
|
Położenie na mapie Mjanmy
  Pagan
|
|
 21°10′N 94°52′E / 21.166666666667, 94.866666666667Na mapach: 21°10′N 94°52′E / 21.166666666667, 94.866666666667 |
|
Pagan (birm.: ပုဂံ; ang.: Bagan) – starożytne miasto i księstwo w Mjanmie (Birmie) słynące z wielkiej liczby (2230[1]) buddyjskich pagód (524), światyń (911), klasztorów (415) i 380 innych obiektów. Położone w środkowej Mjanmie, w Prowincji Mandalaj, nad rzeką Irawadi. Pomiędzy IX. a XIII. wiekiem miasto było stolicą Pierwszego Imperium Birmańskiego (Królestwa Pagan). Obecnie pozostałości miasta tworzą Strefę Archeologiczną Pagan (Bagan Archaeological Zone), która obejmuje kilka miejscowości (m. in. Nyaug U, Old Bagan, New Bagan) na obszarze długości 13 km i szerokości 8 km.
Spis treści |
Historia [edytuj]
Przez większą część pierwszego tysiąclecia naszej ery teren obecnego Paganu zamieszkiwała grupa etniczna Pyu posługująca się językiem należącym do grupy języków tybeto-birmańskich. Z okresu tego nie zachowały się żadne budowle, choć cegły, z których je wznoszono, a nawet fundamenty wykorzystywano później do budowy obiektów istniejących współcześnie.
Przypuszcza się, że Pyu zostali zastąpieni przez napierających z północy Birmańczyków w IX. lub X. wieku, a podawaną przez kroniki datą założenia miasta jest rok 849. Jednak pierwsze materialne dowody na istnienie niezależnej dynastii birmańskiej w Paganie pochodzą z okresu panowania Anawrahty w XI. w. Początkowo, w XI. wieku, budynki wznoszono na otoczonym murami terenie nad brzegiem Irawadi (obecnie na terenie wsi Old Bagan), ale już w wieku następnym zaczęto wznosić budowle także na płaskiej, otwartej przestrzeni rozpościerającej się na wschód od rzeki. Wykopaliska przeprowadzone na terenie otoczonym dawnymi murami sugerują, iż istniała tam wcześniej budowla wzniesiona z drewnianych pali. Był to prawdopodobnie pałac wzmiankowany w inskrypcji pochodzącej z okresu panowania Kyanzitthy. W roku 2003 władze Mjanmy wzniosły na tym terenie "pałac" mający rzekomo związki z czasami Anwrahty; niestety, nie istnieją żadne dowody na to, że za panowania tego władcy istniał jakikolwiek pałac.
Nie wyjaśniono dotąd, jaka była przyczyna upadku Paganu w XIV. wieku, nie był to w każdym razie pojedynczy kataklizm w rodzaju najazdu, zarazy czy kryzysu ekonomicznego. Wynikał on raczej z przeniesienia stolicy państwa do Ava i, w konsekwencji, utraty względów panujących. Pagan nigdy nie został porzucony i nie przestał być miejscem uważanym za święte, jednak jego znaczenie zdecydowanie zmalało. Przez wieki region doświadczył wielu trzęsień ziemi, z których jedno z największych miało miejsce w roku 1975. Budowle popadały stopniowo w całkowitą ruinę, choć wznoszono także nowe (ok. 200) oraz przeprowadzano niewielkie renowacje. Odbudowę na dużą skalę rozpoczęto na początku lat 90. ubiegłego wieku. Niestety, jakość prowadzonych prac jest przedmiotem zdecydowanej krytyki historyków sztuki i konserwatorów.
Panorama Paganu [edytuj]
Architektura [edytuj]
Prawie wszystkie zachowane budowle Paganu należą do jednej z trzech głównych kategorii: świątyń, stup i klasztorów. Dużo rzadziej spotyka się biblioteki oraz skromne budynki z jednym pomieszczeniem przeznaczonym na święty wizerunek. Jedenaście największych budowli powstało w XII. i XIII. wieku, a każda z nich przypisywana jest konkretnemu królowi. Począwszy od XIII. wieku olbrzymie budynki zaczynają ustępować znacznie mniejszym, ale liczniejszym konstrukcjom tworzącym zespoły klasztorne. Jak głoszą inskrypcje, budowa największych nawet świątyń nie zajmowała więcej niż 3-4 lata, a wzniesienie średniej wielkości świątyni w strefie otoczonej murami (Shwegugyi) zajęło tylko 7,5 miesiąca.
Świątynie służą wiernym, którzy mogą wejść do świętej przestrzeni zawierającej jeden lub więcej wizerunków Buddy. Architekci Paganu wykorzystywali dwa podstawowe plany świątyń do stworzenia niezliczonych ich wariantów. Pierwszy z tych planów opiera się na litym ceglanym rdzeniu otoczonym przez sklepiony korytarz, podczas gdy drugi przewiduje otwartą, sklepioną świętą przestrzeń w centrum, otoczoną również zwykle krytym korytarzem. Pod koniec XII. wieku zaczęto wznosić większe, dwupiętrowe świątynie, takie jak Thatbyinnyu i Sulamani (1183). Największą ze świątyń jest Dhammayangyi - chociaż nie ma ona dwóch pięter, to posiada kilka tarasów na dachu.
Stupy (nazywane też w Birmie pagodami - birm. paya) nie zawierają wewnętrznej przestrzeni dostępnej dla wiernych - ich rolą jest przechowywanie relikwi, takich jak fragmenty kości Buddy czy też jego wizerunki sporządzone z drogocennych materiałów. Umieszczone na stupach inskrypcje bardzo rzadko określają, jakie konkretnie kości są w nich zawarte. Chociaż stupy mogą posiadać różne kształty, największe z nich, jak na przykład Shwezigon, mają formę dzwonu.
Najważniejsze obiekty [edytuj]
Miejscowa ludność wyróżnia „cztery wielkie świątynie” Paganu:
- Gawdawpalin - jako najbardziej elegancką
- Ananda - jako najpiękniejszą
- Dhammayangyi - jako największą
- Thatbyinyu - jako najwyższą
Pagoda Shwezigon [edytuj]
(birm.: ရွှရွှေစည်းခုံဘုရား)
Kroniki przypisują ufundowanie tej stupy Anawrahcie. Ma ona zawierać kość czołową i ząb Buddy. Kość została zrabowana przez Anawrahtę ze stupy w Sri Kszetra, ząb zaś był darem króla Sri Lanki. Ząb Buddy miał ulec rozmnożeniu, a lokalizację stup, w których złożono poszczególne repliki, wyznaczyła marszruta puszczonego swobodnie królewskiego słonia. Za życia Anawrahty ukończono trzy wznoszące się kolejno na sobie czworoboczne tarasy stanowiące podstawę dla dzwonu, który, wraz z dwoma kolejnymi, okrągłymi tarasami ukończono już za panowania Kyanzitthy w roku 1087.
Shwezigon jest pierwszą dużą budowlą wzniesioną w stylu birmańskim (a nie charakterystycznym dla kultury Monów). Unikatową jej cechą jest to, że jako jedyna w Pagan nie została ona wybudowana z cegły, ale z kamienia. Na jej tarasach umieszczono panele przedstawiające sceny Dżataki. Wykonano je z kamienia pokrytego zieloną glazurą. Osobliwością jest fakt, że przedstawianych scen jest 550 a nie, jak zwykle, 547. Jest to też pierwsza stupa, w obrębie której zezwolono na umieszczenie wizerunków natów. Włączenie tych duchów do kultu buddyjskiego ułatwiało szerzenie się buddyzmu wśród Birmańczyków. Wśród wizerunków 37 natów znajduje się kamienny posąg ich króla - Thagyamina. Jest to najstarszy wolnostojący wizerunek tego ducha w Birmie.
Obecnie pagoda Shwezigon znajduje się na terenie Nyaung U.
Świątynia Ananda [edytuj]
(birm.: အာနန္ဒာဘုရား)
Świątynia ta powstała na przełomie XI. i XII. wieku za ponowania Kyanzitthy. Według legendy opisanej w późniejszych kronikach, króla Kyazitthę odwiedziło ośmiu oświeconych mnichów (arahantów) medytujących w Grocie Nandamula na górze Gandhamadana. Król nakarmił i ugościł przybyszy, a w zamian poprosił ich, by użyli swych mocy do przywołania obrazu Groty. Następnie Kyanzittha wzniósł świątynię wzorując się na swojej wizji.
Świątynię Ananda wybudowano na planie krzyża, z litym rdzeniem w centrum. Ma ona wysokość 52 metrów. W czterech wnękach rdzenia umieszczone są główne obiekty kultu w postaci wysokich (9,5 m) wizerunków stojącego Buddy wykonanych z pozłacanego drewna. Przedstawiają one Buddę historycznego (strona zachodnia), oraz poprzedzających go w naszej epoce trzech wcześniejszych Buddów: Kakusandhę (strona północna), Konagamanę (strona wschodnia), Kassapę (strona południowa). We wnękach każdego z czterech pomieszczeń wejściowych znajduje się 16 rzeźb przedstawiających najważniejsze wydarzenia z życia Buddy. Wnętrze świątyni zorganizowane jest wokół dwóch okrężnych korytarzy. W ścianie zewnętrznego korytarza znajduje się 80 nisz w dwóch rzędach, zawierających rzeźbione panele przedstawiające w porządku chronologicznym sceny z życia Buddy. Pierwszy panel znajduje się w dolnym rzędzie przy wejściu zachodnim, a kolejne rozmieszczone są wokół świątyni zgodnie z ruchem wskazówek zegara, najpierw w rzędzie dolnym, a następnie górnym tak, że aby poznać całą historię należy obejść korytarz dwukrotnie. Przedstawione sceny wykazują silne podobieństwo do palijskiego tekstu pochodzącego z V. lub VI. wieku (Nidanakatha). Niektóre z tych scen są unikatowe dla sztuki buddyjskiej, jak na przykład przedstawienie omdlenia Buddy na końcu jego sześcioletniej głodówki.
W zewnętrznej ścianie świątyni znajduje się ponad 1500 wnęk, w których umieszczono pokryte zieloną glazurą kafle, z umieszczonymi na nich scenami i podpisami sporządzonymi w języku mon. Przedstawiają one armię demonów Mary, bogów buddyjskiego wszechświata, mityczne stworzenia oraz sceny Dżataki.
Świątynia Dhammayangyi [edytuj]
(birm.: ဓမ္မရံကြီးပုထိုး)
Największą świątynię Paganu wybudowano za panowania króla Narathy. Według legend ufundowanie Dhammayangyi miało służyć odkupieniu jego licznych win, wśród nich zamordowania własnego ojca i brata, a także żony. Według innej legendy, podczas budowy król nakazał, aby cegły dopasowywano do siebie tak ściśle, by nie mieściła się między nimi szpilka. Murarzom, którzy nie spełnili tego warunku miał kazać obcinać ręce.
Świątynię Dhammayangyi zbudowano na planie podobnym do Świątyni Ananda (krzyż grecki, dwa okrężne korytarze), jest ona jednak bardziej obszerna, choć nigdy nie została ukończona. Wewnętrzny okrężny korytarz został z nieznanych powodów zasypany ceglanym gruzem. Znajdujące się na dachu sześć tarasów jest stromo pochylone, co nadaje świątyni kształt piramidy. Jest to jedyna świątynia Paganu, w której znalazł się posąg siedzących obok siebie dwóch Buddów: współczesnego (Gautamy) i przyszłego (Maitreji).
Świątynia Thatbyinnyu [edytuj]
(birm.: သဗ္ဗညုဘုရား)
Jest to najwyższa świątynia Paganu (61 m). Wybudowana została za panowania króla Alaungsithu w połowie XII. wieku. Zbudowana jest na planie niesymetrycznego krzyża w formie dwóch leżących na sobie prostopadłościennych brył stanowiących piętra budowli. Na każdym z pięter znajdują się po trzy tarasy z iglicami w rogach. Nie została ona ukończona - brak na przykład przedstawień Dżataki, choć na tarasach znajdują się przeznaczone dla nich wnęki.
Osobliwością świątyni Thatbyinnyu jest to, że główny posąg Buddy znajduje się nie na wprost głównego wejścia, ale na drugim piętrze. Dolne piętro służyło za mieszkanie dla mnichów.
Świątynia Gawdawpalin [edytuj]
(birm.: ကောတော့ပလ္လင်ဘုရား)
Świątynię tę wybudowano za panowania królów Narapatisithu i Nantaungmya. Jest to druga pod względem wysokości świątynia Paganu (55 m). Wzorowana jest ona na Thatbyinnyu (dwa piętra, trzy tarasy na pierwszym, cztery na drugim piętrze), jest jednak od niej smuklejsza. Została ona znacznie uszkodzona podczas trzęsienia ziemi w roku 1975 i odbudowana w latach następnych.
Zobacz też [edytuj]
- Port lotniczy Nyaung U - obsługuje ruch turystyczny dla Paganu.
Bibliografia [edytuj]
- James Harpur: Święte Miejsca. Warszawa: Wydawnictwo Świat Książki, 2005, s. 123-124. ISBN 8371298293.
- Donald M. Stadtner: Sacred Sites of Burma. Bangkok: River Books, 2011, s. 212-231. ISBN 9789749863602.
- Caroline Courtauld: Myanmar. Burma in Style. Hong Kong: Odyssey Books & Maps, 2012, s. 191-215. ISBN 9789622178328.
Linki zewnętrzne [edytuj]
- http://www.seasite.niu.edu/burmese/cooler/Chapter_3/Part1/pagan_period_1.htm The Art and Culture of Burma - the Pagan Period. Dr. Richard M. Cooler, Northern Illinois University
- http://www.orientalarchitecture.com/myanmar/bagan/ Fiala, Robert D. (2002), Concordia University, Nebraska
Przypisy
- ↑ Praca zbiorowa: Wielka Historia Świata - Cywilizacje Azji - Dolina Indusu - Indie - Kambodża. T. 5. Poznań: Polskie Media Amer.Com, 2005, s. 239. ISBN 83-7425-030-5.
