Pauza (znak typograficzny)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
pauza — pauza
półpauza – półpauza

Pauza oraz półpauza – dwa znaki typograficzne w postaci poziomej kreski usytuowanej w pobliżu średniej linii pisma lub nieco poniżej niej. Są graficzną prezentacją znaków pisarskich spełniających m.in. rolę myślnika lub separatora liczbowego.

Pauza jest kreską o długości firetu lub nieco mniejszej (—), natomiast półpauza jest kreską o długości połowy firetu lub nieco większej (–). Obydwa znaki mają w danym kroju pisma identyczną grubość. Znakiem podobnym do pauzy i półpauzy jest dywiz, najkrótszy ze znaków pisarskich w postaci kreski leżącej w okolicy linii środkowej pisma (‐). Spełnia on jednak odmienne funkcje, a jego kształt oraz położenie również mogą się różnić od obydwu wymienionych wcześniej znaków. Ostatnim ze znaków typograficznych w postaci poziomej kreski położonej w okolicy linii środkowej pisma jest symbol minusa – ten znak również posiada własny wygląd i położenie (−), ale zgodne, z kolei z innymi znakami matematycznymi.

Półpauza jest w polskiej typografii nowością, gdyż do połowy lat 70. XX w. nie była w ogóle stosowana. Jej pojawienie się związane jest z upowszechnieniem się w Polsce cyfrowych systemów składu tekstu, z którymi dotarły do Polski również elementy typografii anglosaskiej, szczególnie amerykańskiej, w której półpauza była znakiem stosowanym już od dawna.

Wprowadzanie na komputerze[edytuj | edytuj kod]

Na standardowej klawiaturze komputerów osobistych nie ma znaków pauzy i półpauzy (jest tylko wspólny znak łącznika-minusa). W systemie Windows obydwa znaki – pauza i półpauza – dostępne są poprzez tablicę znaków (menu start → programy → akcesoria → tablica znaków). Znaki te można także wprowadzać z klawiatury, posługując się skrótami z kodami znaków: Alt + 0151 (pauza), Alt + 0150 (półpauza). (W przypadku ustawionej tzw. polskiej klawiatury programisty należy użyć lewego altu, a kod znaku wprowadzać z numerycznej części klawiatury).

W systemie Mac OS z polskim układem klawiatury, znaki te można wprowadzać poprzez skróty Alt + - (półpauza) i Alt + Shift + - (pauza).

W systemach operacyjnych działających w środowiskach graficznych KDE i GNOME, takich jak np. Linux, wymienione znaki można wprowadzić z tablicy znaków lub wciskając klawisze CtrlShift i u, po czym wpisać 2014 (pauza) lub 2013 (półpauza). Można też użyć klawisza komponującego.

W Ubuntu od wersji 14.04 LTS półpauzę można uzyskać wciskając Alt + -, a pauzę Alt + Shift + -.

W kodzie HTML można użyć encji:

  • – lub – jako półpauza „–”,
  • — lub — jako pauza „—”.

W edytorze Microsoft Word znaki te można wprowadzać poprzez skróty Ctrl + - (na klawiaturze numerycznej) – półpauza, i Alt + Ctrl + - (na klawiaturze numerycznej) – pauza.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Zastosowanie pauzy i półpauzy jest jedną z zasad polskiej pisowni[1]. Zazwyczaj wydawnictwa mają własne wewnętrzne normy dotyczące typografii (nie tylko użycia omawianych znaków) i stosują je konsekwentnie w całej swojej działalności wydawniczej.

Pauza i półpauza są znakami międzywyrażeniowymi. W takim przypadku w języku polskim jest otoczona z obu stron spacjami (niewielkimi w przypadku półpauzy, pełnymi w przypadku pauzy), albo mówiąc prościej, znaki te nie powinny dotykać sąsiadujących z nimi liter (w tych przypadkach stosowany jest dywiz).

Pauzę stosujemy przy oznaczaniu zakresów (np. „pociąg Gdańsk — Warszawa”, „w latach 1989 — 2001”)[2], w funkcji myślnika, np. dla wyodrębnienia danego tekstu (np. „Mówicie — jak na nasze warunki — zbyt ogólnikowo.”), w tekstach dialogowych (np. „— Jak chcecie to zrobić? — zapytał.”)[3][4][5]. W tym ostatnim przypadku każda wypowiedź rozpoczynana jest pauzą, po której wyjątkowo zamiast zwykłej spacji używa się odstępu o stałej długości, tj. niepodlegającego rozciąganiu w przypadku tekstu wyjustowanego (wyrównanego jednocześnie do prawego i lewego marginesu łamu).

Ostatnio w ramach tendencji do zwężania składu i pod wpływem interpunkcji anglosaskiej, dominuje praktyka zastępowania pauzy półpauzą w większości pozycji, a stosowanie pełnej pauzy zwykle ogranicza się do dialogów. Normatywny status tego zjawiska nie został jednak na gruncie języka polskiego ostatecznie uregulowany.

W przypadku zestawień liczbowych, zgodnie z zasadami interpunkcji należy stosować pauzę, jednak w druku dopuszczone jest, aby liczby arabskie oznaczające przedział „od do” rozdzielać półpauzą bez odstępów po bokach, np. 1900–2000[2]. Dopuszczony wyjątek odnoszący się do liczb arabskich jest powszechnie, acz formalnie błędnie, stosowany również dla liczb rzymskich (np. „X–XII w.”) i dla oznaczenia zakresów przestrzennych (np. „rajd Paryż–Dakar”). Dla zwiększenia precyzji wypowiedzi, w przypadku odwoływania się do jednej wartości z określonego zakresu, warto rozważyć zastąpienie kreski separującej określeniem słownym.

Pauzy i półpauzy nie powinno się stosować wewnątrz wyrazów, w złożeniach wielowyrazowych lub jako oznaczenia końcówek wyrazów. Szczególnie powinno się unikać obu dłuższych kresek w pisowni wyrazów urwanych, gdy celowo pisze się je w formie skróconej dla zaoszczędzenia miejsca, np. w wyrażeniu „dwu-, trzy- lub czteroliterowy”. Natomiast dopuszczalne jest stosowanie półpauzy (ale już nie pełnej pauzy), gdy taka kreska ma wyraźnie symbolizować określony element wyrazu, np. końcówkę gramatyczną. Obie dłuższe kreski stosuje się natomiast, gdy symbolizują one dłuższe elementy, co wydaje się logiczne, np. urwanie lub pominięcie całego słowa lub fragmentu zdania.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło pauza w Wikisłowniku

Przypisy

  1. Zasady pisowni i interpunkcji na stronie PWN
  2. 2,0 2,1 Zasada ortograficzna nr 408
  3. Robin Williams: Jak składać tekst? Komputer nie jest maszyną do pisania. Wydanie 2. Helion. ISBN 83-7361-256-4.
  4. Steven G. Krantz: Handbook of Typography for the Mathematical Sciences. 2003.
  5. Robert Chwałowski: Kreski poziome (pol.).