Platforma wschodnioeuropejska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Platforma wschodnioeuropejska – wielka geologiczna jednostka strukturalna Europy, platforma prekambryjska, której fundament zbudowany jest ze skał krystalicznych. Stanowi część płyty eurazjatyckiej.

Obszar i granice[edytuj | edytuj kod]

Platforma wschodnioeuropejska zajmuje obszar 5,5 mln km². Od północnego zachodu ograniczona jest nasunięciem kaledonidów - Gór Skandynawskich na tarczę fennoskandzką, od zachodu jej granicę z platformą paleozoiczną środkowej i zachodniej Europy tworzy szew transeuropejski (TESZ), od południa platforma graniczy z alpidami (Karpaty wraz z zapadliskiem przekarpackim), od południowego wschodu z dawną paleozoiczną platformą scytyjską (obecnie uznawaną za część platformy wschodnioeuropejskiej), a od wschodu z hercyńską strukturą Uralu.

Jednostki tektoniczne platformy[edytuj | edytuj kod]

Krystaliczny fundament platformy wschodnioeuropejskiej odsłania się na powierzchni na obszarze dwóch tarcz: bałtyckiej i ukraińskiej.

Na pozostałym obszarze jest przykryty skałami pokrywy osadowej o różnej miąższości. Fundament ten posiada urozmaiconą powierzchnię - z jego wyniesieniami są związane antykliny, a z obniżeniami - synkliny.

Wyróżnia się główne antykliny: białorusko-mazurską, woroneską, wołżańsko-uralską, oraz synkliny: perybałtycką, podlaską i moskiewską.

Część platformy zajmują zapadliska: nadkaspijskie, Peczory oraz rowy tektoniczne: aulakogen Prypeci, aulakogen dnieprowsko-doniecki.

W rozmieszczeniu struktur tektonicznych platformy obserwuje się pewną strefowość:

  • bałtycka strefa wyniesień (tarcza fennoskandzka)
  • nadbałtycko-środkoworosyjska strefa obniżeń (synekliza perybałtycka)
  • sarmacka strefa wyniesień (tarcza ukraińska, antekliza białorusko-mazurska, antekliza woroneska i antekliza wołżańsko-uralska, rozdzielone aulakogenem dnieprowsko-donieckim i aulakogenem paczelmskim)
  • śródziemnomorsko-kaspijska strefa obniżeń (synekliza czarnomorska, wschodni skłon tarczy ukraińskiej i zapadlisko nadkaspijskie)

Platforma wschodnioeuropejska w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Platforma prekambryjska w Polsce składa się z dwóch pięter strukturalnych (tektonicznych): podłoża krystalicznego (fundamentu, cokołu) i pokrywy osadowej. Podłoże proterozoiczne tworzą granitoidy oraz sfałdowane zmetamorfizowane skały krystaliczne (gnejsy, łupki krystaliczne, amfibolity), poprzebijane intruzjami skał głębinowych (gabra, sjenity) i wulkanicznych (bazaltoidów).

Pokrywa osadowa, powstała w wyniku różnych procesów działających na powierzchni ziemi (erozyjnych i skałotwórczych) w okresach młodszych od kriogenu. Jej miąższość wynosi od kilkuset do 5000 m[1].

W obrębie platformy wschodnioeuropejskiej w Polsce rozróżnia się:

  • Obniżenie nadbałtyckie. Pokrywę osadową wypełniającą obniżenie podłoża tworzą osady starszego paleozoiku, permu, triasu, jury, kredy oraz trzeciorzędu i czwartorzędu; grubość pokrywy dochodzi do 6000 m (w części zachodniej).
  • Wyniesienie mazursko-suwalskie. Pokrywę tworzą osady jury, kredy, trzeciorzędu i czwartorzędu, na skłonach wyniesienia – także osady triasu; na dźwigniętych partiach podłoża grubość pokrywy osadowej wynosi ok. 350 m, w miarę zanurzania się podłoża jej grubość wzrasta do 2000 m i więcej.
  • Obniżenie podlaskie. Pokrywę tworzą skały ediakaru, starszego paleozoiku, permu, jury, kredy, trzeciorzędu i czwartorzędu; grubość pokrywy wypełniającej obniżenie podłoża wynosi od 1000 do 4000 m.
  • Wyniesienie Sławatycz (zrąb tektoniczny). Pokrywa osadowa jest cienka, tworzą ją skały ediakaru, jury, kredy, trzeciorzędu i czwartorzędu; grubość pokrywy wynosi od 400 do 1500 m (na skłonach podłoża).
  • Obniżenie nadbużańskie. Na podłożu, które jest zanurzającym się ku zachodowi fundamentem krystalicznym tarczy ukraińskiej, leży pokrywa osadowa zbudowana ze skał górnego prekambru, paleozoiku, jury, kredy, trzeciorzędu i czwartorzędu; grubość pokrywy waha się od 2000 m na wsch. do ponad 5000 m na zachodzie.
  • Wyniesienie Łeby. Podłoże krystaliczne znajduje się na głębokości 3200-3500 m, a na nim osady prekambru, paleozoiku, mezozoiku i kenozoiku

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Ewa Stupnicka: Geologia regionalna Polski, Wydanie III, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2007, ISBN 978-83-235-0253-1, s. 14

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • E. Stupnicka, Geologia regionalna Polski, Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa 1997.