Patrice Lumumba

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Patrice Lumumba
PatricelumumbaIISG.jpg
Data i miejsce urodzenia 2 lipca 1925
Onalua
Data i miejsce śmierci 17 stycznia 1961
Elisabethville
Premier Republiki Konga
Przynależność polityczna Kongijski Ruch Narodowy
Okres urzędowania od 24 czerwca 1960
do 5 września 1960
Następca Joseph Ileo
Odznaczenia
Order Towarzyszy O. R. Tambo I klasy (Republika Południowej Afryki)
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Patrice Emery Lumumba (ur. 2 lipca 1925 w Onalua, zm. 17 stycznia 1961 w Elisabethville) – pierwszy premier Demokratycznej Republiki Konga.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Urodził się pod nazwiskiem Elias Okit'Asombo[1] w rodzinie rolnika Françoisa Tolenga Otetshima i jego żony, Julienne Wamato Lomendja w Onalua prowincji Kasai na terenie Konga Belgijskiego[2]. Był członkiem grupy etnicznej Tetela. Jego pierwotne nazwisko oznaczało "przeklętego dziedzica" i pochodziło od słów, okitɔ ("spadkobierca, następca") i asombó ("przeklęci lub zaczarowani ludzie, którzy umierają szybko")[3]. Miał trzech braci (Charles Lokolonga, Émile Kalema i Louis Onema Pene Lumumba) i jednego brata przyrodniego (Tolenga Jean)[4]. Wychowywany w rodzinie katolickiej, ukończył szkołę podstawową prowadzoną przez protestantów, naukę kontynuował w szkole prowadzonej przez misjonarzy. W wieku 14 lat po przejściu rocznego szkolenia urzędniczego z wyróżnieniem rozpoczął pracę urzędnika pocztowego i dziennikarza w Leopoldville (obecnie Kinszasa) oraz Stanleyville (obecnie Kisangani) a okazjonalnie sprzedawał piwo. W 1951 ożenił się z Pauliną Opangu. W 1955 wstąpił do Belgijskiej Partii Liberalnej, w której pracował w redakcji dystrybuującej literaturę liberalną. 1956 wydał książkę pt. "Le Congo, terre d’avenir, est-il menace?" w której postulował utworzenie "wspólnoty belgijsko-kongijskiej"[5][6].

Po odbyciu trzytygodniowej podróży po Belgii jeszcze w tym samym roku został aresztowany pod rzekomym zarzutem defraudacji. Jego dwuletni wyrok złagodzono do dwunastu miesięcy, jak się następnie okazało Lumumba oddał jednak powierzone mu fundusze i w rezultacie został on wypuszczony z więzienia. Po zwolnieniu w 1958 współtworzył Kongijski Ruch Narodowy, której to organizacji został następnie przewodniczącym. Celem organizacji było "zjednoczenie i zorganizowanie mas kongijskich w walce o poprawę ich losu, likwidację reżimu kolonialnego i wyzysku człowieka przez człowieka". Ruch nie miał charakteru rewolucyjnego lecz pacyfistyczny i niepodległościowy, a swoje założenia opierał na Deklaracji Praw Człowieka Narodów Zjednoczonych. Ruch Narodowy rywalizował z partią ABAKO reprezentującą interesy plemienia Bakongo (czyli Stowarzyszenia Bakongo dla zjednoczenia, ekspansji i obrony języka Kikongo) zorganizowaną przez niedoszłego duchownego Josepha Kasavubu. ABAKO postulowało utworzenie w Kongu federacji, co zostało odrzucone przez Lumumbę który uważał że doprowadzi to do rozpadu państwa[7][5].

Lumumba wraz z innymi przedstawicielami Ruchu reprezentował Kongo Belgijskie na Ogólnoafrykańskiej Konferencji Ludowej w Akrze w Ghanie w grudniu 1958. Na międzynarodowej konferencji zorganizowanej przez panafrykańskiego prezydenta Kwame Nkrumaha z Ghany, Lumumba został przekonany do idei panafrykańskiej. Już wówczas przyszły premier potrafił mówić w języku tetela, francuskim, suahili, lingala i tshiluba[8].

Droga do niepodległości[edytuj | edytuj kod]

Po powrocie do Kongo w styczniu 1959 zastał w stolicy Konga, Leopoldville zamieszki z udziałem kilkudziesięciu tysięcy mieszkańców żądających niepodległości i protestujących przeciw bezrobociu (połowa czarnych mieszkańców stolicy nie miała pracy). Belgijskie służby bezpieczeństwa rozbiły protesty i zabiły 200 uczestników protestów. Aresztowany został Kasavubu, Lumumbie udało się natomiast uciec do Konga Brazzaville[5].

W tym roku Ruch dokonał reform programowych. Kontynuując walkę z regionalnymi separatyzmami zdecydowano się na ograniczoną autonomię poszczególnych prowincji. Miały one posiadać własne zgromadzenia i pewną władzę nad własnymi bogactwami naturalnymi. W sferze ekonomicznej przewidziano przyznanie pożyczek klasie średniej, wprowadzenie obowiązkowej edukacji, rozwój kooperatyw w miastach, industrializację i tworzenie przedsiębiorstw narodowych. Jako przeciwnik rasizmu apelował do Europejczyków o pozostanie w Kongu. Obiecywał też pomoc innym ruchom narodowowyzwoleńczym[5].

Pod koniec października 1959, jako przywódca organizacji, został aresztowany za podżeganie do antykolonialnych zamieszek w Stanleyville w trakcie których zginęło 30 osób. Został skazany na 69 miesięcy więzienia. Data rozpoczęcia rozprawy a mianowicie 18 stycznia 1960 była również pierwszym dniem konferencji okrągłego stołu w Brukseli zmierzającej do ustabilizowania sytuacji w Kongu Belgijskim. Pomimo że Lumumba przebywał w więzieniu, Ruch Narodowy zwyciężył w wyborach lokalnych z grudnia. Został zwolniony i dopuszczony do udziału w konferencji na skutek presji ze strony delegatów. Konferencja zakończyła się 27 stycznia ogłoszeniem deklaracji niepodległości Konga, kraj stał się niepodległy 30 czerwca. W maju odbyły się natomiast wybory. Wygrał je Ruch Narodowy który tym samym zdobył prawo do utworzenia rządu. 23 czerwca 34-letni Lumumba został pierwszym premierem Konga w historii, prezydentem został natomiast Kasavubu.

Zgodnie z konstytucją, 24 czerwca nowy rząd uchwalił wotum zaufania i został ratyfikowany przez kongijską Izbę i Senat. Dzień Niepodległości obchodzono w dniu 30 czerwca w ceremonii z udziałem wielu osobistości, w tym belgijskiego króla Baldwina I Koburga i zagranicznej prasy[9]. W swoim przemówieniu król pochwalił dokonany w okresie kolonializmu postęp społeczny i odniósł się do "geniuszu" jego pradziadka Leopolda II Koburga, odpowiedzialnego za dokonanie w Kongu (ówczesne Wolne Państwo Kongo) ludobójstwa[10]. Prezydent podziękował królowi. Lumumba jednak skrytykował Belgię i kolonializm[11], powiedział o cierpieniach Kongijczyków pod rządami kolonialnymi i o "niesprawiedliwości, ucisku i wyzysku", jakie miały wówczas miejsce. Wspomniał też, że wolność uzyskano głównie dzięki walce a nie z łaski kolonizatorów[5].

W mediach zachodnich został on za to ostro skrytykowany, media afrykańskie nie odnotowały natomiast rzekomego nieprawidłowego charakteru wypowiedzi[12]. Według jednej z wersji swoje przemówienie Lumumba zakończył okrzykiem, skierowanym do króla - "Nie jesteśmy już twoimi małpami", odnosząc się przy tym do rasistowskiego określenia "slur" używanego przez Belgów. Słowa te nie zostały jednak zarejestrowane na nagraniach prasowych ani w jego tekstach pisanych[13][14].

Jako premier[edytuj | edytuj kod]

Podczas uroczystości zaprzysiężenia jako premiera Lumumba ostro skrytykował politykę kolonialną byłej metropolii, co delegacja belgijska odebrała jako zniewagę majestatu króla Belgów. Ponieważ pierwszy premier DR Konga wyrażał chęć prowadzenia neutralnej i niezależnej od zachodnich mocarstw polityki zagranicznej i ekonomicznej, został odebrany z nieufnością nie tylko w Brukseli ale i w Waszyngtonie, gdzie jego wizytę zignorowano.

Kilka dni po zdobyciu niepodległości przez Kongo, Lumumba podjął brzemienną w skutkach decyzję, aby podnieść płace wszystkich pracowników rządowych z wyjątkiem wojska. Wiele jednostek wojskowych dowodzonych przez białych dowódców (cała kadra oficerska pozostała biała) sprowokowanych przez Belgów, sprzeciwiło się tym planom. Bunty wojska szybko rozprzestrzeniły się w całym kraju, co doprowadziło do ogólnego załamania porządku a rozwój szabrownictwa doprowadził do wyjazdu z kraju wielu Europejczyków[15]. Wykorzystując zamieszanie najbogatsza prowincja kraju, Katanga ogłosiła 11 lipca 1960 niepodległość, a jej premierem został regionalny przywódca Moise Czombe. Separatyści uzyskali wsparcie ze strony rządu Belgii i górniczych firm tj. Union Minière[16]. Konflikt doprowadził do interwencji zbrojnej Belgii. Lumumba ostro sprzeciwił się temu i zwrócił się z prośbą o rozwiązanie kryzysu do ONZ. Pomimo przybycia wojsk ONZ konflikt nadal trwał. Lumumba zwrócił się do USA o przysłanie wojska w celu stłumenia rebelii. Kiedy otrzymał odmowę, skierował prośbę do ZSRR, który odpowiedział pozytywnie i przysłał samoloty transportowe, broń, żywność, materiały medyczne i ciężarówki mające przewozić kongijskich żołnierzy do Katangi. Zdecydowane działania Lumumby zaniepokoiły jego współpracownika i prezydenta Joseph Kasavubu, który był zwolennikaiem bardziej umiarkowanego podejścia[17].

To zaniepokoiło rząd USA obawiający się wpływów sowieckich w tej części Afryki. Prezydent Eisenhower polecił CIA wyeliminowanie kongijskiego premiera wszelkimi sposobami włącznie z zabójstwem. Agent CIA Larry Devlin udał się do stolicy Leopoldville przewożąc ze sobą m.in. truciznę ukrytą w tubce pasty do zębów. Na miejscu rozpoznał sytuację i nawiązał bliski kontakt z Josephem Mobutu.

We wrześniu 1960 Lumumba został pozbawiony stanowiska przez prezydenta Kasavubu. 14 września, wspierany przez Kasavubu, pułkownik Joseph Mobutu przejął władzę i aresztował swojego poprzednika. Przy pomocy przyjaciół udało się Lumumbie uciec z aresztu domowego jednak na początku grudnia 1960 w okolicach Port Francqui został schwytany przez żołnierzy Mobutu. Następnie był przetrzymywany w więzieniu wojskowym w Thysville. W styczniu 1961 Lumumba i jego dwaj współpracownicy, Maurice Mpolo i Joseph Okitowas, zostali przewiezieni do Jadotville na terenie Katangi. Tam został stracony przez katangijskich żandarmów na rozkaz belgijskich oficerów służących w armii Katangi. Ciało zostało poćwiartowane, a resztki spalone i rozpuszczone w kwasie. W 1966 Mobutu ogłosił Lumumbę bohaterem narodowym.

W Łodzi znajduje się ulica Parice Lulumby.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Hagendorens, MGR J (1975). Dictionnaire ɔtɛtɛla-français. Bandundu: Ceeba Publications. s. 275–76.
  2. Kanyarwunga, Jean I N (2006). République démocratique du Congo : Les générations condamnées : Déliquescence d'une société précapitaliste. Paris: Publibook. s. 76. ISBN 9782748333435.
  3. Hagendorens, MGR J (1975). Dictionnaire ɔtɛtɛla-français. Bandundu: Ceeba Publications. s. 309, 371.
  4. Kanyarwunga, Jean I N (2006). République démocratique du Congo : Les générations condamnées : Déliquescence d'une société précapitaliste. Paris: Publibook. s. 76. ISBN 9782748333435.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Dariusz Zalega: Człowiek Afryki (pol.).
  6. Kanyarwunga, Jean I N (2006). République démocratique du Congo : Les générations condamnées : Déliquescence d'une société précapitaliste. Paris: Publibook. s. 76. ISBN 9782748333435.
  7. Kanyarwunga, Jean I N (2006). République démocratique du Congo : Les générations condamnées : Déliquescence d'une société précapitaliste. Paris: Publibook. s. 76. ISBN 9782748333435.
  8. Kanyarwunga, Jean I N (2006). République démocratique du Congo : Les générations condamnées : Déliquescence d'une société précapitaliste. Paris: Publibook. s. 76. ISBN 9782748333435.
  9. "Independence Day Speech". Africa Within.
  10. Adam Hochschild, King Leopold's Ghost: A Story of Greed, Terror, and Heroism in Colonial Africa, 1999, Mariner Books, ISBN 0-618-00190-5, ISBN 978-0-618-00190-3.
  11. Kamalu, Chukwunyere. The Little African History Book – Black Africa from the Origins of Humanity. s. 115.
  12. A History of the Modern World, Johnson P, Weidenfeld, London, (1991)
  13. Ludo De Witte, The Assassination of Lumumba, Trans. by Ann Wright and Renée Fenby, 2002 (Orig. 2001), London; New York: Verso, ISBN 1-85984-410-3.
  14. "Marred: Lumumba's offensive speech in King's presence". London: Guardian Unlimited.
  15. Larry Devlin, Chief of Station Congo, 2007, Public Affairs, ISBN 1-58648-405-2
  16. Longman History of Africa, Snellgrove L. and Greenberg K., Longman, London (1973)
  17. Johnson. P, ibid

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]