Kos zwyczajny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy ptaka. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Kos zwyczajny
Turdus merula[1]
Linnaeus, 1758
Samiec
Samiec
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina drozdy
Rodzaj Turdus
Gatunek kos zwyczajny
Podgatunki
  • T. m. merula Linnaeus, 1758
  • T. m. azorensis Hartert, 1905
  • T. m. cabrerae Hartert, 1901
  • T. m. mauritanicus Hartert, 1902
  • T. m. aterrimus (Madarász, 1903)
  • T. m. syriacus Hemprich & Ehrenberg, 1833
  • T. m. intermedius (Richmond, 1896)
  • T. m. sowerbyi Deignan, 1951
  • T. m. mandarinus Bonaparte, 1850
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     siedliska całoroczne

     obszary lęgowe przez większą część roku

     zimowiska

Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło kos w Wikisłowniku
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o kosie

Kos zwyczajny, kos (Turdus merula) – gatunek średniej wielkości ptaka częściowo wędrownego z rodziny drozdów (Turdidae).

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Wyróżniono kilka podgatunków T. merula[3][4][5]:

  • kos zwyczajny (Turdus merula merula) – Europa (z wyjątkiem południowo-wschodniej części).
  • Turdus merula azorensisAzory.
  • Turdus merula cabreraeMadera i Wyspy Kanaryjskie
  • Turdus merula mauritanicus – północno-zachodnia Afryka.
  • Turdus merula aterrimus – południowo-wschodnia Europa, Turcja, Kaukaz i północny Iran.
  • Turdus merula syriacus – wyspy południowej Grecji, południowa Turcja do południowego Iranu, północny Irak i Egipt.
  • Turdus merula intermedius – góry środkowej Azji do północnego Afganistanu.
  • Turdus merula sowerbyi – środkowe Chiny.
  • kos chiński (Turdus merula mandarinus) – wschodnie Chiny.

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Zamieszkuje prawie całą Europę, dużą część środkowej, południowej i wschodniej Azji oraz północno-zachodnią Afrykę. Introdukowany w Australii, Nowej Zelandii i okolicznych wyspach. Europejskie leśne ptaki (poza osobnikami z miast) pochodzące z północnej i wschodniej Europy zimują na południowym zachodzie Europy w rejonie śródziemnomorskim, azjatyckie – na południe od lęgowisk. Miejskie kosy odlatują tylko sporadycznie, zwykle wybrane samice i tegoroczne, młode ptaki. Przeloty w marcu i kwietniu oraz październiku i listopadzie. Populacje miejskie są osiadłe, zimą przenoszą się niektóre do lasów. Wyróżnia się 15 podgatunków.

W Polsce rozpowszechniony, średnio liczny ptak lęgowy i przelotny, lokalnie może być liczny. Część ptaków zimuje w polskich miastach, środkowoeuropejskie, synantropijne obecnie, ptaki są częściowo wędrowne i spotkać je można w prawie wszystkich siedliskach od lasów po bezdrzewne centra miast.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Samica
Leucyzm u kosa

Wygląd zewnętrzny[edytuj | edytuj kod]

(audio)

Melodia kosa

Samiec jednolicie, błyszcząco czarny z wyróżniającym się żółtym dziobem z czarnym końcem, jesienią staje się brązowy, starsze osobniki mają dziób pomarańczowy (zwłaszcza wiosną). Podobnego koloru jest obrączka oczna. Pełni on funkcje sygnalizacyjne pomiędzy osobnikami tego samego gatunku. Wokół oka ma nagą żółtą obrączkę, a sama tęczówka jest ciemnobrązowa. Samica oliwkowobrązowa z niewyraźnymi brązowymi plamkami na szarym spodzie i rozjaśnieniem na podgardlu, dziób brązowy, na gardzieli różowy odcień. U obu płci nogi ciemnobrązowe. Młode podobne do samicy, ale bardziej brązowe i więcej nakrapiane na spodzie ciała. Mają początkowo ciemny dziób, który żółty staje się dopiero w drugim roku życia. Niedojrzałe samce są matowoczarne. Rozróżnienie zatem płci i wieku w terenie nie przysparza większych problemów. Obie płci mają podobną wielkość. Kosy mają dość długie sterówki, w odróżnieniu od nieco mniejszego szpaka. Lot kosa jest dość zwinny, ale powolny.

U odmiany miejskiej barwa piór jest bardziej zmienna. Istnieją także rzadkie białe kosy (Leucyzm), charakteryzujące się brakiem pigmentu na całym ciele. Najczęstszym odstępstwem od dzikich kosów jest częściowy albinizm samców. Ich ciemne pióra są wymieszane z białymi. Takie ptaki łatwo rzucają się obserwatorom w oczy. W naturalnym środowisku nieprawidłowość w wytwarzaniu barwnika zwróciłaby na osobnika uwagę i już w młodości wykluczyłaby go z reprodukcyjnego cyklu (białe kosy nie dożywałyby dorosłości). Warunki panujące w mieście są dużo korzystniejsze – brak zagrożeń zwiększa więc ich przeżywalność. Bardzo rzadko spotyka się jednak całkowitych albinosów. U samic odchylenia w ubarwieniu również się obserwuje, ale osobniki takie przybierają wtedy bardziej ochrową lub szarą barwę.

Rozmiary[edytuj | edytuj kod]

długość ciała 
ok. 24–27 cm,
rozpiętość skrzydeł 
ok. 34–40 cm.

Masa ciała[edytuj | edytuj kod]

ok. 75–110 g

Głos[edytuj | edytuj kod]

Alarmuje krótkim, ostrym "czuk", przy spłoszeniu szybko powtarzanym i przechodzącym w głośny jazgot. Śpiew godowy jest powolny, czysty i głośny. Składa się z melodyjnych fletowych gwizdów podzielonych na wyraźne, zróżnicowane zwrotki "tak tak", "duk duk" i "diks diks" z wplecionymi szorstkimi elementami i gwiżdżącymi strofami. Do śpiewu wplata świergotliwe motywy i naśladownictwa – powtarza dźwięki zasłyszane z okolicy, a nawet dzwonki telefonów komórkowych. Najczęściej śpiewa siedząc na wysokim stanowisku, jak wysokie drzewo, antena telewizyjna lub dach dużego budynku. Usłyszeć można go już pod koniec lutego, czasem nawet w nocy lub późnym wieczorem w oświetlonym miejscu, np. przydrożną lampą, najczęściej jednak wczesnym rankiem.

Głosy ostrzegające przed napastnikiem z ziemi różnią się od tych, które alarmują o drapieżnikach powietrznych.

Zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Przebywa głównie na ziemi, poszukując pożywienia wśród liści lub w ziemi. Najczęściej porusza się skacząc. Jest mało płochliwy.

Środowisko[edytuj | edytuj kod]

Samica wysiadująca jaja

Wszelkie lasy z bujnym podszytem, parki, ogrody i inne obszary z drzewami lub krzewami. Przystosowany do życia wśród krzewów, zwłaszcza liściastych. Pierwotnie był ptakiem leśnym występującym na różnej wysokości w pobliżu brzegów jezior i rzek, podobnie jak drozd śpiewak, płochliwym i odlatującym na zimę. Widząc człowieka, kosy ostrzegały inne ptaki charakterystycznym krzykiem i szybko skrywały się w niedostępnych, gęstych zaroślach. Część tych "dzikich" populacji nadal żyje w Europie. Od lat 30. XX wieku wykształciła się jednak odmiana ogrodowa (zwana też miejską) – kos stał się ptakiem często spotykanym w centrach dużych miast, gdzie znajduje skwery, parki, ogródki działkowe, dzielnice willowe i ogrody. Powszechnie zamieszkuje też wsie. Osobniki tej odmiany na zimę pozostają w swoich rejonach lęgowych i mają odrębne zachowania od reszty ptaków – przede wszystkim są mniej płochliwe. Przebywanie blisko siedzib ludzkich spowodowane jest zdobywaniem łatwego pokarmu i pędem wędrowania. Im dalej na wschód, tym mniej kosów związanych z człowiekiem, a więcej tych preferujących leśne środowisko.

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Kosy preferują drobne bezkręgowce, jak owady lub dżdżownice

Kosy szukają pożywienia skacząc po ziemi. Żywi się dżdżownicami lub małymi owadami. Na jesieni i w zimie zjada głównie jagody oraz miękkie owoce[6]. Potrafi, podobnie jak inne drozdy, wyjeść miąższ owocu i pozostawić samą skórkę. Tworzy wypluwki[7]

Lęgi[edytuj | edytuj kod]

Jaja w gnieździe
Gniazdo kosa 2 dni po wykluciu

W ciągu roku wyprowadza kilka lęgów (najczęściej do 3) od końca marca do lipca. Kosy miejskie przystępują do lęgów wcześniej niż leśne, toteż gniazdują zwykle 4 razy w sezonie.

Toki[edytuj | edytuj kod]

Godowe piosenki oznaczające terytoria kosów słychać już późną zimą. W tym celu zajmują wysokie miejsca – czubki drzew lub anteny. Wyznaczanie swoich rewirów może mieć brutalny przebieg, a nierzadko dochodzi do prawdziwych walk, w trakcie których ptaki mogą się kaleczyć. Tworzone pary są monogamiczne.

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

W lesie zazwyczaj nisko w koronie niewielkiego drzewa, przy pniu lub w rozwidleniu gałęzi, na pnączu, zwykle na 2-3 metrach, choć zdarza się nawet na wysokości 50 cm, ale i w krzakach. W mieście, oprócz drzew w parkach, żywopłotach i ogrodach, również w załomach murów i innych miejscach przypominających półdziuple. Gniazdo budowane jest przez samicę z mchu, suchych liści, korzonków, drobnych gałązek i źdźbeł trawy, wzmocnione mieszaniną próchnicy, gliny i żwiru. Wyściółkę tej konstrukcji, przypominającej czarkę, stanowi miękka i sucha trawa. W mieście kosy wykorzystują też znalezione odpadki: kawałki sznurka, papieru, folii. Rzadko gnieździ się bezpośrednio na ziemi. W miastach gniazda nie są często niczym osłonięte, co jest łatwo zauważalnym łupem dla drapieżników (których jednak nie jest wiele w tych warunkach).

Jaja[edytuj | edytuj kod]

Samica składa 3–6 wysmukłych jaj (zwykle 6, w powtarzanych lęgach – 4–5). Barwy jaj zmienne – od zielononiebieskich w czerwonobrązowe, liczne i drobne rdzawe plamki, po brązowe.

Wysiadywanie[edytuj | edytuj kod]

Jaja wysiadywane są przez okres 12–14 dni przez samicę. Średnio co godzinę przylatuje samiec, pozwalając jej na chwilę odpoczynku i zdobycie pożywienia.

Pisklęta[edytuj | edytuj kod]

Pisklęta, rzekome gniazdowniki, opuszczają gniazdo po 13–14 dniach. Okryte są ciemnoszarym puchem. Przez około 3 tygodnie, do uzyskania samodzielności, są karmione przez samca.

Status i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Pisklęta w gnieździe

Gatunek nie jest globalnie zagrożony wg danych IUCN (status LC – least concern).

W Polsce jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[8]. Od dawna zwiększa liczebność, do czego przyczyniły się: zaprzestanie na początku XX wieku odłowów do celów konsumpcyjnych oraz synantropizacja zasiedlanie miast. Jedną z przyczyn może być też ocieplenie klimatu – wskazuje na to wzrost liczebności w Białowieskim Parku Narodowym, czyli środowisku nieprzekształconym przez człowieka[9].

Kosy są zagrożone drapieżnictwem, zwłaszcza kotów i kun. Z tego powodu notuje się wysoką śmiertelność dorosłych ptaków (samców – ok. 40%, samic – ok. 60%, co wynika z większego narażenia na atak podczas wysiadywania jaj) oraz duże straty w lęgach (ok. 40%). W populacjach miejskich bardziej zagrożone są lęgi, w leśnych – osobniki dorosłe[10]. Z drugiej strony panują różne opinie co do znaczenia miejskich kosów. Człowiekowi wyrządzają bowiem znaczne szkody w sadach i ogrodach, obdziobując owoce i wyciągając kiełkujące rośliny z ziemi. Zagęszczenie tych ptaków w ludzkich siedliskach rośnie dużo szybciej niż w naturalnych biotopach, toteż coraz trudniej jest im znaleźć dostateczną ilość pożywienia. To powoduje, że wyjadają szkodliwe dla człowieka bezkręgowce. Inną zaletą jest piękny śpiew kosa rozlegający się pomiędzy betonowymi budowlami. W miastach brakuje innych ptaków, których melodia byłaby przyjemna dla ucha.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Turdus merula w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. Turdus merula. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  3. Frank Gill, David Donsker: Family Turdidae (ang.). IOC World Bird List: Version 3.2. [dostęp 2012-11-14].
  4. Common Blackbird (Turdus merula) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 2012-11-14].
  5. Nazwy polskie za: Paweł Mielczarek, Marek Kuziemko: Turdidae Rafinesque, 1815 - drozdy - Thrushes. W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2012-11-14].
  6. Klaus Richarz & Anne Puchta: Ptaki. Przewodnik. Warszawa: Muza SA, 2006, s. 300. ISBN 978-83-7495-018-3.
  7. Roy Brown, John Ferguson, Michael Lawrence & David Lees: Tropy i ślady ptaków. Muza SA, 2006, s. 107 i 133. ISBN 83-7319-860-1.
  8. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt Dz. U. z 2011 r. Nr 237, poz. 1419
  9. Tomiałojć L., Stawarczyk T., 2003, Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany, PTPP "pro Natura", Wrocław, s. 609
  10. Kruszewicz A. G., 2006, Ptaki Polski, cz. II. Wróblowe – ptaki śpiewające, MULTICO Oficyna Wydawnicza, Warszawa, s. 66

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]