Suahili

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy języka. Zobacz też: Suahili (lud) i Cywilizacja Suahili.
Kiswahili
Obszar Tanzania, Kenia, Uganda, Rwanda, Burundi, Demokratyczna Republika Konga, Somalia, Komory
Liczba mówiących Pierwszy język: 800 tys., Drugi język: 30-50 milionów
Klasyfikacja genetyczna Języki nigero-kongijskie
Pismo łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy Tanzania, Kenia, Uganda, Unia Afrykańska (jako jeden z języków roboczych)
Regulowany przez Baraza la Kiswahili la Taifa
Kody języka
ISO 639-1 sw
ISO 639-2 swa
SIL swh
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku suahili
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka suahili
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-suahili online

Suahili, swahili (nazwa w języku suahili: kiswahili) – język z rodziny bantu. Używany w Afryce Środkowej i Wschodniej (Kenia, Tanzania, Demokratyczna Republika Konga, Uganda), jest językiem kontaktowym. Zapisywany zarówno alfabetem łacińskim (obecnie) jak i arabskim (dawniej). Składa się z ok. 20 dialektów (kiamu, kimwita, kingwana i inne). Najczęściej używanym (tzw. standard swahili) jest dialekt unguja wywodzący się z Zanzibaru. Językiem suahili jako ojczystym posługuje się około 800 tysięcy ludzi[1].

Nazwa 'ki-swahili' pochodzi od liczby mnogiej arabskiego słowa sāhil ساحل (wybrzeże), w liczbie mnogiej sawāhil سواحل , używanego jako przymiotnik określający mieszkańców wybrzeża oraz ich język (przedrostek 'ki-' w języku suahili służy do oznaczania języków.)

System fonologiczny[edytuj | edytuj kod]

  • Samogłoski

Standardowa forma suahili posiada pięć samogłosek:

  • /a/ [a]
  • /e/ [ɛ]
  • /i/ [ɪ]
  • /o/ [ɔ]
  • /u/ [ʊ]

oraz trzy dyftongi:

  • Spółgłoski
dwuwargowe wargowo-zębowe zębowe dziąsłowe zadziąsłowe podniebienne tylnojęzykowe
zwarte p [p] t [t] k [k]
zwarto-szczelinowe c [tʃ] j [ɟ]
szczelinowe f [f] th [θ] dh [ð] s [s] z [z] sh [ʃ] h [x] gh [ɣ]
uderzeniowe (flap) r [ɾ]
nosowe m [m] n [n] ny [ɲ] ng' [ŋ]
płynne w [w] y [j]
boczne l [l]
implozyjne b [ɓ] d [ɗ] g [ɠ]

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Rzeczowniki[edytuj | edytuj kod]

Podobnie jak w innych językach bantu, rzeczowniki podzielone są na liczne klasy, z tym, że liczba mnoga traktowana jest jako osobna klasa:

klasa prefiks liczba pojedyncza. tłumaczenie klasa liczba mnoga tłumaczenie
1 m-/mu-, wa- mtu człowiek 2 watu ludzie
3 m-/mu-, mi- mti drzewo 4 miti drzewa
5 Ø/ji-, ma- jicho oko 6 macho oczy
7 ki-, vi- kisu nóż 8 visu noże
9 Ø/n-, Ø/n- ndoto sen 10 ndoto sny
11 u- ua kwiat 14 utoto dzieciństwo

Przymiotniki, zaimki i liczebniki zaliczane są pod względem morfologicznym do grupy rzeczowników. Przynależność do danej klasy jest głównie formalno-gramatyczna, w znacznie mniejszym stopniu jest oparta na kryterium semantycznym. Mimo to da się wyróżnić pewne tendencje:

  • Klasa 1 i 2 grupują rzeczowniki oznaczające ludzi;
  • Klasa 3 i 4 – obiekty traktowane jak ożywione: rośliny, ogień, las, księżyc lub rozciągające się np. miasto, rzeka, rok itd.
  • Klasa 5 i 6 – rzeczy, które mogą być traktowane pojedynczo, ale tez jako zbiorowość lub występujące parami: zęby, liście, owoce, kamienie, płyny itd. W klasie tej znajdują się również zgrubienia , nazwy pokrewieństwa i tytuły.
  • Klasa 7 i 8 – obejmują rzeczowniki nieożywione i zdrobnienia
  • Klasa 9 i 10 – zawiera wiele nazw zwierząt, owoców, przedmiotów codziennego użytku i zapożyczeń
  • Klasa 14 – rzeczowniki abstrakcyjne i nazwy krajów

Składnia[edytuj | edytuj kod]

Charakterystyczną cechą składni języka suahili jest tzw. konkordancja, czyli związek zgody polegający na dostosowaniu formy gramatycznej określeń rzeczownika oraz orzeczenia do prefiksu (przedrostka) danej klasy rzeczownikowej. Przykłady:

  • mtoto mmoja mzuri "jedno ładne dziecko" (mtoto "dziecko" – klasa 1)
  • watoto watatu wazuri "troje ładnych dzieci" (watoto "dzieci" – klasa 2)
  • kitabu kimoja kizuri "jedna ładna książka" (kitabu "książka" – klasa 7)
  • vitabu vitatu vizuri "trzy ładne książki" (vitabu "książki" – klasa 8)

Słownictwo[edytuj | edytuj kod]

Zasięg języka suahili

Zasadniczy zasób leksykalny języka suahili opiera się na słownictwie bantu (72%), istnieje również spory procent naturalizowanych zapożyczeń z języka arabskiego (23%), a także w mniejszym stopniu z innych języków: angielskiego (2%), perskiego (1,6%), portugalskiego (1%) i hindustani (1%)[2].

Kilka słów (wymowa: y jak j, j jak dż, w jak ł, poza tym jak po polsku):

  • ja – mimi
  • ty – wewe
  • on – yeye
  • my – sisi
  • oni – wao
  • co? – nini?
  • kto? – nani?
  • gdzie? – mahali gani?
  • dokąd? – wapi?
  • kiedy? – hini?
  • jak? – vipi?
  • dlaczego? – kwanini?
  • który? – ipi?

Jedzenie:

  • maziwa – mleko
  • chai – herbata, śniadanie
  • mkate – chleb
  • nyama – mięso
  • pombe – piwo
  • siagi – masło
  • kahawa – kawa
  • baridi – zimne
  • moto – gorące
  • samaki – ryba
  • chakula – jedzenie
  • chumvi – sól
  • sukari – cukier

Zwierzęta:

  • simba – lew
  • duma – gepard
  • twiga – żyrafa
  • punda milia – zebra
  • nyani – małpa
  • tembo – słoń
  • kuku – kurczak, kura
  • mbwa – pies

Liczebniki:

  • moja – jeden
  • mbili – dwa
  • tatu – trzy
  • nne – cztery
  • tano – pięć
  • sita – sześć
  • saba – siedem
  • nane – osiem
  • tisa – dziewięć
  • kumi – dziesięć
  • kumi na moja – jedenaście
  • kumi na mbili – dwanaście
  • ishirini – dwadzieścia
  • ishirini na moja – dwadzieścia jeden
  • thelathini – trzydzieści
  • arobaini – czterdzieści
  • hamsini – pięćdziesiąt
  • mia moja – sto
  • elfu moja – tysiąc

Inne:

  • leo – dzisiaj
  • kesho – jutro
  • sasa – teraz
  • pole-pole – spokojnie, wolno
  • haraka – szybko
  • -enda – iść
  • -la – jeść
  • -ja – przyjść
  • kununua – kupić
  • kuuza – sprzedać
  • -nywa – pić
  • kulala – spać
  • kusimama – zatrzymać
  • barabara – droga
  • duka – sklep
  • fedha/pesa – pieniądze
  • hoteli – hotel
  • chumba – pokój
  • kitanda – łóżko
  • hospitali – szpital
  • polici – policja
  • bwana – pan
  • bibi – pani
  • bi – kobieta niezamężna

Zwroty w swahili:

  • jambo – cześć [czyt. dżambo]
  • hakuna matata" – nie martw się
  • una karibishwa – witam
  • habari? – jak się masz?
  • mzuri tu – nawet dobrze
  • na wewe, je? – a ty?
  • mbaya – źle/zły
  • tafadhali – proszę
  • asante [sana] – dziękuję [bardzo]
  • samahani – przepraszam
  • vipi? – cześć / co u Ciebie?
  • mzuri – dobrze (najczęstsza odpowiedź)
  • asabuhi njema – dzień dobry
  • habari ya asubuhi – dzień dobry (do 12.00)
  • habari ya mehana – dzień dobry (po 12.00)
  • habari ya jioni – dobry wieczór
  • kwaheri – do widzenia
  • lala salama – dobranoc
  • karibu ndani tafadhali – proszę wejść
  • keti tafadhali – proszę usiąść
  • ume kuja kutoka wapi? – skąd pochodzisz?
  • nime toka... – pochodzę z...
  • jina lako nani? – jak masz na imię?
  • jina langu ni... – na imię mam...
  • waweza kuongea kiswahili? – mówisz w suahili?
  • ndiyo – tak
  • hapana – nie
  • kidogo tu – tylko trochę
  • waonaje...? – jak ci się podoba w...?
  • hapa napenda – podoba mi się
  • hewa hapa in joto, sivyo? – jest gorąco, prawda?
  • ndiyo, kidogo – tak, owszem
  • una kwenda wapi? – dokąd idziesz/jedziesz?
  • nakwenda... – idę do...
  • geuka kulia – skręcić w prawo
  • geuka kushoto – skręcić w lewo
  • enda moja kwa moja – iść prosto
  • simama hapa tafadhali – proszę, zatrzymaj się tutaj
  • ngapi? – ile?
  • inagharimu pesa ngapi? – ile to kosztuje?
  • waweza kupunguza – drogo
  • nita nunva – kupię to
  • sawa – ładny
  • ngoja kidogo – poczekaj chwilę
  • ni badilishe pesa kwanza – muszę rozmienić pieniądze
  • wapi choo? – gdzie jest toaleta?
  • naweza kupata wapi kinywaji? – gdzie mogę się czegoś napić?
  • kikombe kimoja cha kahawa – filiżanka kawy
  • hoteli iko wapi? – gdzie jest hotel?
  • njia hii ina-enda wapi? – dokąd prowadzi ta droga?
  • tafadhali nisaidie kusukuma gari – proszę mi pomóc popchnąć samochód
  • tafadhali badilisha gurudumu hili – proszę zmienić koło

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Język suahili obecny jest w filmie Król Lew w imionach bohaterów. Między innymi: Simba oznacza lwa; Sarabi – fatamorganę; Rafiki – przyjaciela; Kovu – skazę; Vitani (Vita ni) – trwającą wojnę; Nuka – cuchnącego; Zira – nienawiść; Pumba – zakurzonego, tępego; Shenzi – nieokrzesanego;

Przypisy

  1. Ethnologue report for language code: swh
  2. R. Ohly, I. Kraska-Szlenk, Z. Podobińska: Język suahili. Warszawa: Dialog, 1998, s. 135. ISBN 83-86483-87-3.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Zobacz hasło suahili w Wikisłowniku

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]