Przetrwalnik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Barwiony preparat Bacillus subtilis ukazujący endospory na zielono i formy wegetatywne na czerwono.

Przetrwalnik (endospora, spora, gr. σπορα tzn. nasienie) – formy spoczynkowe umożliwiające organizmom przetrwanie niekorzystnych dla nich warunków (susza, niskie temperatury).

Przetrwalniki bakterii[edytuj | edytuj kod]

Cysty - formy przetrwalnikowe, powstające wewnątrzkomórkowo, w wyniku przemian zachodzących w protoplazmie komórek bakteryjnych, prowadzących do wytworzenia wielowarstwowych otoczek. Są odporne na działanie wysokich temperatur (nawet działanie temperatury 100 °C przez dłuższy okres ich nie zabija).

Endospory – spoczynkowe, przetrwalnikowe formy bakterii, nieprawidłowo nazywane zarodnikami, charakteryzujące się znacznym stopniem odwodnienia zawartej w nich cytoplazmy oraz grubymi i wielowarstwowymi osłonami. Umożliwiają bakteriom przetrwanie skrajnie niekorzystnych warunków (brak wody i substancji odżywczych, wysoka i niska temperatura, wysychanie, promienie UV, niekorzystne pH).

Występują u niektórych bakterii (Bacillus, Clostridium, Sporosarcina), głównie Gram-dodatnich. Powrót endospor do życia, czyli tzw. germinacja lub kiełkowanie przetrwalnika, polega na pobraniu wody, rozerwaniu ściany i utworzeniu normalnej komórki wegetatywnej. Sygnałem biochemicznym do wyjścia ze stadium endospory jest wzrost stężenia alaniny, adenozyny lub tyrozyny w środowisku.

Endospory bakterii są swego rodzaju kapsułami ratunkowymi. Powstają wewnątrz komórki przez obudowanie genoforu (wraz z pewną ilością cytoplazmy, błoną komórkową i rybosomami) wielowarstwową ścianką złożoną z białek i cukrów wysyconych tłuszczami.

Głównym czynnikiem nadającym przetrwalnikom ich odporność na wysokie temperatury jest kwas dipikolinowy (DPA) który występuje tylko w przetrwalnikach i stanowi około 15% s.m. przetrwalnika.

Sporulacja – proces tworzenia endospory, przebiega on według następującego schematu:

  • I stadium – uwypuklenie błony cytoplazmatycznej do wnętrza komórki. Tworzy się przegroda
  • II stadiumDNA dzieli się na genofor sporangium i genofor prespory
  • III stadium – DNA prespory zostaje oddzielone i otoczone dwiema błonami cytoplazmatycznymi
  • IV stadium – wewnętrzna błona tworzy ścianę komórkową przetrwalnika, a zewnętrzna daje do środka korteks
  • V stadium – zakończenie formowania korteksu i osłon białkowych
  • VI stadium – osłonki stają się nieprzepuszczalne i ciepłoodporne, silnie załamuje światło, ustanie metabolizmu i wejście stan anabiozy
  • VII stadium – uwolnienie endospory spowodowane lizą sporangium

Przetrwalniki plechowców[edytuj | edytuj kod]

Formy spoczynkowe pozwalające przetrwać plechowcom niekorzystne warunki otoczenia. Zwykle są osłonięte grubą błoną i zawierają substancje zapasowe. U grzybów formy przetrwalnikowe, sklerocje, tworzone są przez zbite formy strzępek grzybni.

Organy przetrwalnikowe[edytuj | edytuj kod]

U roślin naczyniowych organami przetrwalnikowymi nazywane są przekształcone fragmenty pędu lub korzeni (np. bulwy i cebule) umożliwiające ponowny rozwój rośliny po przetrwaniu niekorzystnego okresu[1].

Przypisy

  1. # J. Szwejkowska, J. Szwejkowski: Botanika. Tom I. Morfologia. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2003, s. 215-217. ISBN 83-01-13946-3.