Karpaty

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy gór w środkowej Europie. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Karpaty
Kárpátok, Carpaţi
Rohacze, Tatry Zachodnie
Rohacze, Tatry Zachodnie
Najwyższy szczyt Gerlach (2655 m n.p.m.)
Kontynent Europa
Państwo  Polska
 Czechy
 Słowacja
 Węgry
 Rumunia
 Ukraina
 Austria
 Serbia
Carpathians dem.jpg
Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Karpaty w Wikisłowniku
1. Zewnętrzne Karpaty Zachodnie
2. Centralne Karpaty Zachodnie
3. Wewnętrzne Karpaty Zachodnie
4. Zewnętrzne Karpaty Wschodnie
5. Wewnętrzne Karpaty Wschodnie
6. Karpaty Południowe
7. Góry Zachodniorumuńskie i Wyżyna Transylwańska
I. Podkarpacie
II. Równiny Południoworumuńskie
III. Kotlina Panońska
Zdjęcie rumuńskich i ukraińskich Karpat z lotu ptaka
Mogielica, Beskid Wyspowy
Góry Bukowe
Trzy Korony (Pieniny)
Tatry – widok z Pienin
Howerla, Czarnohora
Góry Bucegi
Tatry Zachodnie
Przełom Dunajca w Pieninach
Rusinki w strojach ludowych z Preszowa
Górale żywieccy. 2008
Rumuński zespół folklorystyczny z Cluj Napoca, Siedmiogród

Karpaty (51-54) (węg. Kárpátok; rum. Carpaţi; ukr. i serb. Карпати; czes. i słow. Karpaty; niem. Karpaten) – łańcuch górski w środkowej Europie (jeden z największych w tej części świata), ciągnący się łukiem przez terytoria ośmiu krajów: Austrii, Czech, Polski, Słowacji, Węgier, Ukrainy, Serbii i Rumunii. Najwyższy szczyt Gerlach ma wysokość 2655 m n.p.m.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa "Karpaty" pochodzi najprawdopodobniej od nazwy dackiego plemienia Karpów, mieszkających w pierwszym tysiącleciu naszej ery na terenie Karpat Wschodnich. Wymienia ją Ptolemeusz w II wieku n.e. (w postaci Karpates Oros)[potrzebne źródło]. Być może nazwa ta wywodzi się od indoeuropejskiego słowa korpata − "góra", "skała"[potrzebne źródło]. Inną hipotezą jest jej pochodzenie od przedindoeuropejskiego cara − "kamień"[1]. W XIII- i XIV-wiecznych oficjalnych dokumentach węgierskich Karpaty pojawiają się pod nazwą Thorchal bądź Tarczal lub rzadziej jako Montes Nivium. W Polsce po raz pierwszy użył nazwy "Karpaty" Stanisław Staszic w XIX wieku w dziele "O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski" (1815).

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Karpaty wchodzą w skład wielkiego systemu górskiegołańcucha alpejsko-himalajskiego. Stanowią drugi co do powierzchni łańcuch górski Europy i dziesiąty pod względem wysokości – po: Alpach, górach Betyckich, Pirenejach, Apeninach, górach Dynarskich, Riła, Olimp, Pirin, górach Korsyki. Zajmują powierzchnię 190 tys. km², z tego w Polsce 19,6 tys. km² (6,1% powierzchni państwa). Stanowią centralną główną część Regionu Karpackiego, który poza nimi obejmuje również pas obniżeń związanych geologicznie z Karpatami – Podkarpacie, Równiny Południoworumuńskie i Kotlinę Panońską.

Od Alp oddzielone są w okolicach Bratysławy doliną Dunaju. Stąd ciągną się blisko 1500-kilometrowym łukiem, który odgina się w kierunku północno-wschodnim, otaczając Kotlinę Panońską i Wyżynę Transylwańską. Od Gór Wschodnioserbskich oddzielone są ponownie doliną Dunaju (w okolicach rumuńskiego miasta Orşova) – odcinek ten nosi nazwę Żelaznych Wrót. Brama Morawska w Czechach oddziela Karpaty od Sudetów.

Szerokość łańcucha karpackiego jest zróżnicowana i wynosi od 100 do 500 km. Największa szerokość odpowiada najwyższym szczytom – Gerlachowi (2655 m n.p.m.) w Tatrach słowackich oraz Moldoveanu (2544 m n.p.m.) w Karpatach Południowych.

Karpaty nie stanowią jednego nieprzerwanego łańcucha górskiego, ale raczej składają się z wielu wyróżniających się pod względem geologicznym i orograficznym pasm górskich. Różnorodność krajobrazów jest porównywalna z Alpami. Jednocześnie góry te rzadko osiągają wysokości powyżej 2500 m n.p.m., dlatego nie można tu znaleźć tak wyraźnej polodowcowej rzeźby wysokogórskiej. W Karpatach nie zalega wieczny śnieg.

Łańcuch Karpat zajmuje odpowiednio:

  1. na Słowacji 61% powierzchni kraju,
  2. w Rumunii 48,8% powierzchni kraju,
  3. w Czechach 16% powierzchni kraju,
  4. na Węgrzech 9,7% powierzchni kraju,
  5. w Polsce 6,1% powierzchni kraju,
  6. na Ukrainie 3,6% powierzchni kraju,
  7. w Austrii 0,6% powierzchni kraju.

Inaczej wygląda stosunek powierzchni ogólnej Karpat, mianowicie:

  1. Karpaty rumuńskie zajmują 55,5% powierzchni ogólnej Karpat,
  2. Karpaty słowackie zajmują 14,3% powierzchni ogólnej Karpat,
  3. Karpaty ukraińskie zajmują 10,3% powierzchni ogólnej Karpat,
  4. Karpaty polskie zajmują 9,3% powierzchni ogólnej Karpat,
  5. Karpaty czeskie zajmują 6% powierzchni ogólnej Karpat,
  6. Karpaty węgierskie zajmują 4,3% powierzchni ogólnej Karpat,
  7. Karpaty austriackie zajmują 0,2% powierzchni ogólnej Karpat.

Najwyższe szczyty[edytuj | edytuj kod]

Najwyższym pasmem Karpat są Tatry, w szczególności ich słowacka część, w której położone są Gerlach (2655 m n.p.m ), Łomnica (2632 m n.p.m ), Lodowy Szczyt (2628 m n.p.m ) i Durny Szczyt (2623 m n.p.m ). Kolejne pasma przekraczające wysokość 2500 m n.p.m. znajdują się na terenie Rumunii, najwyższe z nich są Góry Fogaraskie (Moldoveanu – 2544 m n.p.m ).

Geologia[edytuj | edytuj kod]

Na początku trzeciorzędu w miejscu dzisiejszych Karpat Zachodnich znajdował się rozległy głęboki zbiornik wodny, zwany geosynkliną karpacką. Ponad powierzchnię wody wyrastał granitowy masyw Tatr, tworzący dużą wyspę. Niewielkie wyspy stanowiły również, zbudowane z wapieni wieku jurajskiego, najwyższe części Pienińskiego Pasa Skałkowego. Przez miliony lat gromadziły się w nim przynoszone przez rzeki piaski, żwiry, iły i muły, które pod wpływem ciśnienia zalegających wyżej osadów przeobrażały się w piaskowce, zlepieńce, iłowce i mułowce. Miąższość tych osadów, zwanych fliszem, dochodziła do 6000 m. W czasie orogenezy alpejskiej osady fliszowe zostały sfałdowane i wypiętrzone, wskutek czego powstały Karpaty Zewnętrzne, tworzące dzisiaj Beskidy.

Podział Karpat[edytuj | edytuj kod]

W podstawowym podziale Karpat wyróżnia się następujące części:

Ważniejsze przełęcze[edytuj | edytuj kod]

Ważne przełęcze w Karpatach to m.in.:

  • Przełęcz Dukielska (500 m n.p.m.) – najdogodniejsze przejście z Europy Północnej do Kotliny Panońskiej; trasa europejska E371
  • Przełęcz Łupkowska (640 m n.p.m.) – oddziela Karpaty Zachodnie i Wschodnie
  • Przełęcz Użocka (853 m n.p.m.) – najdogodniejsze przejście z Europy Wschodniej do Kotliny Panońskiej; linia kolejowa Lwów – Budapeszt
  • Predeal (1033 m n.p.m.) – oddziela Karpaty Wschodnie i Południowe

Ważniejsze rzeki[edytuj | edytuj kod]

Karpaty stanowią dział wodny między zlewiskiem Morza Bałtyckiego i Morza Czarnego. Na terenie Karpat początek swój mają liczne rzeki, m.in.:

Ludność[edytuj | edytuj kod]

Tereny Karpat zamieszkuje obecnie około 15,2 mln ludzi. Karpaty Południowe i Wschodnie są rzadziej zaludnione od Karpat Zachodnich, ale i tam miejscami występują duże skupiska ludności. U podnóży Karpat leżą miasta Bratysława, Budapeszt, Kraków, Lwów, Czerniowce, Bukareszt, Wiedeń i Belgrad.

Fauna[edytuj | edytuj kod]

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Klimat Karpat położonych na pograniczu Europy Zachodniej jest kształtowany przez wpływy Oceanu Atlantyckiego i Europy Wschodniej pozostającej pod przemożnym wpływem klimatu kontynentalnego. Średnia roczna temperatura powietrza z wielolecia (1951-2007) na Hali Gąsienicowej wynosi 2,5°C.[2]

Przejścia Karpat[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na długość łańcucha oraz fakt, że leży on na obszarze kilku krajów, przejście całej jego długości jest trudne. Od lat 60. XX wieku podejmowano jednak próby pokonania całego łańcucha w ciągu jednej wyprawy, co ostatecznie udało się w roku 1980. Od tego czasu Łuk Karpat pokonały wyprawy:

  1. 1980: wyprawa studentów SKPB Warszawa: Andrzej Wielocha (kierownik), Piotr Kurowski, Jerzy Montusiewicz, Zdzisław Pecul, Wiesław Tomaszewski[3]
  2. 1984: wyprawa słowacka: Pavel Mach, Ľuboš Calpaš i Svetozár Krno[4].
  3. 1992: Nicholas Crane i towarzysze. Crane pokonał Karpaty jako część podróży przez góry całej Europy, na trasie Przylądek FinisterreStambuł[5].
  4. 2002: Paweł Kilen, Michał Kukuła, Michał Zieliński[3]
  5. 2003/2004: Piotr Gawłowski – w trakcie dwóch wyjazdów[6]
  6. 2004: Łukasz Supergan – jako pierwszy samotnie[7]
  7. 2007: Joanna Mikołajczak i Bartosz Malinowski[3].
  8. 2011: Simon Dubuis[8]
  9. 2013: Piotr Baranowski[9]

Przypisy

  1. S. Rospond, Onomastyka słowiańska, cz. II, w: Onomastica nr 4, r. III, z. 1, Wrocław 1957
  2. http://klimat.imgw.pl/wp-content/uploads/2010/09/zad.1.r2009web.pdf
  3. 3,0 3,1 3,2 Jakub Terakowski. Od Dunaju do Dunaju. Wywiad z Joanną Mikołajczak i Bartoszem Malinowskim. „n.p.m.”. 5 (110), s. 62–63, 2010-05. Poznań. 
  4. Pavel Hynčica: Sedemdesiatosem dní po Karpatoch (słow.). [dostęp 2010-04-28].
  5. Ctirad Oráč: Nicholas Crane: Pěšky napříč Evropou - rozhovor (cz.). [dostęp 2010-04-28].
  6. Józef Nyka: Karpaty z końca w koniec (pol.). [dostęp 2012-01-15].
  7. Łukasz Supergan: Łukasz Supergan - fotografia (pol.). [dostęp 2012-01-15].
  8. Simon Dubuis: Simon Dubuis - strona (fr.). [dostęp 2012-10-25].
  9. Piotr Baranowski: Łukiem Karpat 2013 (pol.). [dostęp 2014-04-14].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Juszczyk Wojciech, Swianiewicz Jan, Wielocha Andrzej: Z historii SKPB 1957-1982SKPB, Warszawa 1982;
  • Kondracki Jerzy: Geografia regionalna Polski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998;
  • Kondracki Jerzy: Karpaty, WSiP, Warszawa 1989;
  • Warszyńska Jadwiga (red.): Karpaty Polskie. Przyroda, człowiek i jego działalność, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1995, ISBN 83-233-0852-7;
  • Wielocha Andrzej: O nazwie "Karpaty", w: Płaj. Almanach karpacki, nr 28 (wiosna 2004), ISBN 1230-5898.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]