Kriogen

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
ton > Kriogen > ediakar
850 – 635 milionów lat temu
Rodinia reconstruction.jpg



Tabela stratygraficzna

Kriogen (gr. cryos – "lód", genesis – "narodziny") – środkowy okres neoproterozoiku; trwał od 850 do 635 mln lat temu. Kriogen jest młodszy od tonu, a starszy od ediakaru. Nazwa tego okresu pochodzi od zlodowaceń, które w tym okresie miały bardzo duży zasięg, przypuszczalnie pokrywając całą Ziemię. W kriogenie nastąpił rozpad superkontynentu Rodinii[1].

Czas trwania[edytuj | edytuj kod]

Koniec kriogenu jest dobrze zdefiniowany - przypada on na 635 milionów lat temu i odpowiada wiekowi charakterystycznych, warstwowanych dolomitów zdeponowanych w wielu częściach świata wraz z zakończeniem zlodowacenia Marinoan; moment ten wyznacza także początek ediakaru. Początek kriogenu jest obecnie zdefiniowany chronometrycznie - 850 milionów lat temu nie miało miejsca żadne istotne zdarzenie geologiczne. Prowadzone są prace mające na celu określenie początku systemu kriogeńskiego w oparciu o zapis skalny, które prawdopodobnie zaowocują jego skróceniem do okresu dużych zmian środowiska związanych ze zlodowaceniami[1].

Zlodowacenia[edytuj | edytuj kod]

Z wyjątkiem najwcześniejszej części, kriogen był bardzo zimnym okresem w historii Ziemi. Miały w nim miejsca duże zlodowacenia, z których dwa miały prawdopodobnie zasięg globalny – występowanie lodowców stwierdzono na wszystkich kontynentach, także tych, które znajdowały się wówczas na równiku. Dawniej sądzono, że w tym okresie nastąpiło jedno długotrwałe, całkowite zlodowacenie Ziemi nazwane Varanger[2] od norweskiego półwyspu Varanger, gdzie znaleziono pierwsze dowody zlodowaceń neoproterozoicznych.

Pierwsza fala ochłodzenia nastąpiła pomiędzy 750 a 720 milionów lat temu. Zlodowacenie Kaigas miało przypuszczalnie lokalny charakter, dowody na jego wystąpienie znaleziono w Namibii[1]; w południowych Chinach występowały wówczas chłodne warunki, ale prawdopodobnie wystąpiło tam tylko zlodowacenie górskie[3].

Zlodowacenie Sturtian miało miejsce pomiędzy 720 a 660 milionów lat temu; osady lodowcowe z tego okresu występują na wszystkich kontynentach, także położonych w tym czasie w okolicy równika. Osady z różnych kontynentów różnią się wiekiem, co może oznaczać, że zlodowacenie rozprzestrzeniało się na różnych kontynentach w różnym czasie, lub też że zlodowacenie to było niezwykle długie, zwłaszcza że osady mogą reprezentować tylko część okresu zlodowacenia[1]. Istnieją dowody, że w tym czasie lód morski sięgnął tropików[4]. Po zakończeniu zlodowacenia nastąpił relatywnie krótki okres ocieplenia[1].

Glina lodowcowa pozostawiona w Idaho przez zlodowacenie Marinoan

Pod koniec kriogenu miało miejsce zlodowacenie Marinoan (650–635 milionów lat temu). Także to zlodowacenie miało potężny, być może globalny, zasięg. Koniec tego zlodowacenia nastąpił wszędzie generalnie w tym samym czasie. Warstwy węglanowe z południowych Chin, Australii i Namibii mają wiek zgodny w granicach niepewności pomiarowej, ok. 635 milionów lat temu[1]. Minerały powstałe w tym okresie mają niezwykłe proporcje izotopów, co wskazuje na znaczące zaburzenie składu chemicznego atmosfery i krótkotrwały (do 1 mln lat) wzrost zawartości dwutlenku węgla na większą skalę niż kiedykolwiek w historii Ziemi, prawdopodobnie związany z deglacjacją[5].

Kriogen nie obejmuje wszystkich zlodowaceń neoproterozoicznych, ostatnie zlodowacenie Gaskiers miało miejsce w środkowym ediakarze.

Życie[edytuj | edytuj kod]

Niewiele wiadomo o ekosystemach istniejących w okresie zlodowaceń, ale znane są różnorodne mikroskamieniałości z kriogenu. Wszystkie wcześniej istniejące grupy eukariontów (Amoebozoa, Chromalveolata, Excavata, Opisthokonta, Rhizaria i rośliny) przetrwały ten czas, choć np. niektóre grupy akritarchów nie występują już w ediakarze. Przed okresem glacjalnym oraz po jego zakończeniu nastąpiła radiacja ewolucyjna eukariontów. Sprzed zlodowaceń pochodzą pierwsze bezdyskusyjne[a] skamieniałości zielenic i heterotroficznych eukariontów. Z interwału pomiędzy zlodowaceniami Sturtian i Marinoan pochodzą rzadkie, makroskopowe skamieniałości o kształcie dysków o niepewnej przynależności systematycznej, które mogą reprezentować zwierzęta. Pozostałości biomarkerów (steroli) wskazują, że w kriogenie istniały już gąbki, a jedna z pospolitych grup mikroskamieniałości prawdopodobnie reprezentuje ameby skorupkowe[1].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Istnieją znacznie starsze skamieniałości, które mogą być eukariotycznymi glonami, ale też np. koloniami sinic, takie jak Grypania spiralis.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 G.A. Shields-Zhou, A.C. Hill, B.A. Macgabhann: 17 – The Cryogenian Period. W: The Geologic Time Scale 2012. Redaktorzy: Felix M. Gradstein, James G. Ogg, Mark D. Schmitz, Gabi M. Ogg. Elsevier Science Limited, 2012, s. 299-365. ISBN 0444594256.
  2. Steven M. Stanley: Historia Ziemi. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005, s. 387-403. ISBN 83-01-14438-6.
  3. QiRui Zhang, XueLei Chu, LianJun Feng. Discussion on the Neoproterozoic glaciations in the South China Block and their related paleolatitudes. „Chinese Science Bulletin”. 54 (10), s. 1797-1800, 2009. doi:10.1007/s11434-009-0139-x. 
  4. New evidence hints at global glaciation 716.5 million years ago. Phys.org, 2010-03-04. [dostęp 2014-07-26].
  5. Researchers find new information about 'Snowball Earth' period. Phys.org, 2013-02-28. [dostęp 2014-07-26].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]