Stowarzyszenie „Pax”

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Stowarzyszenie "Pax")
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Stowarzyszenie PAX – świecka organizacja katolicka utworzona oficjalnie w 1947[1] przez Bolesława Piaseckiego i innych działaczy przedwojennego Ruchu Narodowo-Radykalnego Falanga. Początkowo zrzeszała katolików gotowych do współpracy z siłami komunistycznymi, po 1956 przybrała bardziej kompromisowe stanowisko (m.in. współpraca z byłymi żołnierzami AK), od 1979 część działaczy wspierała „Solidarność”. Kontynuację organizacji stanowi Katolickie Stowarzyszenie Civitas Christiana.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Współpraca z komunizmem[edytuj | edytuj kod]

W 1945 Bolesław Piasecki pertraktował z wysokim funkcjonariuszem NKWD, Iwanem Sierowem i uzyskał jego zgodę na funkcjonowanie na terytorium zajętym przez Armię Czerwoną[2]. Od 1945 grupa wydawała pismo "Dziś i Jutro", a w 1947 została zarejestrowana jako Stowarzyszenie "Pax", która otrzymała szereg przywilejów od władzy komunistycznej jako organizacja katolicka. Pax posiadał prawie monopolistyczne prawo na wydawanie "katolickiej" prasy – tygodniki: "WTK", "Zorza", "Kierunki", a wśród nich najważniejszy był dziennik "Słowo Powszechne", a także wydawnictw książkowych (Instytut Wydawniczy PAX)[3].

W latach stalinowskich "Pax" zmierzał do uzyskania pozycji jedynego pośrednika pomiędzy władzą a Kościołem i zmonopolizowania pod swoją egidą środowisk katolickich. "Pax" współpracował z ruchem "księży patriotów", atakował Episkopat Polski za rzekome dążenie do przywrócenia kapitalizmu, popierał proces biskupa Kaczmarka i uwięzienie prymasa Stefana Wyszyńskiego[4]. W latach 1953–1956 "Pax" przejął i wydawał "Tygodnik Powszechny" po tym jak poprzednia redakcja odmówiła zamieszczenia nekrologu Stalina. Książka Bolesława Piaseckiego "Zagadnienia istotne" została wpisana na kościelny indeks ksiąg zakazanych. Po tym fakcie cały nakład publikacji został wycofany na polecenie autora. W porównaniu z innymi środowiskami katolickimi "Pax" najściślej realizował politykę kolejnych ekip rządzących w Polsce Ludowej, co prowadziło niekiedy do jego konfliktów z hierarchią Kościoła katolickiego i odejścia z organizacji działaczy przeciwnych takiej działalności (np. fronda 1955, secesja 1956).

W 1957 po krytycznych artykułach na temat PAX i Bolesława Piaseckiego w lewicowym tygodniku Po Prostu zawieszono działalność pisma. Dziennikarze oskarżyli PAX o "uprawianie metod mafii" i "ślepy kult wodza".

Dążenie do kompromisu[edytuj | edytuj kod]

W 1955 część działaczy ugrupowania utworzyła tzw. frondę, która zarzuciła ówczesnemu kierownictwu brak demokracji wewnętrznej, jednoosobowy sposób sprawowania władzy, niewłaściwy system nominacji. W wyniku konfliktu z kierownictwem PAX opuścili m.in. J. Eska, T. Mazowiecki, J. Zabłocki, I. Rutkiewicz, A. Wielowieyski, W. Wieczorek[5].

Po 1956 "Pax" przybrał bardziej kompromisowe stanowisko. Pozostając częścią systemu władzy (uczestniczył we Froncie Jedności Narodu, a następnie w Patriotycznym Ruchu Odrodzenia Narodowego) i popierając posunięcia władz, próbował jednocześnie prezentować katolickie stanowisko, zwłaszcza w takich kwestiach jak nauka społeczna Kościoła i kwestia przerywania ciąży. Po 1945, szczególnie po 1956, działało lub współdziałało z nim wielu byłych żołnierzy i oficerów AK. Stowarzyszenie prowadziło działalność wydawniczą publikując książki, które gdzie indziej nie mogły się legalnie ukazać, prowadziło jedyne w Polsce świeckie katolickie Liceum Ogólnokształcące pw. św. Augustyna w Warszawie, wspierało materialnie byłych żołnierzy AK. Prowadzono działalność kulturalną. Ponadto Stowarzyszenie uzyskało przywileje gospodarcze, m.in. utworzyło własną spółdzielnię mieszkaniową.

Próba reform i wspieranie "Solidarności"[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci Bolesława Piaseckiego w 1979 przewodniczącym Zarządu Głównego Stowarzyszenia PAX został Ryszard Reiff. Pod jego kierownictwem zasadniczo zmieniła się linia polityczna stowarzyszenia. W dobie powstawania „Solidarności” stowarzyszenie zdecydowanie je poparło, a dziennik "Słowo Powszechne" stał się wówczas jednym z najwiarygodniejszych dzienników (obok "Głosu Wybrzeża" i "Gazety Krakowskiej") opisujących wydarzenia w Polsce. Wprowadzenie stanu wojennego spowodowało zawieszenie działalności stowarzyszenia. Przewrót, jaki został dokonany przez konserwatywnych i zastraszonych starych działaczy stowarzyszenia, doprowadził do odsunięcia od władzy przewodniczącego Ryszarda Reiffa, usunięcia wszystkich, którzy nie zgodzili się poprzeć i uznać stanu wojennego. Wówczas zaprzepaszczono wszystko, co w tym krótkim czasie udało się Reiffowi odzyskać dla dobrego imienia PAX-u. Zaprzepaszczono również prasę, a i Instytut Wydawniczy PAX nie potrafił wyjść z kryzysu. Również Stowarzyszenie PAX nie odgrywało żadnej znaczącej roli społeczno-politycznej. Przez pewnien czas, reżimowe władze PRL-u spłacały odsunięcie od władzy Reiffa i wsparcie stanu wojennego, powoływaniem na stanowiska rządowe działaczy PAX-u (np. Lewandowski, Zenon Komender).

III Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

W III Rzeczypospolitej Stowarzyszenie "Pax" straciło na znaczeniu, ale istnieje pod nazwą "Katolickie Stowarzyszenie Civitas Christiana".

Przypisy

  1. "PAX został zarejestrowany dopiero 9 kwietnia 1952, jako stowarzyszenie z możliwością działania ograniczoną do miasta Warszawy." [w:] Halina Lisicka. Pluralizm światopoglądowy w koncepcjach politycznych PAX, ChSS, PZKS. 1991
  2. "Aresztowany przez UB w listopadzie 1944 roku Piasecki, ratując się przed pewnym wyrokiem śmierci, zaoferował swoje usługi, proponując stworzenie organizacji, która pod szyldem katolickim ..." Witold Pronobis. Polska i świat w dwudziestym wieku. 1991. str. 383
  3. "PAX był organizacją o strukturze totalitarnej i instrumentem w ręku władz służącym do rozbijania Kościoła." Maria Wanda Poznańska. Środowiska inteligencji katolickiej wobec wizji "nowej kultury" u zarania Polski Ludowej. 1993. str. 43; "Przez radzieckich protektorów PAX był od samego początku pomyślany jako organizacja agenturalna. Zastanawiając się nad genezą ideową PAX-u, nad kształtem duchowości przywódców tej organizacji, nasuwa się nieodparcie refleksja ..." Adam Michnik. Kościół, lewica, dialog: pamięci Antoniego Słonimskiego poświęcam. 1977
  4. Jan Żaryn. Kościół w PRL: najnowsze dzieje Polski. "PAX najpierw publicznie zaatakował biskupa, a następnie namawiał prymasa, by – w imię ratowania struktur kościelnych – potępił ..."
  5. Halina Lisicka. Pluralizm światopoglądowy w koncepcjach politycznych PAX, ChSS, PZKS. 1991.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Sabina Bober (red.), Komu służył PAX, Warszawa 2008.
  • Antoni Dudek, Grzegorz Pytel, Bolesław Piasecki. Próba biografii politycznej, Londyn 1990.
  • Jan Engelgard, Wielka gra Bolesława Piaseckiego, Warszawa 2008.
  • Kalendarium PAX 1989-1992, Warszawa 1992.
  • Zenon Komender, Refleksje nad przebytą drogą, Warszawa 1986.
  • Zenon Komender, Zgodnie z realiami, t. 1. Wybór publicystyki społeczno-gospodarczej, lata 1959-1970, Warszawa 1988.
  • Mieczysław Kurzyna, Dwadzieścia lat próby. Wybór z artykułów drukowanych w latach 1946-1964, Warszawa 1965.
  • Zygmunt Lichniak, W duchu dialogu, Warszawa 1981.
  • Jerzy Milewski, Pierwsze kroki, Warszawa 1966.
  • Bolesław Piasecki, Zagadnienia istotne, Warszawa 1954.
  • Bolesław Piasecki, Patriotyzm polski, Warszawa 1958.
  • Bolesław Piasecki, Patriotyzm polski, Warszawa 1960 (wyd. II, rozszerzone).
  • Bolesław Piasecki, Siły rozwoju 1960-1970, Warszawa 1971.
  • Bolesław Piasecki, Kierunki 1945-1960, Warszawa 1981.
  • Zygmunt Przetakiewicz, Od ONR-u do PAX-u (Wspomnienia), Warszawa 1994.
  • Peter Raina, Sprawa zabójstwa Bohdana Piaseckiego, Warszawa 1989.
  • Peter Raina, Piasecki na indeksie watykańskim. Geneza sprawy, Warszawa 2002, ISBN 83-8768-944-0.
  • Mikołaj Rostworowski, Słowo o Paxie 1945-1956, Warszawa 1968.
  • Stowarzyszenie PAX 1945-1985, informator, Warszawa 1985.
  • Józef Wójcik, Spór o postawę, Warszawa 1968.
  • Józef Wójcik, Ciągłośc i rozwój, Warszawa 1972.
  • Norbert Wójtowicz, Sprawa "Kaszub-2" - przyczynek do propagandy Stowarzyszenia PAX dotyczącej polskiej organizacji kościelnej na Ziemiach Zachodnich i Północnych, [w:] Droga do stabilizacji polskiej administracji koscielnej na Ziemiach zachodnich i Północnych po II wojnie światowej (w 40. rocznice wydania konstytucji apostolskiej Pawła VI "Episcoporum Poloniae coetus", red.Wojciech Kucharski, Wrocław 2013, s. 237-249.
  • Wytyczne ideowo-polityczne Stowarzyszenia PAX, Warszawa 1984 (zawiera dodatkowo wersje językowe: angielska, francuska, hiszpańska, niemiecka, rosyjska, włoska).
  • Wytyczne ideowo-polityczne i statut Stowarzyszenia Pax, Warszawa 1986.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]