Punktor

Punktor – w typografii symbol lub glif stosowany do wyróżnienia elementów w spisie zredagowanym w formie listy nienumerowanej. Treści poprzedzone punktorem są znane jako "punkty". Zazwyczaj nie są opatrzone interpunkcją końcową (kropka, przecinek, średnik), o ile nie są pełnymi zdaniami. Przykładowo:

Oto tekst punktu. Zauważ punktor na lewo od niego. Oto inny punkt, i on z kolei jest poprzedzony osobnym punktorem. Za to ten wiersz stanowi część składową drugiego punktu; nie ma osobnego punktora. Oto punkt trzeci. Poprzedzony jest z tego powodu nowym punktorem.

W języku angielskim punktor jest określony mianem bullet; słowo to nosi znaczenie: "kula" (pocisk balistyczny) lub "kulka". Prawdopodobnie pojęcie angielskie punktora w znaczeniu typograficznym utarło się jako bullet, bullet point z powodu podobieństwa wizualnego punktora do czystego śladu wejściowego pozostawionego po trafieniu pociskiem. W typografii polskiej (jak i angielskiej) dozwolone jest zakończenie kropką tekstu poprzedzonego punktorem, o ile stanowi on pełne zdanie. W typografii innych kultur czy literatur, np. Portugalii, punkty są zakończone średnikiem, o ile nie jest to ostatni w serii, wtedy kropką.

Zastosowanie

Punktor jako znak w XX i XXI wieku zazwyczaj był i nadal jest używany w tekstach technicznych, encyklopediach, czy innych pracach streszczających, gdzie zaistniała potrzeba zwięzłego wyszczególnienia w postaci krótkich, osobno wyrażonych, aczkolwiek powiązanych treści (bez ponumerowania ich), np. w prezentacjach wyświetlanych na ekranie przed widownią, czy w instrukcji obsługi.

Są to zazwyczaj kilkusłowne ujęcia, opisy, lub raczej krótkie akapity. Przewodnią tezą zastosowania takiej, a nie innej formy wyszczególnienia (zamiast np. tabeli, tablicy czy prozy z interpunkcją) jest potrzeba powiązania kilku rzeczy pod jednym ogólnym nagłówkiem czy w jednej nazwanej kategorii.

Znak punktora

W kaligrafii czy piśmie odręcznym punktory można wyrazić zupełnie idiosynkratycznie, dowolnie. Przed rozpowszechnieniem oprogramowania komputerowego punktory często zaznaczano asteryskiem. Z tego powodu aktualnie rozmaite oprogramowanie (np. kod Wikipedii) automatycznie zamienia odpowiednio zlokalizowane asteryski na rzeczywiste punktory (np. te wstawione na początku wiersza).

Szereg symboli interpunkcyjnych jest konwencjonalnie uznawanych jako punktory w prostych sytuacjach tekstowych, np. - (dywiz), * (asterysk), . (kropka) a nawet o (mała litera O). W unikodzie punktor odnoszony jest znakiem U+2022. W kodzie HTML, punktor jest zdefiniowanych za pomocą określonej tzw. "encji nazwanej". Jest to &bull; alternatywnie uzyskana kodem &#x2022;, co kolejno wyświetla: • i • . Jednak semantyka HTML-u wymaga, aby punkty zostały wyrażone poprzedzeniem odpowiednim tagiem: <li> jeżeli stosowane są w ramach nieponumerowanej listy: (<ul>). W unikodzie występuje także punktor trójkątny: ‣ (U+2023). Wygląd punktora nie ogranicza się kształtem tylko do czarnej kropki.

Typowe oprogramowanie do redakcji tekstu (ang. word processor), np. Microsoft Word, oferuje wachlarz punktorów o rozmaitych sylwetkach, w tym karo, ptaszek (ang. check, check mark) czy rozmaite strzałki, a nawet sylwetki na kształt wskazujących stylizowanych dłoni z wyciągniętym palcem, wiele z nich udostępnionych w rozmaitych barwach. To samo tyczy encji w kodzie HTML wyrażonych numerycznie, dziesiętnie lub liczbowym systemem ósemkowym czy szesnastkowym.

Przeglądarka internetowa Firefox, podczas powielania metodą kopiuj-wklej punktora wyrażonego kodem HTML do buforu z tekstem, automatycznie zapisuje ten kod w formie asterysku czy małej litery o, znaku dodawania (+) i znaku numerowania (#) w zależności od stopnia zagnieżdżenia punktów i ich punktora.

Wikipedia stosuje asterysk (*) jako punktor w wikizacji (wstawianiu tagów redakcyjnych sterujących układem tekstu i szatą graficzną artykułu). Wiele innych systemów Wiki opartych na podobnym czy tym samym oprogramowaniu (MediaWiki) działa identycznie.

W wielu GUI punktor uzyskuje się kombinacją jednocześnie przyciśniętych klawiszy na klawiaturze. Np. w rozmaitych systemach Microsoft Windows przytrzymany lewy przycisk Alt, przy jednoczesnym wstawieniu sekwencji kodowej cyfr: 0149 (Alt+0149), wyświetli: •

Alternatywnie przyciśnięcie Alt przy jednoczesnym naciśnięciu 7 na numerycznej podklawiaturce (ang. keypad) wyświetli: • (jest to odrębny znak typograficzny zbliżony wizualnie do punktora, znany jako kropka środkowa, ale często stosowana zamiennie z punktorem).

Za to w GUI systemu Mac OS X, jednoczesne przyciśniecie klawisza Option i cyfry 8 wyświetli punktor, natomiast to samo w przypadku klawiszy: Shift, Option i 9 (3 klawisze zastosowane jednocześnie) wyświetli kropkę środkową: ·

Jeszcze gdzie indziej: w GUI opartym na biblioteczce GTK+ (np. w oprogramowaniu często używanym w systemach typu Linux), możliwym jest użycie Unikodu wprost, metodą wpisu o angielskiej nazwie: ISO 14755-conformant hex unicode input system: należy nacisnąć i przytrzymać klawisze Control i Shift, jednocześnie wpisując sekwencję: wielka litera U, a następnie ciąg cyfr: 2022, zwolnić klawisze i zakończyć tę operację klawiszem Enter. To wyświetli znak: •

Alternatywnie w Linuksie/GTK+: Control, Shift, U i jednocześnie ciąg: b7 następnie zwolnienie klawiszy i Enter, wstawi kropkę środkową.

Bibliografia

• Kate Clair: A Typographic Workbook: A Primer to History, Techniques, and Artistry. Wiley, 1999, 1999, Digitized 2007-12-20 by University of Michigan Librarires. ISBN 0471292370, ISBN 9780471292371. [dostęp 2008-11-12].
• Mark Boulton: Five simple steps to better typography - Part 2: Hanging punctuation. W: Journal [on-line]. Mark Boulton, typography designer, 2005-04-18. [dostęp 2008-11-12].