Wędrówki ptaków

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Trasy migracyjne śledzonych satelitarne szlamników, najwytrwalszych wędrujących ptaków

Wędrówki ptaków (migracje) – zjawisko przemieszczania się ptaków między dwoma obszarami (lęgowisko i zimowisko) spowodowane zmianami warunków atmosferycznych i co za tym idzie niedostępnością pokarmu. W klimacie tropikalnym wędrówka jest spowodowana zmianami pór: suchej i deszczowej. Poza wyjątkowymi przypadkami na zimowiskach ptaki nie przystępują do lęgów.

Wędrówki mogą mieć także charakter lokalnych, określane są wtedy jako:

  • żerowiskowe - czyli przemieszczanie się ptaków w miejsca obfitego występowania pokarmu,
  • pionowe (np. pomurnik w Tatrach),
  • pogodowe (np. u jerzyków).

Takie wędrówki noszą miano koczowania. Specyficznym typem wędrówki jest inwazja, występująca nieregularnie u ptaków, które są monofagami.

Skłonność ptaków do wędrówki jest utrwalona dziedzicznie. Krótko przed okresem wędrówki ptaki osiągają dojrzałość wędrówkową.

Wędrówka ptaków jest możliwa dzięki ich wrodzonym umiejętnościom do orientacji i zdolnością do osiągania wspomnianej już dojrzałości wędrówkowej.

Wiele gatunków ptaków migruje, aby wykorzystać optymalnie podaż pokarmu, jak również dogodne warunki rozrodcze. Oba aspekty związane są z różnicami temperatur w poszczególnych porach roku na różnych szerokościach geograficznych. Istnieje kilka typów wędrówek charakterystycznych dla różnych grup ptaków.

Wędrówki dalekodystansowe[edytuj | edytuj kod]

Wiele ptaków lądowych, siewkowych czy wodnych podejmuje roczne, dalekodystansowe migracje, wywoływane najczęściej przez zmiany długości światła dziennego i warunki pogodowe. Te grupy spędzają sezon rozrodczy w rejonach klimatu umiarkowanego lub subpolarnego, podczas gdy pozostały okres życia – w rejonach tropikalnych lub na przeciwległej półkuli.

Przed migracją ptaki zwiększają wyraźnie zapasy tłuszczu w organizmie oraz zmniejszają niektóre ze swoich organów wewnętrznych[1][2]. Wędrówki są bardzo wymagające, jeśli chodzi o zapotrzebowanie na energię, w szczególności jeśli ptaki muszą przelatywać nad obszarami pustynnymi albo oceanami, bez możliwości uzupełnienia rezerw i regeneracji sił.

Lecąc, ptaki lądowe potrafią pokonywać dystanse ok. 3000 km, a siewkowe najczęściej do 4000 km[3], chociaż szlamnik zdolny jest do nieustannego lotu sięgającego aż do 10 200 km[4]. Również ptaki morskie udają się w dalekie wędrówki. Najdalszą roczną migrację przypisuje się burzykowi szaremu, który gnieździ się w Nowej Zelandii i w Chile, a lato spędza na półkuli północnej, żerując na Oceanie Spokojnym u wybrzeży Japonii, Alaski i Kalifornii. Jego roczna wędrówka wynosi ok. 64 000 km[5].

Inne morskie ptaki rozprzestrzeniają się po okresie rozrodczym, wędrując dookoła bez określonych tras migracyjnych. Albatrosy, gnieżdżące się na wybrzeżach Oceanu Antarktycznego, w okresie pozarozrodczym podejmują często wędrówki wokół bieguna południowego[6].

Wiele gatunków odbywa dalekodystansowe wędrówki tworząc formacje zwane kluczami, które pomagają ptakom w oszczędzaniu energii potrzebnej do lotu[7].

Wędrówki krótkodystansowe[edytuj | edytuj kod]

Część gatunków podejmuje krótsze wędrówki, migrując jedynie, aby uniknąć złych warunków pogodowych i niedostatecznej podaży pokarmu. Do takich koczujących gatunków należy jemiołuszka, która może pojawić się w pewnych obszarach w jednym roku, i nie pojawić się tam w następnym. Istnieją gatunki, których osobniki z regionów bardziej wyeksponowanych na niskie temperatury wędrują na krótkie dystanse, dołączając do osobników tego samego gatunku, bytujących w bardziej dogodnych klimatycznie regionach.

Są również gatunki, u których jedynie część populacji migruje – najczęściej są to samice i niedominujące samce[8]. W niektórych regionach takie migracje części populacji mogą zachodzić na dużą skalę – w Australii badania wykazały, że 44% gatunków niewróblowatych oraz 32% wróblowatych to ptaki, których populacje częściowo migrują[9].

Innym rodzajem krótkich wędrówek są migracje wysokościowe, podejmowane przez pewne gatunki, jak np. pomurnik. Spędzają one okres rozrodczy na położonych wyżej terenach górskich, a podczas niedogodnych warunków zimowych ograniczających podaż pokarmu zlatują na niższe poziomy[10].

Gwiazda Polarna i położenie konstelacji gwiazd wokół niej są kompasem dla ptaków wędrujących nocą

Niektóre gatunki są nomadyczne, nie przywiązują się do określonego terytorium i dopasowują swoje wędrówki do warunków pogodowych i żywnościowych. Przykładem może być rodzina papugowatych, z której gatunki przeważnie nieregularnie wędrują na krótkie dystanse, koczując, zalatując albo rozpraszając się[11].

Orientacja ptaków[edytuj | edytuj kod]

Zdolność ptaków do powrotu w dokładnie te same miejsca po długodystansowych wędrówkach jest znana dzięki eksperymentowi, który został przeprowadzony w latach 50. XX w. – wypuszczony w Bostonie (USA-Massachusetts) osobnik burzyka popielatego powrócił do swojej kolonii w Skomer (Wielka Brytania-Walia) w przeciągu 13 dni, pokonując dystans 5150 km[12].

Podczas migracji ptaki posługują się różnymi metodami orientacji. Dla gatunków migrujących dniem punktem orientacyjnym jest słońce, dla nocnych wędrowców – gwiazdy. Ptaki orientujące się za pomocą słońca rekompensują zmiany jego pozycji na niebie wewnętrznym wyczuciem czasu[3]. Natomiast w nocnej orientacji ptaki kierują się położeniem gwiazd wokół Gwiazdy Polarnej[13]. Dodatkowo zdolności czytania gwiazd wspierane są u niektórych gatunków przez zmysł wyczuwania geomagnetyzmu za pomocą specjalnych magnetoreceptorów[14].

Podział ptaków ze względu na charakter wędrówek[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na prowadzony tryb życia, mający bezpośredni związek z podejmowaniem przez nie wędrówek, ptaki dzieli się na:

  • osiadłe – ptaki, które przez cały rok przebywają w swoich terytoriach, gdzie się gnieżdżą, wyprowadzają lęgi i zimują. W związku z koniecznością zdobywania pożywienia niekiedy odbywają w okresie jesienno-zimowym lokalne wędrówki, po czym powracają na swe lęgowiska. Do tej grupy ptaków zaliczamy m.in. dzięcioły, większość sów, trznadla, dzwońca, srokę, kuropatwę, cietrzewia, głuszca, jarząbka.
  • wędrowne – ptaki, które wiosną i jesienią odbywają wędrówki pomiędzy lęgowiskami a zimowiskami. Przyczyną migracji jest niedostępność pokarmu w okresie zimowym. Ptaki mogą wędrować na krótkich dystansach, np. z północnej do zachodniej Europy (m.in. skowronek, czajka, rudzik) lub na długich dystansach, np. z Europy do Afryki (m.in. bocian biały, jaskółki, jerzyk, wilga).
  • koczujące – ptaki, które w okresie zimowym przemieszczają się do obszarów z większą ilością pokarmu, koczując w danym miejscu do czasu wyczerpania zasobów pokarmowych, a potem lecąc dalej. Wędrówki takie często odbywane są w stadach i nie mają określonego kierunku. Gatunkami koczującymi są np. jemiołuszka, sikora sosnówka.

Ze względu na charakter występowania ptaków na danym obszarze, można je podzielić następująco:

  • lęgowe – ptaki, które przylatują na wiosnę w celu odbycia lęgów, a jesienią odlatują na zimowiska. W Polsce są to np. kos, kowalik, derkacz, myszołów.
  • przelotne – ptaki, które przez dany obszar przelatują podczas wiosennych lub jesiennych wędrówek, niekiedy zatrzymując się na krótko, by żerować. W Polsce są to np. gęś białoczelna, górniczek, siewnica.
  • zimujące – ptaki, które na dany obszar przylatują jesienią, a wiosną odlatują z powrotem na lęgowiska. Dla Polski są to np. myszołów włochaty, gęś zbożowa, jer, czeczotka. Wiele gatunków ptaków w okresie zimowym może występować bardziej licznie, jak np. gawron, czyżyk, gil – są to ptaki lęgowe w Polsce, ale zimą przylatują dodatkowo liczne osobniki z północy czy wschodu Europy.
  • przypadkowo zalatujące – należą do nich gatunki ptaków, które zalatują na dany obszar wyjątkowo i nielicznie, zagnane burzami, wiatrami lub zabłąkane. Dla Polski są to np. żuraw stepowy, nurzyk polarny, jerzyk alpejski.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. (ang.) Klaassen, Marc (1996)[1] "Metabolic constraints on long-distance migration in birds"], w: Journal of Experimental Biology 199 (1): 57–64. PMID 9317335.
  2. (ang.) Battley, Phil F.; Theunis Piersma, Maurine W. Dietz et als. (January 2000). "Empirical evidence for differential organ reductions during trans-oceanic bird flight", w: Proceedings of the Royal Society B 267 (1439): 191–5. doi:10.1098/rspb.2000.0986. PMID 10687826. Erratum in Proceedings of the Royal Society B 267(1461):2567.
  3. 3,0 3,1 Frank Gill: Ornithology. New York: WH Freeman and Co, 1995. ISBN 0-7167-2415-4.
  4. Long-distance Godwit sets new record, w: BirdLife International, 05-04-2007. Dostęp 13 grudnia 2007]. (ang.)
  5. (ang.) Shaffer, Scott A.; Yann Tremblay, Henri Weimerskirch et als (2006). "Migratory shearwaters integrate oceanic resources across the Pacific Ocean in an endless summer". Proceedings of the National Academy of Sciences 103 (34): 12799–802. doi:10.1073/pnas.0603715103. PMID 16908846.
  6. (ang.) Croxall, John P.; Janet R. D. Silk, Richard A. Phillips et als. (2005). "Global Circumnavigations: Tracking year-round ranges of nonbreeding Albatrosses". Science 307 (5707): 249–50. doi:10.1126/science.1106042. PMID 15653503.
  7. Fettreserven und Formationsflug, w: Neue Zürcher Zeitung, 27.12.2001.
  8. (ang.) Nilsson, Anna L. K.; Thomas Alerstam, and Jan-Åke Nilsson (2006). Do partial and regular migrants differ in their responses to weather?, w: The Auk 123 (2): 537–47.  doi:10.1642/0004-8038(2006)123[537:DPARMD]2.0.CO;2.
  9. (ang.) Chan, Ken (2001). "Partial migration in Australian landbirds: a review". Emu 101 (4): 281–92. doi:10.1071/MU00034.
  10. (ang.) Rabenold, Kerry N.; Patricia Parker Rabenold (1985): Variation in Altitudinal Migration, Winter Segregation, and Site Tenacity in two subspecies of Dark-eyed Juncos in the southern Appalachians. The Auk 102 (4): 805–19.
  11. (ang.) Collar, Nigel J. (1997). "Family Psittacidae (Parrots)", in Josep del Hoyo, Andrew Elliott & Jordi Sargatal (eds.): Handbook of the Birds of the World, Volume 4: Sandgrouse to Cuckoos. Barcelona: Lynx Edicions. ISBN 84-87334-22-9.
  12. (ang.) Matthews, G. V. T. (1953): Navigation in the Manx Shearwater, w: Journal of Experimental Biology 30 (2): 370–96.
  13. (ang.) Mouritsen, Henrik; Ole Næsbye Larsen (2001): Migrating songbirds tested in computer-controlled Emlen funnels use stellar cues for a time-independent compass, w: Journal of Experimental Biology, 204 (8): 3855–65. PMID 11807103.
  14. (ang.) Deutschlander, Mark E.; John B. Phillips and S. Chris Borland (1999): The case for light-dependent magnetic orientation in animals, w: Journal of Experimental Biology, 202 (8): 891–908. PMID 10085262.