Suahili
| Kiswahili | |
| Obszar | Tanzania, Kenia, Uganda, Rwanda, Burundi, Demokratyczna Republika Konga, Somalia, Komory |
| Liczba mówiących | Pierwszy język: 800 tys., Drugi język: 30-50 milionów |
| Klasyfikacja genetyczna | Języki nigero-kongijskie |
| Pismo | łacińskie |
| Status oficjalny | |
| język urzędowy | Tanzania, Kenia, Uganda, Unia Afrykańska (jako jeden z języków roboczych) |
| Regulowany przez | Baraza la Kiswahili la Taifa (Tanzania) |
| Kody języka | |
| ISO 639-1 | sw |
| ISO 639-2 | swa |
| SIL | swh |
| W Wikipedii | |
| Zobacz też: język, języki świata |
|
 |
|
 |
|
Suahili, swahili (nazwa w języku suahili: kiswahili) – język z rodziny bantu. Używany w Afryce Środkowej i Wschodniej (Kenia, Tanzania, Demokratyczna Republika Konga, Uganda), jest językiem kontaktowym. Zapisywany zarówno alfabetem łacińskim (obecnie) jak i arabskim (dawniej). Składa się z ok. 20 dialektów (kiamu, kimwita, kingwana i inne). Najczęściej używanym (tzw. standard swahili) jest dialekt unguja wywodzący się z Zanzibaru. Językiem suahili jako ojczystym posługuje się około 800 tysięcy ludzi[1].
Nazwa 'ki-swahili' pochodzi od liczby mnogiej arabskiego słowa sāhil ساحل (wybrzeże), w liczbie mnogiej sawāhil سواحل , używanego jako przymiotnik określający mieszkańców wybrzeża oraz ich język (przedrostek 'ki-' w języku suahili służy do oznaczania języków.)
Spis treści |
System fonologiczny[edytuj]
- Samogłoski
Standardowa forma suahili posiada pięć samogłosek:
oraz trzy dyftongi:
- Spółgłoski
| dwuwargowe | wargowo-zębowe | zębowe | dziąsłowe | zadziąsłowe | podniebienne | tylnojęzykowe | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| zwarte | p [p] | t [t] | k [k] | ||||
| zwarto-szczelinowe | c [tʃ] | j [ɟ] | |||||
| szczelinowe | f [f] | th [θ] dh [ð] | s [s] z [z] | sh [ʃ] | h [x] gh [ɣ] | ||
| uderzeniowe (flap) | r [ɾ] | ||||||
| nosowe | m [m] | n [n] | ny [ɲ] | ng' [ŋ] | |||
| płynne | w [w] | y [j] | |||||
| boczne | l [l] | ||||||
| implozyjne | b [ɓ] | d [ɗ] | g [ɠ] |
Morfologia[edytuj]
Rzeczowniki[edytuj]
Podobnie jak w innych językach bantu, rzeczowniki podzielone są na liczne klasy, z tym, że liczba mnoga traktowana jest jako osobna klasa:
-
-
klasa prefiks liczba pojedyncza. tłumaczenie klasa liczba mnoga tłumaczenie 1 m-/mu-, wa- mtu człowiek 2 watu ludzie 3 m-/mu-, mi- mti drzewo 4 miti drzewa 5 Ø/ji-, ma- jicho oko 6 macho oczy 7 ki-, vi- kisu nóż 8 visu noże 9 Ø/n-, Ø/n- ndoto sen 10 ndoto sny 11 u- ua kwiat 14 utoto dzieciństwo
-
Przymiotniki, zaimki i liczebniki zaliczane są pod względem morfologicznym do grupy rzeczowników. Przynależność do danej klasy jest głównie formalno-gramatyczna, w znacznie mniejszym stopniu jest oparta na kryterium semantycznym. Mimo to da się wyróżnić pewne tendencje:
- Klasa 1 i 2 grupują rzeczowniki oznaczające ludzi;
- Klasa 3 i 4 - obiekty traktowane jak ożywione: rośliny, ogień, las, księżyc lub rozciągające się np. miasto, rzeka, rok itd.
- Klasa 5 i 6 - rzeczy, które mogą być traktowane pojedynczo, ale tez jako zbiorowość lub występujące parami: zęby, liście, owoce, kamienie, płyny itd. W klasie tej znajdują się również zgrubienia , nazwy pokrewieństwa i tytuły.
- Klasa 7 i 8 - obejmują rzeczowniki nieożywione i zdrobnienia
- Klasa 9 i 10 - zawiera wiele nazw zwierząt, owoców, przedmiotów codziennego użytku i zapożyczeń
- Klasa 14 - rzeczowniki abstrakcyjne i nazwy krajów
Składnia[edytuj]
Charakterystyczną cechą składni języka suahili jest tzw. konkordancja, czyli związek zgody polegający na dostosowaniu formy gramatycznej określeń rzeczownika oraz orzeczenia do prefiksu (przedrostka) danej klasy rzeczownikowej. Przykłady:
- mtoto mmoja mzuri "jedno ładne dziecko" (mtoto "dziecko" - klasa 1)
- watoto watatu wazuri "troje ładnych dzieci" (watoto "dzieci" - klasa 2)
- kitabu kimoja kizuri "jedna ładna książka" (kitabu "książka" - klasa 7)
- vitabu vitatu vizuri "trzy ładne książki" (vitabu "książki" - klasa 8)
Słownictwo[edytuj]
Zasadniczy zasób leksykalny języka suahili opiera się na słownictwie bantu (72%), istnieje również spory procent naturalizowanych zapożyczeń z języka arabskiego (23%), a także w mniejszym stopniu z innych języków: angielskiego (2%), perskiego (1,6%), portugalskiego (1%) i hindustani (1%)[2].
Kilka słów (wymowa: y jak j, j jak dż, w jak ł, poza tym jak po polsku):
- ja - mimi
- ty - wewe
- on - yeye
- my - sisi
- oni - wao
- co? - nini?
- kto? - nani?
- gdzie? - mahali gani?
- dokąd? - wapi?
- kiedy? - hini?
- jak? - vipi?
- dlaczego? - kwanini?
- który? - ipi?
Jedzenie:
- maziwa - mleko
- chai - herbata, śniadanie
- mkate - chleb
- nyama - mięso
- pombe - piwo
- siagi - masło
- kahawa - kawa
- baridi - zimne
- moto - gorące
- samaki - ryba
- chakula - jedzenie
- chumvi - sól
- sukari - cukier
Zwierzęta:
- simba - lew
- duma - gepard
- twiga - żyrafa
- punda milia - zebra
- nyani - małpa
- tembo - słoń
- kuku - kurczak, kura
- mbwa - pies
Liczebniki:
- moja - jeden
- mbili - dwa
- tatu - trzy
- nne - cztery
- tano - pięć
- sita - sześć
- saba - siedem
- nane - osiem
- tisa - dziewięć
- kumi - dziesięć
- kumi na moja - jedenaście
- kumi na mbili - dwanaście
- ishirini - dwadzieścia
- ishirini na moja - dwadzieścia jeden
- thelathini - trzydzieści
- arobaini - czterdzieści
- hamsini - pięćdziesiąt
- mia moja - sto
- elfu moja - tysiąc
Inne:
- leo - dzisiaj
- kesho - jutro
- sasa - teraz
- pole-pole - spokojnie, wolno
- haraka - szybko
- -enda - iść
- -la - jeść
- -ja - przyjść
- kununua - kupić
- kuuza - sprzedać
- -nywa - pić
- kulala - spać
- kusimama - zatrzymać
- barabara - droga
- duka - sklep
- fedha/pesa - pieniądze
- hoteli - hotel
- chumba - pokój
- kitanda - łóżko
- hospitali - szpital
- polici - policja
- bwana - pan
- bibi - pani
- bi - kobieta niezamężna
Zwroty w swahili:
- jambo - cześć [czyt. dżambo]
- hakuna matata" - nie martw się
- una karibishwa - witam
- habari? - jak się masz?
- mzuri tu - nawet dobrze
- na wewe, je? - a ty?
- mbaya - źle/zły
- tafadhali - proszę
- asante [sana] - dziękuję [bardzo]
- samahani - przepraszam
- vipi? - cześć / co u Ciebie?
- mzuri - dobrze (najczęstsza odpowiedź)
- asabuhi njema - dzień dobry
- habari ya asubuhi - dzień dobry (do 12.00)
- habari ya mehana - dzień dobry (po 12.00)
- habari ya jioni - dobry wieczór
- kwaheri - do widzenia
- lala salama - dobranoc
- karibu ndani tafadhali - proszę wejść
- keti tafadhali - proszę usiąść
- ume kuja kutoka wapi? - skąd pochodzisz?
- nime toka... - pochodzę z...
- jina lako nani? - jak masz na imię?
- jina langu ni... - na imię mam...
- waweza kuongea kiswahili? - mówisz w suahili?
- ndiyo - tak
- hapana - nie
- kidogo tu - tylko trochę
- waonaje...? - jak ci się podoba w...?
- hapa napenda - podoba mi się
- hewa hapa in joto, sivyo? - jest gorąco, prawda?
- ndiyo, kidogo - tak, owszem
- una kwenda wapi? - dokąd idziesz/jedziesz?
- nakwenda... - idę do...
- geuka kulia - skręcić w prawo
- geuka kushoto - skręcić w lewo
- enda moja kwa moja - iść prosto
- simama hapa tafadhali - proszę, zatrzymaj się tutaj
- ngapi? - ile?
- inagharimu pesa ngapi? - ile to kosztuje?
- waweza kupunguza - drogo
- nita nunva - kupię to
- sawa - ładny
- ngoja kidogo - poczekaj chwilę
- ni badilishe pesa kwanza - muszę rozmienić pieniądze
- wapi choo? - gdzie jest toaleta?
- naweza kupata wapi kinywaji? - gdzie mogę się czegoś napić?
- kikombe kimoja cha kahawa - filiżanka kawy
- hoteli iko wapi? - gdzie jest hotel?
- njia hii ina-enda wapi? - dokąd prowadzi ta droga?
- tafadhali nisaidie kusukuma gari - proszę mi pomóc popchnąć samochód
- tafadhali badilisha gurudumu hili - proszę zmienić koło
Ciekawostki[edytuj]
- Język suahili obecny jest w filmie Król Lew w imionach bohaterów. Między innymi: Simba oznacza lwa; Sarabi - fatamorganę; Rafiki - przyjaciela; Kovu - skazę; Vitani (Vita ni) - trwającą wojnę; Nuka - cuchnącego; Zira - nienawiść; Pumba - zakurzonego, tępego; Shenzi - nieokrzesanego;
Przypisy
- ↑ Ethnologue report for language code: swh
- ↑ R. Ohly, I. Kraska-Szlenk, Z. Podobińska: Język suahili. Warszawa: Dialog, 1998, s. 135. ISBN 83-86483-87-3.
Linki zewnętrzne[edytuj]
- Kamusi Project Internet Living Swahili Dictionary
- Słowniczek suahili na stronie Kenyan-Polish Forum
- O suahili na stronie Kenyan-Polish Forum
- Wiadomości BBC w suahili
- Słownik polski-suahili online
Bibliografia[edytuj]
- Ohly R., Kraska-Szlenk I., Podobińska Z.: Język suahili,Wydawnictwo Akademickie Dialog 1998, ISBN 83-86483-87-3
- Leonard R., Swahili phrasebook, Lonely Planet 1988, ISBN 0-86442-025-0
- Majewicz, Alfred F., Języki świata i ich klasyfikacja, PWN, Warszawa, 1989, ISBN 83-01-08163-5
- Piłaszewicz, Stanisław i Rzewuski, Eugeniusz, Wstęp do afrykanistyki, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2004, ISBN 83-235-0061-4
|
||||||||||
