Sri Lanka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය
இலங்கை சனநாயக சோஷலிசக் குடியரசு

Demokratyczno-Socjalistyczna Republika Sri Lanki
Flaga Sri Lanki
Godło Sri Lanki
Flaga Sri Lanki Godło Sri Lanki
Hymn: Sri Lanka Matha
Położenie Sri Lanki
Konstytucja Konstytucja Demokratyczno-Socjalistycznej Republiki Sri Lanki
Język urzędowy syngaleski, tamilski, angielski (pomocniczy)
Stolica Sri Dźajawardanapura Kotte
Ustrój polityczny republika demokratyczno-socjalistyczna
Typ państwa republika, socjaldemokratyzm, liberalizm, parlamentaryzm, wielopartyjność
Głowa państwa prezydent Mahinda Rajapaksa
Szef rządu premier D. M. Jayaratne
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
121. na świecie
65 610 km²
1,3%
Liczba ludności (2012)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
53. na świecie
20 130 000
320 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

65,83 mld[1] USD
3162[1] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

136,0 mld[1] USD
6531[1] USD
Jednostka monetarna rupia lankijska (LKR)
Niepodległość od Wielkiej Brytanii
4 lutego 1948
Strefa czasowa UTC +5:30
Kod ISO 3166 LK
Domena internetowa .lk
Kod samochodowy CL
Kod samolotowy 4R
Kod telefoniczny +94
Mapa Sri Lanki
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Sri Lanka w Wikipodróżach
Wikisłownik Hasło Sri Lanka w Wikisłowniku

Sri Lanka (Demokratyczno-Socjalistyczna Republika Sri Lanki; syng. ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය, trl. Śrī Laжkā Prajātantrika Samājavādi Janarājya, trb. Sri Lanka Pradźatantrika Samadźawadi Dźanaradźja; tamilski இலங்கை சனநாயக சோஷலிசக் குடியரசு, trb. Ilangaj Dźananajaka Soszalisak Kudijarasu) – państwo w Azji Południowej, na wyspie Cejlon (pod tą nazwą znane do 1972) wraz z mniejszymi przybrzeżnymi wyspami. Oddzielone od Półwyspu Indyjskiego cieśniną Palk i zatoką Mannar. Od wschodu oblewane przez Zatokę Bengalską, od południa otwartym Oceanem Indyjskim. Największe miasta kraju to: Kolombo, Dehiwala, Moratuwa, Dżafna, Kandy, Galle, Kalmunai.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Sri Lanka jest demokratyczno-socjalistyczną republiką w ramach Wspólnoty Narodów. Zgodnie z konstytucją z 16 sierpnia 1978 głową państwa jest prezydent, który stoi na czele rządu i jest naczelnym dowódcą armii. Wybierany jest w wyborach powszechnych maksymalnie na dwie 6-letnie kadencje. Prezydent, spośród członków parlamentu, powołuje premiera i w konsultacji z nim ministrów rządu. Premier zastępuje prezydenta we wszystkich przypadkach uniemożliwiających pełnienie przez niego swojej funkcji.

Władza ustawodawcza należy do jednoizbowego parlamentu, do którego wybieranych jest 225 deputowanych na 6-letnią kadencję.

Oficjalną stolicą kraju jest Sri Dźajawardanapura Kotte, do którego przeniesiono parlament w celu zdecentralizowania Kolombo. Wciąż jednak większość instytucji centralnych znajduje się w Kolombo, z którego będą w przyszłości przenoszone. Z racji, że Sri Dźajawardanapura Kotte jest faktycznie jednym z przedmieść Kolombo, zwykle nie jest traktowane jako osobna aglomeracja.

Sri Lanka podzielona jest na 25 dystryktów i 9 prowincji:

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Sri Lanka[edytuj | edytuj kod]

Nazwa państwa Sri Lanka, przyjęta w 1972 (wcześniej jako Cejlon), oznacza w sanskrycie „olśniewający kraj”. Obecna nazwa jest współczesną adaptacją nazwy występującej w Ramajanie, gdzie wyspa znana jest jako Lanka.

W Ramajanie wyspa znana jest także jako Lankadweepa (dwepa – wyspa) oraz Lakdiva (diva – wyspa). Późniejszą tradycyjną nazwą była Lakbima. Lak to skrót od Lanka.

Podobną etymologię nazwy wyspy ma tamilska İlankai.

Sinhala oraz Sihalam[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Cejlon (ang. Ceylon) sięga swoim rodowodem sanskryckiego słowa sinha (lew). Sinhala może być rozumiana jako „krew lwa”. Ponieważ na Sri Lance nie występują lwy, nazwa ta mogła odnosić się do lokalnego bohatera, dziadka króla Vijayi. W języku pāli, sanskrycka nazwa Sinhala to Sihalam, wymawiana jako Silam.

Salike[edytuj | edytuj kod]

Ptolemeusz nazywa Sri Lankę jako Simoundou lub Simundu (prawdopodobnie jako Silundu), która to nazwa upowszechniła się w starożytnym świecie. Ptolemeusz używał także nazwy Palai-Simundu (z gr. palai – stara, lub z sanskrytu jako „miejsce pochodzenia świętego prawa”), jako że w owym czasie wyspa była jednym z głównych ośrodków buddyzmu.

Cejlon[edytuj | edytuj kod]

Biorąc pod uwagę pochodzącą z sanskrytu nazwę Sinhala (poprzez palijską nazwę Sihalam), Ammianus Marcellinus (IV w.) nazwał mieszkańców wyspy Serandives, natomiast grecki podróżnik Kosmas Indikopleustes (VI w.) nazwał wyspę Sielen Diva (wyspa Sielen). Ta ostatnia została zaadoptowana przez inne języki: łac. Selan, port. Ceilão, hiszp. Ceilán, franc. Selon, hol. Zeilan, Ceilan i Seylon oraz ang. Ceylon, czy w końcu pol. Cejlon.

Podobną etymologię mają inne nazwy Sri Lanki, np. Serendiva, Serendivus, Sirlediba, Sihala, Sinhale, Seylan, Sinhaladveepa, Sinhaladweepa, Sinhaladvipa, Sinhaladwipa, Simhaladveepa, Simhaladweepa, Simhaladvipa, Simhaladwipa, Sinhaladipa, Simhaladeepa itd.

Abu Rihan Muhammad bin Ahmad (X w.) nazwał wyspę Singal-Dip, jednak w języku arabskim przyjęto później nazwę Serendib lub Sarandib, pochodzącą z perskiego Serendip. Nazwa ta użyta została w perskiej baśni „Trzej książęta z Serendip”, w której bohaterowie dokonują nieoczekiwanych odkryć i znajdują rzeczy, których nie poszukiwali. Od tej nazwy, Horace Walpole, 4. hrabia Orford w roku 1754 stworzył angielskie słowo serendipity (pol. serendypność – sytuacja, w której przypadkowo dokonuje się szczęśliwego odkrycia, zwłaszcza wtedy, gdy szuka się czegoś zupełnie innego).

Później w języku arabskim używano Tilaan i Cylone, mających podobną jak „Cejlon” etymologię.

Heladiva[edytuj | edytuj kod]

Nazwy Heladiva oraz Heladveepa mogą pochodzić od ludu Hela, zamieszkującego Sri Lankę przed przybyciem ludności z kontynentu (Indusów i Tamilów).

Tâmraparnî[edytuj | edytuj kod]

Inną nazwą, która była używana w zachodnim świecie, była nazwa wspomniana przez króla Vijayę (indyjskiego najeźdzcę) – Tâmraparnî („liść o miedzianym kolorze”), a zaadaptowaną do języka pali jako Tambaparni. Oficerowie Aleksandra Wielkiego oraz Megastenes używali określenia Taprobanê.

Później nazwa ta pojawiała się w utworach Johna Miltona (w „Paradise lost”), oraz w Miguela de Cervantesa (jako Trapobana w „Don Kichocie).

Inne nazwy[edytuj | edytuj kod]

Pośród innych nazw Sri Lanki należy wymienić tamilską İlanare, arabską Tenerism („wyspa rozkoszy”). Wyspa posiadała także popularne określenia: „Wyspa Nauki” (ze względu na to, że była jednym z ważnych centrów buddyzmu), „Łza Indii” (ze względu na swój kształt i położenie względem Półwyspu Indyjskiego) oraz „Perła Oceanu Indyjskiego”.

Odmiana gramatyczna[edytuj | edytuj kod]

Odmiana nazwy tego państwa przez przypadki może sprawić pewne trudności, jak i utworzenie rzeczownika określającego obywatela Sri Lanki. Przy odmianie w niektórych przypadkach zachodzi oboczność. Mówimy o Sri Lance. Odwiedzamy zaś Sri Lankę. Obywatel Sri Lanki to Lankijczyk, obywatelka to Lankijka. Przymiotnik brzmi: lankijski[2].

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Mapa topograficzna Sri Lanki
Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Sri Lanki.

Jest to kraj nizinny. Niziny stanowią 80% jego powierzchni. W środkowo-południowej części znajduje się prekambryjski masyw górski, który jest przedłużeniem Dekanu. Linia brzegowa nie jest zbyt rozwinięta. Przy wybrzeżach znajdują się liczne rafy koralowe. Sri Lanka znajduje się w obszarze klimatu zwrotnikowego monsunowego oraz równikowego wilgotnego na południu. Średnia roczna temperatura wynosi ponad 27 °C, a suma opadów ponad 1000 mm, zaś w górach nawet 5000 mm.

Sri Lanka ma bogatą faunę, do której należą między innymi: słoń indyjski, krokodyl, kobra indyjska i lampart. Przeważają tu mało żyzne gleby czerwone, a w nielicznych miejscach są żyzne gleby aluwialne.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Mapa kraju z podziałem na prowincje

Sri Lanka jest podzielona na prowincje, które dzielą się na dystrykty.

Prowincja Stolica Powierzchnia (km²) Populacja
Centralna Kandy 5 674 2 423 966
Południowa Galle 5 559 2 278 271
Północna Dżafna 8 884 1 311 776
Północno-Centralna Anuradhapura 10 714 1 104 664
Północno-Zachodnia Kurunegala 7 812 2 169 892
Sabaragamuwa Ratnapura 4 902 1 801 331
Uva Badulla 8 488 1 177 358
Wschodnia Trikunamalaja 9 996 1 460 939
Zachodnia Kolombo 3 709 5 361 200

Miasta[edytuj | edytuj kod]


Kolombo
Kolombo
Kandy
Kandy
Trikunamalaja
Trikunamalaja

Pozycja Miasto Prowincja Populacja Pozycja Miasto Prowincja Populacja

Sri Dźajawardanapura Kotte
Dżafna
Dżafna

Galle

1 Kolombo Zachodnia 682 046 11 Galle Południowa 97 209
2 Dehiwala-Mount Lavinia Zachodnia 232 220 12 Madakalapuwa Wschodnia 95 489
3 Moratuwa Zachodnia 202 021 13 Katunayake Zachodnia 90 231
4 Negombo Zachodnia 142 451 14 Battaramulla Zachodnia 84 200
5 Trikunamalaja Wschodnia 131 954 15 Dambulla Centralna 75 290
6 Sri Dźajawardanapura Kotte Zachodnia 125 914 16 Dalugama Zachodnia 74 129
7 Kandy Centralna 119 186 17 Maharagama Zachodnia 74 117
8 Kalmunai Wschodnia 103 879 18 Kotikawatta Zachodnia 71 879
9 Vavuniya Północna 101 143 19 Chavakachcheri Północna 70 273
10 Dżafna Północna 98 193 20 Anuradhapura Północno-Centralna 66 951
oszacowanie z 2009 r.[3]


Demografia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój populacji Sri Lanki

Sri Lanka jest 53. państwem pod względem ludności, średnio rocznie populacja rozrasta się o 0,79%. Na 1000 ludzi rocznie rodzi 15,63 dziecka, a umiera 6,49 osoby. Największa gęstość zaludnienia występuje na zachodzie kraju, głównie w okolicy Kolombo, które jest miastem stołecznym.

Na wyspie żyje niewielka społeczność ludu Wedda, która jest uważana za najbardziej pierwotną na jej terenie. Najliczniejsi są Syngalezi, którzy stanowią 81,9% całkowitej populacji. Tamilowie stanowią drugą, pod względem liczebności, grupę etniczną na Sri Lance, wśród nich wyróżnia się Tamilów autochtonicznych oraz przybyłych na wyspę w okresie kolonialnym. Ta druga grupa w znacznej mierze wyemigrowała do rodzinnych Indii. Według danych z roku 2001 Tamilowie z kontynentu stanowili 5,1% populacji wyspy, a rodzimi 4,3%, jednak należy zwrócić uwagę, że dane te nie obejmują obszaru znajdującego się wówczas pod władzą rebeliantów. Około 8,0% populacji stanowią Maurowie, którzy wywodzą swoje pochodzenie od Arabów i wyznają islam.

Religie[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Protestantyzm na Sri Lance.
Religie Sri Lanki
Religia procent
buddyzm
  
69,1
islam
  
7,6
hinduizm
  
7,1
chrześcijaństwo
  
6,2
inne
  
10,0

Historia[edytuj | edytuj kod]

Historyczna cywilizacja istnieje na wyspie nieprzerwanie od VI stulecia p.n.e., po podboju wyspy przez Indusów pod wodzą Sinhali, który założył państwo nazwane jego imieniem. Prężne państwo syngaleskie buddyjskie ze stolicą w Anuradhapurze kwitło na wyspie w latach 200 p.n.e. – 1200. Następnie inwazje Tamilów i innych zewnętrznych najeźdźców zepchnęły cywilizację syngaleską na południe wyspy i doprowadziły do jej rozsypki na kilka księstw feudalnych.

Od 1505 wybrzeża wyspy zostały stopniowo opanowane przez Portugalię. W latach 1638–1658 miejsce Portugalii stopniowo zajęła Holandia. Następnie w 1796 roku kontrolę nad wyspą przejęła Wielka Brytania. W 1815 Brytyjczycy pokonali ostatniego miejscowego króla i stworzyli Cejlon Brytyjski. Pod ich rządami na wyspie powstała gospodarka kolonialna oparta na plantacjach herbaty, kauczuku i palmy kokosowej. W 1931 Wielka Brytania nadała Cejlonowi ograniczoną autonomię, ponownie rozszerzoną w 1946. Wyspa uzyskała pełną niepodległość 4 lutego 1948.

Początkowo większość w niepodległym kraju uzyskała partia prawicowa - Zjednoczona Partia Narodowa, poważnie osłabiona w latach 50. przez rozłam lewicowego skrzydła na czele z Solomonem Bandaranaike który powołał Wolności Sri Lanki (SLFP)[4][5]. SLFP wkrótce stała się na pewien okres partią dominującą. SLFP odwoływała się do religii buddyjskiej[6] i popierała ustanowienie języka syngaleskiego językiem urzędowym wyspy[7].

Bandaranaike został premierem w 1956 roku, pod jego rządami kraj przyjął socjalistyczną ścieżkę rozwoju, dokonał szeregu zmian gospodarczych, jak nacjonalizacja portu Kolombo w 1957 roku[8][9]. Wkrótce po objęciu urzędu premier został zamordowany w zamachu zorganizowanym przez fanatycznego mnicha[10].

Władzę po mężu objęła Sirimavo Bandaranaike, żona dotychczasowego premiera. Sirimavo kontynuowała politykę nacjonalizacji kluczowych sektorów gospodarki, takich jak system bankowy i ubezpieczeniowy, znacjonalizowała firmy naftowe a w 1961 roku upaństwowiła wszystkie szkoły także te będące własnością kościołów[11]. W 1962 roku doszło do nieudanej próby wojskowego zamachu stanu, zorganizowanego przez grupę oficerów wywodzących się z mniejszości chrześcijańskiej[12][13].

W 1964 roku, rząd Cejlonu i Indii podpisał umowę dt. wymianę bezpaństwowej, tamilskiej, ludności obu krajów. 600000 indyjskich Tamilów na Sri Lance miało otrzymać obywatelstwo Indii, a 375.000 miało zostać obywatelami Sri Lanki[14]. W tym samym roku roku centrolewicowa SLFP zawiązała koalicję z marksistowską Lanka Sama Samaja Party[15], koalicja nie utrzymała się jednak i musiała oddać władzę prawicy.

Bandaranaike powróciła do władzy w 1970 roku, już w 1968 roku gdy udało się jej utworzyć koalicję Zjednoczonego Frontu (SLFP, LSSP i komunistów)[16]. W 1971 roku syngalescy leniniści wszczęli nieudane powstanie przeciwko rządowi[17] które zostało jednak stłumione przez panią premier.

22 maja 1972 oficjalnie zmieniono nazwę państwa na Sri Lanka i proklamowano republiką (do tej pory była dominium z gubernatorem reprezentującym brytyjskiego monarchę). Po międzynarodowym kryzysie naftowym w 1973 roku roku państwo zbliżyło się do Ruchu Państw Niezaangażowanych. W 1976 roku premier została wybrana sekretarzem ruchu, oraz gospodarzem konferencji w której uczestniczyło wielu światowych przywódców[18]. Rząd utrzymywał dobre stosunki z rządzonymi przez Indirę Gandhi Indiami, w 1974 roku rząd Indii przekazał Sri Lance małą wyspę Kachchatheevu[19]. Premier utraciła władzę pod koniec lat 70. a w 1980 roku zwycięska opozycja zakazała jej pełnienia funkcji publicznych na okres siedmiu lat.

W 1983 wybuchła wojna domowa z Tamilami, tworzącymi dużą mniejszość skupioną na północy wyspy, którzy domagali się własnego, niepodległego państwa Ilam. Przez długi okres północno-wschodnia część wyspy stanowiła de facto niezależne państwo, ale po 2000 roku wojska rządowe zyskały przewagę nad Tamilskimi Tygrysami. 17 maja 2009 pokonane Tamilskie Tygrysy ogłosiły złożenie broni, a prezydent Sri Lanki, Mahinda Rajapaksa, ogłosił zakończenie trwającej ponad ćwierć wieku wojny.

26 grudnia 2004 roku największe od prawie pół wieku podwodne trzęsienie ziemi wywołało falę tsunami, która spowodowała znaczne szkody nie tylko na Sri Lance, ale także w Tajlandii, Indonezji i na Malediwach – zginęło około 300 000 osób. Sri Lanka bardzo ucierpiała – zginęło na niej ponad 40 000 osób. Do tej liczby należy także dodać wielu zaginionych. Ucierpiała na tym także gospodarka wyspy, wybrzeże było zniszczone. Na długi czas podupadła turystyka.

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Sri Lanka dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi[20]. Uzbrojenie sił lądowych Sri Lanki składało się w 2014 roku z m.in.: 102 czołgów, 155 zestawów artylerii holowanej oraz 27 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych[20]. Marynarka wojenna Sri Lanki dysponowała w 2014 roku 28 okrętami obrony przybrzeża[20]. Lankijskie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. 17 myśliwców, 47 samolotów transportowych, 6 samolotów szkolno-bojowych, 40 śmigłowców oraz 9 śmigłowców szturmowych[20].

Wojska lankijskie w 2014 roku liczyły 161 tys. żołnierzy zawodowych oraz 98,2 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) lankijskie siły zbrojne stanowią 86. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 1,5 mld dolarów (USD)[20].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Głównym źródłem utrzymania na Sri Lance stanowi rolnictwo, ale rozwija się także handel i przemysł, ten ostatni zwłaszcza wokół aglomeracji Kolombo. Jest to jeden z niewielu krajów, w których licznie występują szlachetne kamienie – ze Sri Lanki pochodzi na przykład 400-karatowy szafir Blue Belle of Asia.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Georges Bizet umiejscowił akcję swojej opery (Poławiacze pereł) na Cejlonie.

Wiki letter w.svg Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  2. Słownik ortograficzny PWN
  3. World Gazetteer online
  4. Richardson, John (2005) Paradise poisoned: learning about conflict, terrorism, and development from International Center for Ethnic Studies, Kandy, Sri Lanka, s. 145, ISBN 955-580-094-4
  5. Tomasz Leszkowicz, Pół wieku temu po raz pierwszy kobieta została premierem (opublikowany 21 lipca 2010)
  6. John Richardson Paradise Poisoned: Learning About Conflict, Terrorism and Development from Sri Lanka's Civil Wars s. 221
  7. P. Sahadevan, Neil DeVotta Politics of Conflict and Peace in Sri Lanka 2006 s. 42
  8. Lucy M. Jacob Sri Lanka from dominion to republic:a study of the changing relations with the United Kingdom National [Pub. House; overseas distributors: Books from India, London, 1973 s. 81
  9. Navaratna Dissanayake Samarawickreme Industrial Accumulation in Sri Lanka: Impact of Policy Shifts 2005 s. 183
  10. A Prime Minister's assassination trial (udostępniony 11 maja 2008, ang.)
  11. Ceylon: Sinhala Without Tears
  12. "The Kataragama factor and the 1962 coup". The Sunday Times. August 13, 2000.
  13. "How the British press saw Mrs Bandaranaike". The Sunday Times
  14. Kronika - Tom 22,Wydania 1-6 - s. 467, Wydawnictwo Dokumentacja Prasowa RSW "Prasa." 1973
  15. Valli Kanapathipillai Citizenship and Statelessness in Sri Lanka: The Case of the Tamil Estate Workers 2009 s. 8
  16. C. A. Gunawardena Encyclopedia Of Sri Lanka 2005 s. 366
  17. April 1971 JVP uprising: Not to make the same mistakes
  18. A. D. V. de S. Indraratna Fifty years of Sri Lanka's independence: a socio-economic review Sri Lanka Institute of Social and Economic Studies, 1998
  19. Suryanarayan, Venkateswaran (2005). Conflict Over Fisheries In The Palk Bay Region. Lancer Publishers. s. 65. ISBN 978-8170622420
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 Sri Lanka (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-09-05].