Tadeusz Mazowiecki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Tadeusz Mazowiecki
Tadeusz Mazowiecki 80th birthday cropped.jpg
Tadeusz Mazowiecki podczas przyjęcia z okazji swoich 80. urodzin (2007)
Data i miejsce urodzenia 18 kwietnia 1927
Płock
Data i miejsce śmierci 28 października 2013
Warszawa
Prezes Rady Ministrów
Przynależność polityczna bezpartyjny („Solidarność”) / Unia Demokratyczna
Okres urzędowania od 12 września 1989
do 4 stycznia 1991
Poprzednik Mieczysław Rakowski[a]
Następca Jan Krzysztof Bielecki
Przewodniczący Unii Demokratycznej
Przynależność polityczna Unia Demokratyczna
Okres urzędowania od 2 grudnia 1990
do 23 kwietnia 1994
Przewodniczący Unii Wolności
Przynależność polityczna Unia Wolności
Okres urzędowania od 23 kwietnia 1994
do 1 kwietnia 1995
Następca Leszek Balcerowicz
Poseł III kadencji Sejmu
Przynależność polityczna Unia Wolności
Okres urzędowania od 20 października 1997
do 18 października 2001
Odznaczenia
Order Orła Białego Złoty Medal "Zasłużony Kulturze Gloria Artis" Order Ecce Homo Wielki Krzyż Komandorski Orderu Wielkiego Księcia Giedymina (Litwa) Wielki Oficer Legii Honorowej (Francja) Krzyż Wielki Pierwszej Klasy Orderu Świętego Grzegorza Wielkiego Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Zasługi Republiki Węgierskiej (cywilny) Order Zasługi Republiki Włoskiej I Klasy (1951-2001)
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Tadeusz Mazowiecki (ur. 18 kwietnia 1927 w Płocku, zm. 28 października 2013 w Warszawie) – polski polityk i publicysta.

Ostatni premier PRL i pierwszy premier III Rzeczypospolitej (w latach 1989–1991); współtwórca i przewodniczący Unii Demokratycznej i Unii Wolności; poseł na Sejm PRL III, IV i V kadencji, poseł na Sejm RP I, II i III kadencji (w latach 1991–2001); od 2010 doradca Prezydenta RP ds. polityki krajowej i międzynarodowej. Kawaler Orderu Orła Białego.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Ukończył w 1946 Liceum Ogólnokształcące im. Marszałka Stanisława Małachowskiego w Płocku[1], następnie rozpoczął (ostatecznie nieukończone) studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim, w trakcie których był członkiem „Caritas Academica”, a w latach 1947–1948 przewodniczył Akademickiej Spółdzielni Wydawniczej[2]. W 1946 wstąpił do Stronnictwa Pracy[3], jednak wkrótce odszedł z tej partii.

Działalność w Polsce Ludowej[edytuj | edytuj kod]

Stowarzyszenie „Pax”[edytuj | edytuj kod]

W latach 1948–1955 Tadeusz Mazowiecki działał w Stowarzyszeniu „Pax”[4]. Pod koniec lat 40. uczestniczył w wewnętrznych dyskusjach programowych „Paxu” i zgłaszał wątpliwości wobec jednoznacznego opowiedzenia się za ustrojem socjalistycznym[5]. Początkowo (do 1951) był w grupie tygodnika „Dziś i Jutro”, następnie (1950–1952) pełnił funkcję zastępcy redaktora naczelnego dziennika „Słowo Powszechne”. W 1952 należał do grupy młodych działaczy (m.in. z Januszem Zabłockim), którzy sprowokowali dyskusję wewnętrzną, która dała zaczyn tzw. frondzie. W toku tej dyskusji wskazywał, że występuje w życiu publicznym jako katolik w imię chrześcijańskiej odpowiedzialności w polityce[6]. Został wówczas odsunięty od działalności w Warszawie i skierowany do Wrocławia[7]. Został tam współzałożycielem „Wrocławskiego Tygodnika Katolickiego”, którego w latach 1953–1955 był redaktorem naczelnym. W 1953 w „WTK” opublikował artykuł krytykujący działalność biskupa Czesława Kaczmarka, skazanego w tym samym roku w procesie pokazowym[8]. Wiosną 1955 wystąpił jako jeden z liderów wewnętrznej opozycji w Pax, w ramach tzw. frondy. Podnosił zarzuty niedemokratycznej formuły kierowania stowarzyszeniem przez Bolesława Piaseckiego, kwestionował nadmierny lojalizm państwowy i politykę wobec duchowieństwa[9]. Został wówczas odwołany z funkcji redaktora naczelnego „WTK” i przeniesiony do pracy w Instytucie Wydawniczym „Pax”[9], a 9 września 1955 zawieszony w prawach członka „Paxu”[10][11]. W ramach frondy należał do założycieli tzw. Klubu Okrągłego Stołu, a następnie Klubu im. Emanuela Mouniera, które były miejscem poszukiwań formuły połączenia wartości stricte katolickich i lewicowych[12]. Na przełomie 1955 i 1956 ostatecznie opuścił Stowarzyszenie „Pax”[10].

KIK i „Więź”[edytuj | edytuj kod]

Po odejściu z „Paxu” nawiązał razem z „frondystami” kontakty ze środowiskiem „Tygodnika Powszechnego”, Klubem Krzywego Koła i redakcją „Po prostu[12]. Należał do autorów opublikowanego przez „frondystów” artykułu Wielkie sprzeniewierzenie („Po prostu” nr z 11 listopada 1956), w którym próbowano wytłumaczyć przeszłe zaangażowanie koniecznością „bronienia własnych racji światopoglądowych (...) z pozycji zaangażowania o słuszną sprawę społeczną”[13]. W październiku 1956 Tadeusz Mazowiecki należał do organizatorów nowego niezależnego od władz stowarzyszenia katolików świeckich i został jednym z jego sekretarzy[14], a 24 października znalazł się wśród sygnatariuszy deklaracji założycielskiej Ogólnopolskiego Klubu Postępowej Inteligencji Katolickiej[15]. Był kandydatem na zastępcę redaktora naczelnego dwutygodnika „Droga”, który miał być organem OKPIK, jednak pismo to ostatecznie nie uzyskało debitu[16].

Po likwidacji OKPIK został w 1957 jednym z założycieli warszawskiego Klubu Inteligencji Katolickiej i do 1963 był członkiem jego zarządu[17]. Należał do założycieli miesięcznika „Więź”, pełnił funkcję redaktora naczelnego tego czasopisma od pierwszego numeru wydanego w lutym 1958[18]. W związku z wyborem na posła we Wrocławiu w drugiej połowie lat 60. był członkiem zarządu tamtejszego Klubu Inteligencji Katolickiej[19], a w latach 1968–1969 ponownie członkiem zarządu KIK-u warszawskiego. W swojej działalności redakcyjnej w „Więzi” prezentował poglądy o lewicowym zabarwieniu, inspirowane personalizmem Emmanuela Mouniera, poszukiwał dialogu z niekatolickimi intelektualistami niezależnymi od władz[20]. W 1963 uczestniczył w przygotowaniu tekstu „Opinii” w której pozytywnie oceniono możliwość nawiązania stosunków dyplomatycznych PRL ze Stolicą Apostolską[21][22]. W 1964 Wydział Administracyjny KC PZPR negatywnie oceniał jego działalność redakcyjną, sugerując, że „Więź” „spełnia funkcję dywersji ideologicznej wobec ośrodków partyjnych” i sugerował jego odwołanie z funkcji redaktora naczelnego pisma[23]. W 1968 został ostro skrytykowany przez Stefana Wyszyńskiego za blok artykułów Dyskusja o księżach w Polsce („Więź” nr 7–8 z 1968), co skończyło się czasowym zakazem publikowania w miesięczniku pod nazwiskiem lub pseudonimem dla księży[24].

Sejm PRL[edytuj | edytuj kod]

Tadeusz Mazowiecki z Bronisławem Geremkiem, dzień wstąpienia Polski do Unii Europejskiej; Zamek Ujazdowski w Warszawie, 1 maja 2004

W latach 1961–1972 Tadeusz Mazowiecki sprawował mandat posła na Sejm PRL III, IV i V kadencji z ramienia katolickiej grupy Znak jako przedstawiciel okręgu wrocławskiego – nr 8 (1961–1969) i chełmskiego – nr 41 (1969–1972)[25][26]. W 1961[27], w 1965[28] i 1969 wybierany był do Sejmu PRL z listy Frontu Jedności Narodu. W wyborach w 1961 uzyskał 262 537 głosów (97,42%)[29], w wyborach w 1965 uzyskał 289 676 głosów (96,60%)[30], w wyborach w 1969 uzyskał 196 010 głosów (98,92%)[31].

W 1961 zajął w swoim okręgu drugie miejsce pod względem liczby głosów (wyprzedzając, m.in. Adama Rapackiego) z wynikiem 97,42%, w Sejmie zasiadał w Komisji Oświaty i Nauki oraz Komisji Pracy i Spraw Socjalnych[32][33]. M.in. z ramienia Znaku skrytykował na forum Sejmu zapisy ustawy o rozwoju systemu nauki i oświaty, w których wprowadzano koncepcję kształcenia w oparciu o zasady materializmu i domagał się ustawowych gwarancji dla pozaszkolnego nauczania religii[34]. Głosował też przeciwko ustawie o zgromadzeniach[35]. W wyborach w 1965 zajął czwarte miejsce w swoim okręgu z wynikiem 96,60%, w Sejmie zasiadał w Komisji Oświaty i Nauki oraz Komisji Pracy i Spraw Socjalnych[36][37]. W 1966 był autorem interpelacji w związku z kryzysem w stosunkach Państwo-Kościół, który ujawnił się przy okazji obchodów Milenium chrztu Polski. Proponował w niej podjęcie dialogu w celu rozwiązania spraw spornych[38]. Wraz z kołem Znak przygotował ostatecznie niezgłoszoną interpelację w związku z antyizraelskim reakcjami rządowymi na wojnę sześciodniową[39] oraz interpelował w sprawie wydarzeń marcowych w 1968[40]. Przekazał także marszałkowi Sejmu petycję studentów wrocławskich przeciwko zdjęciu Dziadów według Adama Mickiewicza[41]. W 1969 zajął w swoim okręgu trzecie miejsce (98,92% głosów), w Sejmie zasiadał w Komisji Oświaty i Nauki oraz Komisji Kultury i Sztuki[25][37]. Po wydarzeniach grudnia 1970 nalegał na powołanie komisji sejmowej w celu zbadania ich przebiegu[42]. W styczniu 1972 władze PRL nie zgodziły się na jego ponowne kandydowanie do Sejmu[43].

Lata 1972–1980[edytuj | edytuj kod]

Od 1975 (aż do 1981) Tadeusz Mazowiecki był wiceprezesem warszawskiego KIK-u[44]. Na początku 1976 podpisał list środowiska Znaku przeciwko zmianom w Konstytucji PRL[45] W tym samym roku udzielił także wywiadu dziennikowi „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, w którym wezwał polskie władze do demokratyzacji[46]. W maju 1977 był mężem zaufania głodujących w stołecznym Kościele św. Marcina, którzy protestowali przeciwko aresztowaniom członków Komitetu Obrony Robotników i dalszemu przetrzymywaniu w więzieniach robotników skazanych w procesach radomskich i ursuskich[47][48]. W listopadzie 1977 był jednym z organizatorów sesji Chrześcijanie wobec praw człowieka, która odbyła się w warszawskim KIK-u[49]. Współpracował z Polskim Porozumieniem Niepodległościowym, dla którego opracował tekst Kościół i katolicy w Polsce Ludowej[50]. Należał do sygnatariuszy podpisanej 22 stycznia 1978 deklaracji założycielskiej Towarzystwa Kursów Naukowych, a w latach 1978–1980 był członkiem jego komisji programowej[51]. 14 listopada 1978 uczestniczył w pierwszym otwartym spotkaniu Konwersatorium „Doświadczenie i Przyszłość[52]. W styczniu 1979 podpisał list w obronie aresztowanego Kazimierza Świtonia[53].

Lata 1980–1989[edytuj | edytuj kod]

20 sierpnia 1980 należał do sygnatariuszy „Apelu” 64 intelektualistów wspierającego strajkujących w Stoczni Gdańskiej[54]. 22 sierpnia 1980 razem z Bronisławem Geremkiem udał się do Stoczni Gdańskiej z tekstem apelu. Na zaproszenie Lecha Wałęsy 24 sierpnia 1980 stanął na czele Komisji Ekspertów przy Prezydium Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego i wspierał negocjacje MKS z władzami PRL[54]. Po zakończeniu strajku był głównym doradcą Lecha Wałęsy i Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność”[55] (formalnie od stycznia 1981 był członkiem Rady Programowo-Konsultacyjnej przy KKP[56]. W styczniu 1981 KKP powołała go na stanowisko redaktora naczelnego „Tygodnika Solidarność”, powierzając mu zorganizowanie pisma[57]. Pierwszy numer tygodnika ukazał się 3 kwietnia 1981[58]. Na stanowisku redaktora naczelnego „Więzi” zastąpił go wówczas Wojciech Wieczorek.

Po wprowadzeniu stanu wojennego Tadeusz Mazowiecki został 13 grudnia 1981 zatrzymany w sopockim Grand Hotelu, po czym internowano go w Strzebielinku[55]. Media zagraniczne podawały początkowo informację o jego śmierci[59]. W nocy z 22 na 23 grudnia został przewieziony do obozu w Jaworzu, a po jego likwidacji, od maja 1982 przebywał w ośrodku internowania w Darłówku[60]. Został zwolniony jako jeden z ostatnich internowanych w dniu 23 grudnia 1982[61]. Swoje uwięzienie opisał we wspomnieniach Internowanie opublikowanych w 1983.

Po zwolnieniu z internowania należał przez całe lata 80. do najbliższych doradców Lecha Wałęsy[55][62]. Nie wrócił do pracy redakcyjnej w „Więzi”, ale był członkiem jej kolegium[2]. W listopadzie 1983 stanął na czele rady programowej warszawskiego KIK-u, a od 1984 do 1987 był ponownie członkiem jego zarządu[63]. Rada programowa pod jego kierunkiem opublikowała w czerwcu 1984 dokument zatytułowany Stan świadomości społecznej. Próba diagnozy – kierunki oddziaływania, w którym wskazywano na rolę „Solidarności” w przywróceniu podmiotowości społeczeństwa oraz odebranie tej podmiotowości i zablokowanie perspektyw przez ogłoszenie stanu wojennego. Raport spotkał się z ostrą krytyką władz PRL, połączoną z szykanami administracyjnymi, a rada programowa przestała istnieć z końcem 1985[64]. W 1985 Tadeusz Mazowiecki uczestniczył jako członek komitetu redakcyjnego w przygotowaniu kilkusetstronicowego dokumentu Raport: Polska 5 lat po sierpniu, a także razem z Bronisławem Geremkiem opracował w nim rozdział o sytuacji politycznej[55][65]. W 1986 był jednym ze współtwórców pisma „21”, które redagowali Kazimierz Dziewanowski, Jan Dworak i Janusz Jankowiak[55][66].

Od stycznia do grudnia 1987 przebywał czasowo za granicą. Wygłosił szereg odczytów w Belgii, Francji, Niemczech, Włoszech i Austrii, odbył też wiele rozmów z politykami i działaczami związkowymi Europy Zachodniej, wspierając w ten sposób dążenie do legalizacji „Solidarności”[67][68]. Był sygnatariuszem oświadczenia działaczy opozycji z 31 maja 1987 zebranych na zaproszenie Lecha Wałęsy, w którym to dokumencie sformułowane cele opozycji w Polsce (sam nie uczestniczył jednak w spotkaniu z uwagi na pobyt zagranicą)[69]. W styczniu 1988 został członkiem oficjalnego zespołu doradców Krajowej Komisji Wykonawczej NSZZ „Solidarność”[70]. 4 maja 1988 próbował (wyposażony w pełnomocnictwo Episkopatu Polski) negocjować pomiędzy strajkującymi w Stoczni Gdańskiej a władzami PRL, a po niepowodzeniu tej misji pozostał ze strajkującymi w stoczni do końca strajku, tj. do 10 maja 1988[71][72][73]. Doradzał także strajkującym w Stoczni Gdańskiej w sierpniu 1988[74]. Od 1988 do 4 września 1989 był ponownie wiceprezesem warszawskiego KIK-u[75]. 18 grudnia 1988 został członkiem powołanego tego dnia Komitetu Obywatelskiego przy Przewodniczącym NSZZ „Solidarność”. W KO kierował komisją pluralizmu związkowego[76]. Uczestniczył w przygotowujących spotkanie Okrągłego Stołu rozmowach w Magdalence (poczynając od pierwszego spotkania we wrześniu 1988)[77][78]. Jako zwolennik przejęcia władzy z rąk PZPR na drodze rokowań aktywnie brał udział w rozmowach plenarnych Okrągłego Stołu oraz dodatkowych spotkaniach w Magdalence, a także kierował z ramienia opozycji roboczym zespołem ds. pluralizmu związkowego[79][80]. Był jednym z głównych twórców porozumienia, na mocy którego 4 czerwca 1989 odbyły się częściowo wolne wybory. Na zebraniu Komitetu Obywatelskiego w dniu 8 kwietnia 1989 poparł koncepcję rozszerzenia grona kandydatów opozycji w wyborach o przedstawicieli wszystkich ugrupowań, które akceptują porozumienie Okrągłego Stołu[81][82]. Na znak protestu przeciwko odrzuceniu tego pomysłu odmówił kandydowania do parlamentu (ale przez dłuższy czas utrzymywano dla niego wolne miejsce na liście we Włocławku)[83][84][82]. Ponownie został natomiast redaktorem naczelnym „Tygodnika Solidarność”, którego pierwszy numer po wznowieniu ukazał się 2 czerwca 1989[85]. 14 lipca 1989 skrytykował w artykule Spiesz się powoli, opublikowanym na łamach „TS”, pomysł Adama Michnika ogłoszony w artykule Wasz prezydent, nasz premier, wskazując, że opozycja solidarnościowa nie dysponuje programem gospodarczym umożliwiającym udział we władzy[86][87].

Rząd Tadeusza Mazowieckiego[edytuj | edytuj kod]

17 sierpnia 1989 doszło do zawiązania formalnej koalicji pomiędzy Lechem Wałęsą, a przewodniczącymi Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego i Stronnictwa Demokratycznego. Lider „Solidarności” przedstawił wówczas trzy kandydatury na premiera – Tadeusza Mazowieckiego, Bronisława Geremka i Jacka Kuronia, z których koalicjanci wybrali tę pierwszą[88]. Tadeusz Mazowiecki przyjął złożoną mu przez Lecha Wałęsę propozycję. 19 sierpnia został desygnowany na stanowisko prezesa Rady Ministrów przez prezydenta Wojciecha Jaruzelskiego. 24 sierpnia Sejm PRL X kadencji (tzw. Sejm kontraktowy) powołał go na ten urząd – za głosowało 378 posłów, 4 było przeciwko, a 41 wstrzymało się od głosu[89]. 12 września wygłosił exposé, w trakcie którego zasłabł[90]. Tego samego dnia Sejm PRL powołał jego rząd, w skład którego poza premierem weszło 11 przedstawicieli OKP, po 4 ministrów z PZPR i ZSL oraz 3 z SD[89]. Trzej ministrowie z PZPR (w tym kierujący resortami spraw wewnętrznych i obrony narodowej) zostali odwołani ze składu Rady Ministrów 6 lipca 1990[91].

Rząd Tadeusza Mazowieckiego zdołał w krótkim czasie przeprowadzić szereg podstawowych reform. Gruntownie zmieniono ustrój polityczny, wprowadzono szeroki zakres swobód obywatelskich, system wielopartyjny, zmieniono godło i nazwę państwa (z PRL na RP). 29 grudnia 1989 przeprowadzono istotną zmianę konstytucji, na mocy której m.in. usunięto preambułę, napisano od nowa treść rozdziałów o ustroju politycznym i gospodarczym, wzmocniono pozycję związków zawodowych i wprowadzono jednolite pojęcie własności. Dzięki tym zmianom możliwe stało się przeprowadzenie transformacji gospodarczej. Pakiet reform rządu, od nazwiska głównego twórcy określany planem Balcerowicza, umożliwił zastopowanie hiperinflacji, restrukturyzację gospodarki, wprowadzenie mechanizmów rynkowych i prywatyzacji.

Rzekoma „gruba kreska”[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Gruba kreska.

W swoim sejmowym exposé Tadeusz Mazowiecki mówił o „grubej linii”, która w oryginale miała oznaczać brak odpowiedzialności nowego rządu za szkody poczynione w gospodarce przez władze komunistyczne. Krytycy Tadeusza Mazowieckiego cytat ten (przechrzczony na „grubą kreskę”) zaczęli wykorzystywać do określenia domniemanej pobłażliwości ówczesnego rządu dla byłych działaczy politycznych PRL i podległych im służb bezpieczeństwa. W rządzie Tadeusza Mazowieckiego resorty siłowe (Spraw Wewnętrznych i Obrony) początkowo były kontrolowane przez działaczy PZPR, a pozostająca pod nadzorem ministra Czesława Kiszczaka SB niszczyła własne archiwa[92][93][94] oraz kontynuowała inwigilację tej części opozycji, która była przeciwna porozumieniom Okrągłego Stołu[95][96][97]. Dopiero kilka miesięcy po objęciu przez Tadeusza Mazowieckiego urzędu premiera Służba Bezpieczeństwa została rozwiązana, a Czesław Kiszczak ustąpił ze stanowiska.

Wybory prezydenckie[edytuj | edytuj kod]

Tadeusz Mazowiecki, listopad 1989
Tadeusz Mazowiecki (z prawej) z Adamem Michnikiem, Rezydencja ambasadora Francji, Warszawa, 7 września 2004

Do upadku jego rządu przyczynił się narastający od wiosny 1990 konflikt z Lechem Wałęsą (tzw. wojna na górze), który doprowadził też m.in. do rozpadu OKP, reprezentującego solidarnościowych parlamentarzystów. Konflikt ten doprowadził do rywalizacji obu polityków w wyborach prezydenckich z jesieni 1990. Tadeusz Mazowiecki, który w czasach „Solidarności” był doradcą Lecha Wałęsy i komitetu strajkowego w Stoczni Gdańskiej, wystartował przeciw przewodniczącemu związku. Przegrał, nie wchodząc do drugiej tury (uzyskał 18,08% poparcia, tj. 2 973 364 głosy), będąc pokonanym przez Lecha Wałęsę i Stanisława Tymińskiego[98].

4 stycznia 1991 Tadeusz Mazowiecki przestał być premierem[99]. Na jego następcę powołano wówczas Jana Krzysztofa Bieleckiego, który objął urząd 8 dni później.

Dalsza działalność w III RP[edytuj | edytuj kod]

Lata 1991–2001[edytuj | edytuj kod]

Blisko miesiąc przed zakończeniem urzędowania na stanowisku premiera, 2 grudnia 1990, Tadeusza Mazowiecki został przewodniczącym nowo powołanej partii pod nazwą Unia Demokratyczna, którą utworzyły środowiska jego komitetów wyborczych. W maju 1991 ugrupowanie to zasiliły wspierające go partie Ruch Obywatelski Akcja Demokratyczna i Forum Prawicy Demokratycznej. UD jako partia wywodząca się z tradycji demokratycznej opozycji unikała utożsamiania się z prawicą bądź lewicą[100], istniały w niej frakcje. W pierwszych w pełni demokratycznych wyborach do Sejmu w 1991 Unia Demokratyczna uzyskała najwyższe poparcie w skali kraju wśród wszystkich komitetów wyborczych. Tadeusz Mazowiecki zdobył 63 962 głosy w województwie poznańskim, uzyskując tym samym mandat posła na Sejm I kadencji[101]. Pracował m.in. w Komisji Obrony Narodowej oraz w Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego[102]. Kierowana przez niego UD początkowo pozostawała w opozycji, od 1992 współtworzyła jednak rząd Hanny Suchockiej.

W tym samym roku Tadeusz Mazowiecki został specjalnym wysłannikiem ONZ w Bośni i Hercegowinie, zrezygnował z tej funkcji w 1995 na skutek bezczynności wielkich mocarstw wobec zbrodni wojennych dokonywanych w czasie wojny w Bośni, głównie zamordowania w Srebrenicy przez wojska Republiki Serbskiej w Bośni kilku tysięcy muzułmańskich mężczyzn i chłopców. Ogłosił raport w sprawie łamania praw człowieka przez wszystkie strony konfliktu.

W międzyczasie w wyborach w 1993 Tadeusz Mazowiecki uzyskał poselską reelekcję w tym samym okręgu, otrzymując 10 429 głosów. Startował wówczas z drugiego miejsca okręgowej listy partyjnej za premier Hanną Suchocką, którą poparło ponad 100 tys. osób[103]. Po tych wyborach władzę przejęły ugrupowania postkomunistyczne. Unia Demokratyczna 23 kwietnia 1994 zjednoczyła się z Kongresem Liberalno-Demokratycznym, tworząc nowe ugrupowanie pod nazwą Unia Wolności, w której Tadeusz Mazowiecki również objął stanowisko przewodniczącego. Rok później na tej funkcji został jednak zastąpiony przez Leszka Balcerowicza[104]. Następnie został honorowym przewodniczącym tej partii. W trakcie II kadencji Sejmu ponownie zasiadał w Komisji Obrony Narodowej, pracował też w parlamentarnej komisji zajmującej się projektem konstytucji[105]. W 1997 przedstawił w Zgromadzeniu Narodowym uznaną ostatecznie za kompromisową preambułę do Konstytucji RP (napisaną wcześniej przez twórców „Tygodnika Powszechnego”).

W wyborach w 1997 po raz trzeci z rzędu uzyskał mandat poselski. Tym razem otwierał listę wyborczą Unii Wolności w województwie krakowskim, zdobywając 43 654 głosy[106]. Był członkiem Komisji Spraw Zagranicznych i przez całą III kadencję przewodniczącym sejmowej Komisji Integracji Europejskiej[1]. W 2001 bez powodzenia ubiegał się o reelekcję, UW nie osiągnęła wówczas progu wyborczego.

Lata 2002–2013[edytuj | edytuj kod]

Tadeusz Mazowiecki podczas spotkania byłych posłów i senatorów Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego w Sejmie (2009)

W listopadzie 2002 odszedł z partii, przeciwstawiając się porzuceniu przez UW międzynarodówki chadeckiej oraz wejściu w koalicję wyborczą z SLD i następnie samorządową z Samoobroną w województwie warmińsko-mazurskim. W 2005 został jednym ze współzałożycieli Partii Demokratycznej – demokraci.pl, mającej w założeniu stanowić poszerzenie dawnej Unii Wolności o m.in. polityków lewicowych. Był liderem listy kandydatów tej partii do Sejmu w wyborach parlamentarnych w tym samym roku w okręgu warszawskim i uzyskał 30 143 głosy[107]. Wchodził w skład rady politycznej PD (do 2006 był jej przewodniczącym). Później wycofał się z działalności partyjnej.

Od 12 października 2010 do śmierci zajmował stanowisko etatowego doradcy prezydenta Bronisława Komorowskiego ds. polityki krajowej i międzynarodowej.

Śmierć i pogrzeb[edytuj | edytuj kod]

Trumna z ciałem Tadeusza Mazowieckiego w kaplicy Pałacu Prezydenckiego
Grób Tadeusza Mazowieckiego na cmentarzu leśnym w Laskach

Tadeusz Mazowiecki zmarł nad ranem 28 października 2013[108] w szpitalu przy ul. Wołoskiej w Warszawie. Po jego śmierci opuszczono flagi do połowy masztu przy Pałacu Prezydenckim, Belwederze, Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, a także przy siedzibach wielu władz lokalnych[109]. 29 października Senat RP przyjął uchwałę upamiętniającą Tadeusza Mazowieckiego[110]. 2 listopada trumna z ciałem byłego premiera została wystawiona w Pałacu Prezydenckim[111].

Pogrzeb Tadeusza Mazowieckiego miał charakter państwowy. Na ten dzień w całym kraju została ogłoszona żałoba narodowa[112]. Uroczystości odbyły się 3 listopada w bazylice archikatedralnej św. Jana Chrzciciela w Warszawie, w czasie rozpoczęcia mszy pogrzebowej w Krakowie zabrzmiał Dzwon Zygmunta[113]. W pogrzebie uczestniczyli m.in. prezydent Bronisław Komorowski, premier Donald Tusk, marszałkowie Sejmu i Senatu – Ewa Kopacz oraz Bogdan Borusewicz, a także przewodniczący Komisji Europejskiej José Manuel Durão Barroso[114]. Tadeusz Mazowiecki został pochowany w rodzinnym grobowcu na cmentarzu leśnym w Laskach[115].

Odznaczenia, wyróżnienia, upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Ordery i odznaczenia

Był członkiem Kapituły Orderu Orła Białego do 2007, kiedy to odmówił ponownego złożenia oświadczenia lustracyjnego.

Nagrody i wyróżnienia

Wyróżniony Nagrodą im. Andrzeja Struga (1980)[120][121], Niemiecką Nagrodą Narodową (2001), nagrodą Srebrenica 1995 (2005), nagrodą „Giganta” 1995 poznańskiego oddziału „Gazety Wyborczej”, nagrodą Jana Nowaka-Jeziorańskiego (2004), Honorową Nagrodą Stowarzyszenia Szarych Szeregów im. Stanisława Broniewskiego (Orszy)[122] i Nagrodą Kisiela (2012)[123]. W 2009 redakcja „Gazety Wyborczej” wyróżniła go jako „Człowieka Roku” oraz dodatkowo uhonorowała tytułem „Człowieka dwudziestolecia Gazety Wyborczej”; laudację na cześć laureata wygłosiła profesor Barbara Skarga.

Był również laureatem nagrody Viadrina 2009 przyznawanej przez Europejski Uniwersytet Viadrina za szczególny wkład w polsko-niemieckie pojednanie[124]. W 2009 został Honorowym Obywatelem Miasta Poznania[125], natomiast w 2010 został honorowym obywatelem Słubic[126] oraz Gdańska[127]. 9 czerwca 2011 odebrał tytuł honorowego obywatela Płocka (gdzie się urodził)[128]. 28 października 2013 (w dniu śmierci) został honorowym obywatelem Brzegu Dolnego[129].

Był doktorem honoris causa Uniwersytetów w Leuven, Genui, Giessen, Poitiers, Exeter, Uniwersytetu Warszawskiego[130], Akademii Ekonomicznej w Katowicach, a także Uniwersytetu w Tuzli[131].

Upamiętnienie

W 2014 jego imieniem nazwano rondo w Piasecznie[132]. W tym samym roku w Ogrodzie Sprawiedliwych w Warszawie odsłonięto obelisk i zasadzono drzewo upamiętniające jego osobę. W tym samym roku podczas uroczystości z udziałem m.in. prezydenta Bronisława Komorowskiego zainaugurowano w Uniwersytecie Warszawskim działalność Katedry im. Tadeusza Mazowieckiego, której kuratorem został profesor Marek Wąsowicz[133].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Potomek polskiej rodziny szlacheckiej herbu Dołęga, biorącej początek od średniowiecznych dziedziców dóbr Mazowsze w ziemi dobrzyńskiej[134]. Syn Bronisława Władysława (1872–1938), lekarza, i Jadwigi z Szemplińskich herbu Ślepowron[135]. W 1947 ożenił się z Krystyną Kuleszanką, więźniarką obozu w Ravensbrück, która zmarła w 1948 na gruźlicę[136]. Drugą żoną Tadeusza Mazowieckiego była Ewa Proć (zm. 1970), z którą miał trzech synów: Wojciecha, Adama i Michała.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Książki
  • Rozdroża i wartości (Biblioteka Więzi, Tom 26, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak 1970)
  • Antysemityzm (wespół z Jerzym Turowiczem i Tadeuszem Żychiewiczem; II obieg wydawniczy; Niezależna Oficyna Wydawnicza 1981)
  • Internowanie (Aneks, Londyn 1983, ISBN 0-906601-05-3; II obieg wydawniczy: Krąg 1982; Krakowskie Towarzystwo Wydawnicze 1984; Biblioteka Wolnego Głosu Ursusa 1989; Rzymskokatolickie Wydawnictwo im. Ignacego Loyoli 1989)
  • Powrót do najprostszych pytań (II obieg wydawniczy; Oficyna Literacka 1986)
  • Druga twarz Europy (Biblioteka Więzi 1990, ISBN 83-85124-00-4 [2 wydania]; wydanie francuskie: Un autre visage de l’Europe; przekład Eric Morin-Aguilar; wstęp Jean-Marie Domenach; Les Éditions Noir sur Blanc 1989, ISBN 2-88250-009-2)
  • Partei nehmen für die Hoffnung: über Moral in der Politik (przekł. Angelika Weber i Georg Ziegler; przedmowa Manfred Seidler; Herder, Freiburg 1990, ISBN 3-451-21825-9)
  • Raporty Tadeusza Mazowieckiego z byłej Jugosławii (red. Renata S. Hliwa i Roman Wieruszewski; przekł. z j. angielskiego Adam Szostkiewicz, Agnieszka Pacholska, Cecylia Gorzoń, przekł. z j. francuskiego Renata Hliwa; Poznańskie Centrum Praw Człowieka Instytutu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk – Fundacja Promocja Praw Człowieka – Badania i Nauczanie oraz Agencja Scholar 1993, ISBN 83-85838-06-6)
  • Kredowe koła i dwa inne eseje (Biblioteka Więzi 1997)
  • Politik und Moral im neuen Europa (zawiera także tekst Jana Patočki, Passagen Verlag, Wiedeń 1999, ISBN 3-85165-308-4)
  • Rok 1989 i lata następne. Teksty wybrane i nowe (Prószyński i S-ka, Warszawa 2012, ISBN 978-83-7839-399-3)
Inne publikacje

Uwagi

  1. Desygnowany na premiera Czesław Kiszczak ostatecznie nie utworzył gabinetu.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Strona sejmowa posła III kadencji. [dostęp 2013-03-14].
  2. 2,0 2,1 Friszke 2002 ↓, s. 606.
  3. Życiorys Tadeusza Mazowieckiego. premiermazowiecki.pl. [dostęp 2013-10-28].
  4. Był moim znajomym z prawa na Uniwersytecie Warszawskim, chyba dobrym, skoro po wahaniach wciągnąłem go do PAX-u, w którym latem w 1948 r. został szefem młodzieży (...) w: Andrzej Micewski, Ludzie i opcje: 53 sylwetki sceny politycznej, Polska Oficyna Wydawnicza BGW, Warszawa 1993.
  5. Dudek 1990 ↓, s. 181.
  6. Dudek 1990 ↓, s. 199.
  7. Dudek 1990 ↓, s. 218.
  8. Filip Musiał: Katolicy przeciw Kościołowi. rp.pl, 3 grudnia 2007. [dostęp 2013-03-14].
  9. 9,0 9,1 Dudek 1990 ↓, s. 219.
  10. 10,0 10,1 Dudek 1990 ↓, s. 221.
  11. Friszke 1997 ↓, s. 32.
  12. 12,0 12,1 Friszke 1994 ↓, s. 186.
  13. Friszke 1997 ↓, s. 29.
  14. Friszke 1997 ↓, s. 37.
  15. Friszke 1997 ↓, s. 39.
  16. Friszke 1997 ↓, s. 45.
  17. Friszke 1997 ↓, s. 297–298.
  18. Friszke 1997 ↓, s. 51.
  19. Friszke 1994 ↓, s. 203.
  20. Friszke 1997 ↓, s. 70, 86.
  21. Friszke 1994 ↓, s. 199.
  22. Friszke 2002 ↓, s. 53.
  23. Friszke 1997 ↓, s. 89.
  24. Friszke 2002 ↓, s. 100.
  25. 25,0 25,1 Friszke 2002 ↓, s. 108.
  26. Łętowski 1998 ↓, s. 153.
  27. Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 18 kwietnia 1961 r. o wynikach wyborów do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej przeprowadzonych dnia 16 kwietnia 1961 r. (M.P. z 1961 r. Nr 30, poz. 145).
  28. Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 1 czerwca 1965 r. o wynikach wyborów do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej przeprowadzonych dnia 30 maja 1965 r. (M.P. z 1965 r. Nr 29, poz. 157).
  29. Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 18 kwietnia 1961 r. o wynikach wyborów do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej przeprowadzonych dnia 16 kwietnia 1961 r. (M.P. z 1961 r. Nr 30, poz. 145).
  30. Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 1 czerwca 1965 r. o wynikach wyborów do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej przeprowadzonych dnia 30 maja 1965 r. (M.P. z 1965 r. Nr 29, poz. 157).
  31. Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 2 czerwca 1969 r. o wynikach wyborów do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej przeprowadzonych dnia 1 czerwca 1969 r. (M.P. z 1969 r. Nr 22, poz. 177).
  32. Friszke 2002 ↓, s. 44.
  33. Łętowski 1998 ↓, s. 153, 168.
  34. Friszke 2002 ↓, s. 46–47.
  35. Friszke 2002 ↓, s. 50.
  36. Friszke 2002 ↓, s. 64.
  37. 37,0 37,1 Łętowski 1998 ↓, s. 154, 168.
  38. Friszke 2002 ↓, s. 72.
  39. Friszke 2002 ↓, s. 79.
  40. Friszke 2002 ↓, s. 83.
  41. Friszke 2002 ↓, s. 82.
  42. Friszke 1997 ↓, s. 116.
  43. Friszke 1997 ↓, s. 128–129.
  44. Friszke 1997 ↓, s. 299–300.
  45. Friszke 1997 ↓, s. 157–159.
  46. Friszke 1994 ↓, s. 370.
  47. Friszke 1997 ↓, s. 179.
  48. Friszke 1994 ↓, s. 398.
  49. Friszke 1994 ↓, s. 511.
  50. Friszke 1994 ↓, s. 494.
  51. Friszke 1994 ↓, s. 501–502.
  52. Terlecki 2000 ↓, s. 101.
  53. Friszke 1994 ↓, s. 565.
  54. 54,0 54,1 Friszke 1997 ↓, s. 206.
  55. 55,0 55,1 55,2 55,3 55,4 Skórzyński 2000 ↓, biogram autorstwa Andrzeja Friszke, s. 232.
  56. Friszke 2006a ↓, s. 6.
  57. Friszke 2005 ↓, s. 29 i n.
  58. Skórzyński i Pernal 2005 ↓, s. 64.
  59. Wołek 1997 ↓, s. 142.
  60. Bartoszewski 2006 ↓, s. 13, 29.
  61. Wołek 1997 ↓, s. 143.
  62. Friszke 2006b ↓, s. 123.
  63. Friszke 1997 ↓, s. 235, 300, 301.
  64. Friszke 1997 ↓, s. 236–238.
  65. Friszke 2006b ↓, s. 124.
  66. Friszke 2006a ↓, s. 18.
  67. Wołek 1997 ↓, s. 145.
  68. Friszke 2006a ↓, s. 28.
  69. Friszke 2006a ↓, s. 24, 329.
  70. Friszke 2006b ↓, s. 175.
  71. Friszke 1997 ↓, s. 264–265.
  72. Skórzyński 2000 ↓, biogram autorstwa Andrzeja Friszke, s. 233.
  73. Codogni 2009 ↓, s. 79–87.
  74. Codogni 2009 ↓, s. 103.
  75. Friszke 1997 ↓, s. 301.
  76. Friszke 2006a ↓, s. 47, 49.
  77. Dudek 2004 ↓, s. 178.
  78. Codogni 2009 ↓, s. 142.
  79. Dudek 2004 ↓, s. 247.
  80. Codogni 2009 ↓, s. 192, 206.
  81. Dudek 2004 ↓, s. 281.
  82. 82,0 82,1 Friszke 2006a ↓, s. 60.
  83. Dudek 2004 ↓, s. 287.
  84. Hall 2011 ↓, s. 49–50.
  85. Friszke 2006a ↓, s. 62.
  86. Dudek 2004 ↓, s. 362.
  87. Codogni 2009 ↓, s. 273.
  88. Hall 2011 ↓, s. 68–69.
  89. 89,0 89,1 Hall 2011 ↓, Kalendarium wydarzeń III RP, s. 424.
  90. Agnieszka Pawlicka: Poczet premierów III RP. wyborcza.pl, 28 lutego 2007. [dostęp 2013-03-16].
  91. Rząd Tadeusza Mazowieckiego. premier.gov.pl. [dostęp 2013-03-16].
  92. AIPN, sygn. 0832/4, Pismo gen. bryg. Tadeusza Szczygła do Szefów WUSW z 1 września 1989, s. 1.
  93. AIPN, sygn. 0832/4, Pismo gen. dyw. Lucjana Czubińskiego do posła Jana Rokity z 5 marca 1990, s. 55–56.
  94. Dudek 2004 ↓, s. 458–464.
  95. AIPN, sygn. 0752/1 t. 14, s. 3.
  96. AIPN, sygn. 0752/12, Informacja dot. SOR krypt. „Kolumna” z 25 maja 1990, s. 23–25.
  97. Dudek 2004 ↓, s. 457–458.
  98. Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 26 listopada 1990 r. o wynikach głosowania i wyniku wyborów Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, zarządzonych na dzień 25 listopada 1990 r. (Dz. U. z 1990 r. Nr 83, poz. 483.
  99. Rząd Tadeusza Mazowieckiego. premier.gov.pl. [dostęp 2013-10-28].
  100. Paszkiewicz 2000 ↓, s. 134–135.
  101. Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 31 października 1991 r. o wynikach wyborów do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej, przeprowadzonych w dniu 27 października 1991 r. (M.P. z 1991 r. Nr 41, poz. 288).
  102. Strona sejmowa posła I kadencji. [dostęp 2013-03-14].
  103. Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 23 września 1993 r. o wynikach wyborów do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej przeprowadzonych w dniu 19 września 1993 r. (M.P. z 1993 r. Nr 50, poz. 470).
  104. Paszkiewicz 2000 ↓, s. 142, 147.
  105. Strona sejmowa posła II kadencji. [dostęp 2013-03-14].
  106. Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 25 września 1997 r. o wynikach wyborów do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej przeprowadzonych w dniu 21 września 1997 r. (M.P. z 1997 r. Nr 64, poz. 620).
  107. Serwis PKW – Wybory 2005. [dostęp 2013-03-14].
  108. Zmarł Tadeusz Mazowiecki. wp.pl, 28 października 2013. [dostęp 2013-10-28].
  109. Księgi kondolencyjne w wielu miastach. Flagi opuszczone do połowy. tvn24.pl, 28 października 2013. [dostęp 2013-10-28].
  110. Treść uchwały Senatu RP w sprawie upamiętnienia Tadeusza Mazowieckiego. senat.gov.pl, 29 października 2013. [dostęp 2013-10-30].
  111. Trumna z ciałem Mazowieckiego wystawiona w Pałacu Prezydenckim. tvn24.pl, 2 listopada 2013. [dostęp 2013-11-02].
  112. 3 listopada żałoba narodowa po śmierci Tadeusza Mazowieckiego. prezydent.pl, 29 października 2013. [dostęp 2013-10-29].
  113. Dzwon Zygmunta pożegnał Tadeusza Mazowieckiego. tvn24.pl, 3 listopada 2013. [dostęp 2013-11-03].
  114. Ostatnia droga Tadeusza Mazowieckiego. Setki osób żegnają pierwszego premiera III RP. wyborcza.pl, 3 listopada 2013. [dostęp 2013-11-03].
  115. Tadeusz Mazowiecki zostanie pochowany w Laskach. wyborcza.pl, 28 października 2013. [dostęp 2013-10-28].
  116. M.P. z 1996 r. Nr 13, poz. 163
  117. Medal Gloria Artis dla Tadeusza Mazowieckiego. wp.pl, 24 września 2009. [dostęp 2013-03-14].
  118. Apdovanotų asmenų duomenų bazė (lit.). prezidente.lt. [dostęp 2013-10-28].
  119. Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italiana (wł.). quirinale.it, 14 marca 2000. [dostęp 2013-03-14].
  120. Who’s who, what’s what in „Solidarność”. Leksykon związkowy, b.d. i m.w.
  121. Wołek 1997 ↓, s. 141.
  122. Nagroda Szarych Szeregów dla Tadeusza Mazowieckiego. prezydent.pl, 20 kwietnia 2012. [dostęp 2013-03-14].
  123. Nagrody Kisiela przyznane!. wprost.pl, 1 grudnia 2012. [dostęp 2013-03-14].
  124. Laureaci Nagrody Viadriny. euv-frankfurt-o.de. [dostęp 2013-03-14].
  125. Mazowiecki honorowym obywatelem Poznania. [dostęp 2013-03-14].
  126. Honorowy Obywatel Tadeusz Mazowiecki. slubice.pl, 7 listopada 2010. [dostęp 2013-03-14].
  127. Tadeusz Mazowiecki – Honorowym Obywatelem Gdańska. gdansk.pl, 29 września 2010. [dostęp 2013-03-14].
  128. Mazowiecki honorowym obywatelem Płocka. wprost.pl, 9 czerwca 2011. [dostęp 2013-10-28].
  129. Mazowiecki honorowym obywatelem. Brzeg Dolny planował dziś uroczystość. tvn24.pl, 28 października 2013. [dostęp 2013-10-28].
  130. Doktoraty HC. uw.edu.pl. [dostęp 2013-03-14].
  131. Tadeusz Mazowiecki doktorem honoris causa Uniwersytetu w Tuzli. rp.pl, 5 października 2007. [dostęp 2013-03-14].
  132. Hołd dla Tadeusza Mazowieckiego. http://kurierpoludniowy.pl,+28 marca 2014. [dostęp 2014-03-28].
  133. „Tadeusz Mazowiecki łączył mądrość z dzielnością”. prezydent.pl, 11 września 2014. [dostęp 2014-09-14].
  134. Adam A. Pszczółkowski: Informacja prasowa na temat rodziny Tadeusza Mazowieckiego. szlachta.org.pl. [dostęp 2013-11-03].
  135. Wołek 1997 ↓, s. 135.
  136. Juliusz Ćwieluch. M jak Mazowiecki. „Przekrój”, 19 kwietnia 2007. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Władysław Bartoszewski: Dziennik z internowania. Jaworze 15.12.1981–19.04.1982. Warszawa: wyd. Świat Książki, 2006. ISBN 978-83-247-0553-5.
  • Paulina Codogni: Okrągły Stół, czyli polski Rubikon. Warszawa: wyd. Prószyński i S-ka, 2009. ISBN 978-83-7648-015-2.
  • Zbigniew Domarańczyk: 100 dni Mazowieckiego, Wydawnictwo Andrzej Bonarski, Warszawa 1990, ISBN 83-85089-02-0.
  • Antoni Dudek: Bolesław Piasecki. Próba biografii politycznej. Londyn: wyd. Aneks, 1990. ISBN 0-906601-74-6.
  • Antoni Dudek: Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury demokratycznej w Polsce 1988–1990. Kraków: wyd. Arcana, 2004. ISBN 83-89243-95-4.
  • Andrzej Friszke: Opozycja polityczna w PRL 1945–1989. Londyn: wyd. Aneks, 1994. ISBN 1-897962-03-7.
  • Andrzej Friszke: Oaza na Kopernika. Klub Inteligencji Katolickiej. 1956–1989. Warszawa: wyd. Biblioteka „Więzi”, 1997. ISBN 83-85124-90-X.
  • Andrzej Friszke: Koło posłów „Znak” w Sejmie PRL 1957–1976. Warszawa: wyd. Sejmowe, 2002. ISBN 83-7059-527-8.
  • Andrzej Friszke. Tygodnik „Solidarność” 1981. „Biuletyn IPN”. 7–8, 2005. [dostęp 2013-11-01]. 
  • Andrzej Friszke: Komitet Obywatelski. Geneza i historia. W: Komitet Obywatelski przy Przewodniczącym NSZZ „Solidarność” Lechu Wałęsie. Stenogramy posiedzeń 1987–1989. Warszawa: wyd. Rosner & wspólnicy, 2006. ISBN 978-83-60336-10-6.
  • Andrzej Friszke: Tymczasowa Komisja Koordynacyjna NSZZ „Solidarność” (1982–1987). W: Solidarność podziemna. 1981–1989. Warszawa: wyd. ISP PAN i Stowarzyszenie „Archiwum Solidarności”, 2006. ISBN 83-88490-45-1.
  • Aleksander Hall: Osobista historia III Rzeczypospolitej. Warszawa: wyd. Rosner & Wspólnicy, 2011. ISBN 978-83-60336-42-7.
  • Waldemar Kuczyński, Zofia Psota (red.): Tadeusz Mazowiecki. Polityk trudnych czasów, United Publishers Ltd. – Presspublica Sp. z o.o., Warszawa 1997, ISBN 83-85794-28-X.
  • Maciej Łętowski: Ruch i koło poselskie Znak 1957–1976. Katowice: wyd. Unia, 1998. ISBN 83-86250-10-0.
  • Krystyna Paszkiewicz (red.): Partie i koalicje polityczne III Rzeczypospolitej. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2000. ISBN 83-229-2148-9.
  • Jan Skórzyński, Marek Pernal: Gdy niemożliwe stało się możliwe. Kalendarium Solidarności 1980–1989. Warszawa: wyd. Świat Książki, 2005. ISBN 83-247-0114-1.
  • Jan Skórzyński (red.): Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956–1989. T. 1. Warszawa: wyd. Ośrodek Karta, 2000. ISBN 83-88288-65-2.
  • Ryszard Terlecki: Uniwersytet Latający i Towarzystwo Kursów Naukowych. 1977–1981. Kraków-Rzeszów: wyd. Instytut Europejskich Studiów Społecznych w Rzeszowie, 2000. ISBN 83-88120-24-7.
  • Tomasz Wołek: Tadeusz Mazowiecki. Polityk zgody. W: Rodem z „Solidarności”. Sylwetki twórców NSZZ „Solidarność”. Warszawa: wyd. Stowarzyszenie Archiwum Solidarności i Niezależna Oficyna Wydawnicza, 1997. ISBN 83-7054-099-6.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]