Szmulowizna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy osiedla w Warszawie, którego wschodnia część zwana jest Michałowem. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.
Szmulowizna na tle Pragi-Północ
Bazylika Najświętszego Serca Jezusowego
Warszawska Wytwórnia Wódek "Koneser" przy ul. Ząbkowskiej

Szmulowizna, kiedyś także Szmulowszczyzna, Szmulewizna, potocznie Szmulki – osiedle w dzielnicy Praga-Północ w Warszawie i obszar warszawskiego MSI.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Granice Szmulowizny wydzielonej jako obszar Miejskiego Systemu Informacji wyznaczają[1]:

Pierwotnie granicę między Pragą (wtedy już częścią miasta Warszawy) a Szmulowizną wyznaczał wał ziemny (część okopów Lubomirskiego) w rejonie ul. Markowskiej i rogatki ząbkowskie, stojące w miejscu dzisiejszego skrzyżowania ul. Ząbkowskiej z Markowską.

Pochodzenie nazwy[edytuj | edytuj kod]

Szmulowizna[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Szmulowizna pochodzi od imienia właściciela tych gruntów Szmula (Samuela) Jakubowicza Sonnenberga, zwanego Zbytkowerem (Zbitkawerem)[2] (1756-1801), żydowskiego kupca, bankiera, faktora, protegowanego króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, protoplasty rodu Bergsonów (w tym filozofa Henryka Bergsona)[3]. Ten najbogatszy żyd warszawski zrobił znaczny majątek na dostawach dla wojska rosyjskiego. Zbiegł po wybuchu powstania kościuszkowskiego. Jego niektóre zakłady m.in: garbarnię, młyn na Golędzinowie przejęły władze powstańcze.[4] Początkowo folwark Zbytkowera nosił nazwę Bojnówek, z czasem wraz z okolicznymi terenami (wsią i karczmą) przyjął nazwę Szmulowizna od imienia właściciela. Nazwy tej, również w brzmieniu Szmulowszczyzna[5] używano m.in. w XIX w.[2], widać ją m.in. na zaborczych mapach z tego okresu (w rosyjskiej pisowni Шмулевизна[6][7] lub Шмулевщизна[5]). Stosowano również formę Szmulewizna[8].

Zamiast nazwy Szmulowizna na mapach topograficznych od kilkudziesięciu lat umieszcza się potoczną nazwę Szmulki i ta forma znalazła się w oficjalnym Państwowym Rejestrze Nazw Geograficznych[9].

Michałów[edytuj | edytuj kod]

Szmulowiznę, a szczególnie jej wschodnią część nazwano w XX w. Michałowem na cześć księcia Michała Piotra Radziwiłła, działacza filantropijnego, mecenasa kultury i współfundatora (wraz z małżonką Marią) szkółek i schronisk dla ubogiej młodzieży (m.in. przytułek Nazaret) oraz Bazyliki Najświętszego Serca Jezusowego. Michał Radziwiłł całe swoje życie, poświęcił sprawom publicznym, angażując swą energię, a także pieniądze w działalność filantropijną i kulturalną. Był m.in. redaktorem i wydawcą "Biblioteki Warszawskiej", Prezesem Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności oraz członkiem Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych. Przewodniczył Komitetowi budowy pomnika Adama Mickiewicza.[10] Do Michałowa niektórzy zaliczają również tereny za linią kolei nadwiślańskiej, należące już do Targówka Fabrycznego[11].

Nazwa Michałów była w użyciu przede wszystkim w okresie międzywojennym. Dzisiejszy tramwajowy przystanek końcowy Kawęczyńska-Bazylika nosił wtedy nazwę Kawenczyńska (Michałów)[12]. Natomiast, obszar Michałowa powiększył się i zamykał w granicach parafii Najświętszego Serca Jezusowego, ustanowionej Dekretem erekcyjnym z dnia 25 października 1919 roku, a granice Michałowa sięgały obecnej ulicy Markowskiej. W latach 20. XX wieku, sporządzono mapę otoczenia Bazyliki NSJ, którą nazwano "Plan Michałowa". O tym, że nazwa Michałów stosowana była powszechnie świadczyć może m.in.: Dekret księdza Kardynała A.Kakowskiego z 1931 roku przekazujący parafię z Bazyliką Towarzystwu Salezjańskiemu.[13] Istniał również, utworzony przy Państwowym Monopolu Spirytusowym, hufiec Michałów organizacji młodzieżowej Orląt. Funkcjonował on w latach 30., będąc najliczniejszym hufcem Orląt w prawobrzeżnej Warszawie, i działał w konspiracji podczas II wojny światowej[14].

W czasach PRL, zwalczając wpływy ziemiaństwa i Kościoła, upowszechniano nazwę Szmulowizna[15]. Mimo to do dziś pozostała nazwa kolejowego posterunku odgałęźnego Michałów[16] na linii kolei nadwiślańskiej oraz ulicy Michałowskiej[17].

Przed wojną istniało Towarzystwo Przyjaciół Michałowa – reaktywowane w 2008 jako Praskie Stowarzyszenie Mieszkańców "Michałów"[18], którego celem jest min. przywrócenie tej historycznej nazwy. W dniu imienin Michała 29 września obchodzone są Dni Michałowa.

W 2009 grupa mieszkańców osiedla podjęła starania o wydzielenie Michałowa ze Szmulowizny, jako oddzielnego obszaru MSI.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W XIX w Szmulowizna została otoczona z 3 stron torami kolejowymi – w 1862 otwarto kolej petersburską od północy, w 1867 kolej terespolską od południa oraz kolej obwodową, tzw. nadwiślańską w 1875-1877. Na obszarze Szmulowizny rozwinął się przemysł – w 1897 powstała przy Ząbkowskiej Wytwórnia Wódek Koneser, a na Siedleckiej fabryka Avia w 1902. Około 1908 Szmulowizna została włączona do Warszawy.

W okresie międzywojennym nastąpiła rozbudowa dróg, kanalizacji, wodociągów, linii tramwajowych – powstała Zajezdnia Praga na Kawęczyńskiej otwarta 1 lutego 1922. W latach 1907-1923 zbudowano tu Bazylikę Najświętszego Serca Jezusowego.

Po wojnie mieszkania opuszczone przez ludność żydowską zajęła uboga ludność z warszawskich przedmieść – a sama Praga, a zwłaszcza Szmulki, zyskały złą sławę. Domy pozbawione przez lata właściwej opieki powoli odzyskują swój wygląd, powstają tu też nowe osiedla mieszkaniowe.

Plany budowy osiedla Michałów[edytuj | edytuj kod]

W początku lat 50. pod kierunkiem arch. Zygmunta Stępińskiego powstał projekt nowego osiedla Michałów z monumentalnymi budynkami, Długim Rynkiem i okrągłym placem z wysokościowcem. Na osiedlu miało zamieszkać 18 tys. mieszkańców. Projektu nigdy jednak nie zrealizowano[19].

Osiedle Szmulowizna[edytuj | edytuj kod]

Najdłuższy budynek Warszawy przy ul. Kijowskiej 11

W latach 19691975 na tym terenie powstało osiedle mieszkaniowe Szmulowizna zbudowane według projektu Jana Kalinowskiego. Jego charakterystycznym elementem jest najdłuższy budynek w Warszawie, przy ul. Kijowskiej 11, wzniesiony w latach 1971-1973, a liczący 508 m.

Powstanie osiedla wysokich bloków spowodowało pocięcie na dwie części ulic: Łochowskiej, Łomżyńskiej, Wiosennej i Wołomińskiej oraz zniknięcie z planu miasta dawnych ulic: Jesiennej, Łamanej i Nowej.

Osiedle składa się z czterech części:[20]

  • Szmulowizna A, Szmulowizna I (1969–1972) – trzy budynki jedenastokondygnacyjne (Markowska 6, Korsaka 1, al. Tysiąclecia 151) i dwa pięciokondygnacyjne (Ząbkowska 40, Kijowska 11) między ulicami Kijowską, Markowską, Ząbkowską i aleją Tysiąclecia;
  • Szmulowizna B (1973–1978) – jeden budynek jedenastokondygnacyjny (Wiosenna 2) i trzy pięciokondygnacyjne (Wiosenna 1 i 3, Tarchomińska 10) przy ulicach Wiosennej i Tarchomińskiej;
  • Szmulowizna Wschodnia, Szmulowizna II – osiem budynków jedenastokondygnacyjnych (1972–1975; Wołomińska 19, Radzymińska 54/58, 60/66 i 68/72, Łomżyńska 15/25, Łochowska 1/29, Siedlecka 1/15 i 16/24) oraz trzy pięciokondygnacyjne (1978–1984; Radzymińska 52a, Łomżyńska 22/24, Łochowska 34) w trójkącie między ulicami Radzymińską i Kawęczyńską oraz wałem Kolei Nadwiślańskiej;
  • Kolonia Białostocka przy ulicy o tej samej nazwie – dwa budynki maksymalnie dwunastokondygnacyjne (nr 7 i 9) i jeden maksymalnie jedenastokondygnacyjny (nr 11; wszystkie trzy 1982–1986) oraz jeden czterokondygnacyjny (numer 48; 2001).

Ważniejsze obiekty i miejsca[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. MSI
  2. 2,0 2,1 Szmulowizna w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XII (Szlurpkiszki – Warłynka) z 1892 r.
  3. M. Altbauer, Dublety imion biblijnych w polszczyźnie, [w:] Onomastica, r. X, z. 1—2, Wrocław 1965
  4. A. Zamorski, Warszawa w Powstaniu Kościuszkowskim, Warszawa 1985, s.28
  5. 5,0 5,1 Plan miasta Warszawy i okolic. Archiwum Państwowe m.st. Warszawy, 1862, zesp. 1004/IV Kolekcja I map i planów Warszawy, sygn. K I 51 [dostęp 2012-11-20].
  6. Wycinek planu Williama Lindleya na stronie szmulowizna.pl
  7. Окресности г. Варшавы (skan mapy) (ros.). [dostęp 2010-09-07].
  8. Mapa Kwatermistrzostwa. ok. 1850. [dostęp 2014-05-08].
  9. Geoportal
  10. K.Beylin, Dni powszednie Warszawy w latach 1880-1900, Warszawa 1967, s. 418
  11. Plan Miasta Stołecznego Warszawy. Wyd. „Świt”, 1939. [dostęp 2012-08-23].
  12. Informator Dyrekcji Tramwajów i Autobusów m.st. Warszawy, 1 września 1937 r.[1], 5 września 1938 r.[2]
  13. B. Kant, Bazylika Serca Jezusowego. Tętniące życiem serce warszawskiej Pragi, Warszawa 2008
  14. Marek Gałęzowski: Orlęta Warszawy. Organizacja Orląt Związku Strzeleckiego w Warszawie. Działalność przedwojenna, konspiracyjna i losy powojenne. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2009, s. 70, 101. ISBN 978-83-7399-330-3.
  15. Historia Szmulowizny[3]
  16. Warszawa Michałów. W: Baza kolejowa [on-line]. www.kolej.one.pl. [dostęp 2012-08-23].
  17. J. Kasprzycki. Bujne życie Otwockiej. Życie Warszawy, 3-4.5.1986
  18. Praskie Stowarzyszenie Mieszkańców "Michałów"
  19. Historia i zabytki Pragi: Projekt osiedla Michałów 1953 r.. www.twoja-praga.pl Portal informacyjny warszawskiej Pragi, 2010-09-29. [dostęp 2013-08-05].
  20. http://www.rsmpraga.pl/administracje/osiedle-kijowska.html Robotnicza Spółdzielnia Mieszkaniowa "Praga", administracja Osiedla Kijowska

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

www.twoja-praga.pl/praga/ksiazki/3676.html Praski Michałów historia, przestrzeń, tożsamość