Włodzimierz Tetmajer

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy polskiego malarza. Zobacz też: Tetmajer.
Włodzimierz Tetmajer
Wyspianski Tetmajer.jpg
Portret Tetmajera autorstwa S. Wyspiańskiego, 1899
Imiona i nazwisko Włodzimierz Tetmajer
Data i miejsce urodzenia 31 grudnia 1861
Harklowa
Data i miejsce śmierci 26 grudnia 1923
Kraków
Narodowość polska
Dziedzina sztuki malarstwo
Odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Panteon Wielkich Polaków, polichromia na sklepieniu kaplicy św. Zofii, katedra na Wawelu
Alegoria Polski umarłej (1909), katedra św. Mikołaja Biskupa w Kaliszu
Polichromia na sklepieniu prezbiterium kościoła Bożego Ciała w Bieczu

Włodzimierz Tetmajer (ur. 31 grudnia 1861 w Harklowej koło Nowego Targu, zm. 26 grudnia 1923 w Krakowie[1]) – polski malarz i grafik, jeden z czołowych przedstawicieli Młodej Polski[2]; polityk (działacz ludowy i niepodległościowy); pisarz. Brat przyrodni poety Kazimierza Przerwy-Tetmajera.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Urodził się jako syn Adolfa Tetmajera i jego pierwszej żony, Leonii z Krobickich[3]. W latach 1875–1886 studiował w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie, następnie krótko w Wiedniu, w latach 1886–1889 w Monachium i w Académie Colarossi w Paryżu oraz w latach 1889–1895 na Oddziale Kompozycyjnym, kierowanym aż do śmierci w 1893 r. przez Jana Matejkę[4][5][6].

W 1890 ożenił się z Anną Mikołajczykówną, córką chłopa z Bronowic, gdzie zamieszkali w drewnianym, krytym strzechą domu. Częstym gościem Włodzimierza Tetmajera w Bronowicach był poeta Lucjan Rydel, który za żonę wybrał sobie siostrę Anny Tetmajerowej, Jadwigę Mikołajczykównę. Uroczystości weselne tej pary (20 listopada 1900 w domu Tetmajerów[7]) zostały przedstawione w dramacie Wesele Stanisława Wyspiańskiego; Tetmajer został w nim uwieczniony jako Gospodarz[8]. Na osobie Włodzimierza Tetmajera wzorowana była także postać głównego bohatera noweli Bajecznie kolorowa (1897) I. Maciejowskiego-Sewera[9]. Był członkiem Ligi Narodowej[10].

W 1911 r. Włodzimierz Tetmajer został posłem do parlamentu austriackiego z ramienia Polskiego Stronnictwa Ludowego. W grudniu 1913 r., w trakcie rozłamu w PSL opowiedział się po stronie orientacji solidarystycznej i niepodległościowej. Był współzałożycielem PSL "Piast". Był także współtwórcą "Strzelca" i organizował jego ćwiczenia w Bronowicach. W dniach 25-26 sierpnia 1912 r. uczestniczył w zjeździe irredentystów w Zakopanem. Wszedł do zarządu Polskiego Skarbu Wojskowego. W dniu 10 listopada 1912 r. przewodniczył obradom założycielskiego zebrania Tymczadsowej Komisji Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych, a następnie uczestniczył w jej pracach.

Po wybuchu wojny został delegowany do Naczelnego Komitetu Narodowego. W dniu 28 października 1918 r. wszedł w skład Polskiej Komisji Likwidacyjnej w Krakowie. W styczniu 1919 r. wyjechał na konferencję pokojową w Paryżu, gdzie wraz z Mikołajem Reyem pośredniczył w negocjacjach między zespołem R. Dmowskiego a przedstawicielami J. Piłsudskiego. W okresie wojny polsko – bolszewickiej działał w Komitecie Obrony Państwa na terenie Małopolski Zachodniej jako kierownik sekcji propagandy, pełnomocnik warszawskiej Rady, a wreszcie prezes[11]. Był przewodniczącym Komitetu Obrony Państwowej w Krakowie od 20 sierpnia 1920 roku[12].

Włodzimierz Tetmajer zaprojektował także odznakę oficerską Związków Strzeleckich (tzw. parasol)[13].

Najsłynniejszym jednak czynem politycznym W. Tetmajera była zgłoszona przez niego rezolucja uchwalona przez Koło Polskie w parlamencie wiedeńskim, a następnie 28 maja 1917 r. przez tzw. Koło Sejmowe w Krakowie stwierdzająca, że jedynym dążeniem narodu polskiego jest odzyskanie niepodległej zjednoczonej Polski z dostępem do morza[14][15][16][17].

Na życzenie Józefa Piłsudskiego wszedł w skład Komitetu Narodowego Polskiego w 1919 roku. Był ekspertem delegacji polskiej na konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 roku zajmującym się zagadnieniami politycznymi i dyplomatycznymi[18].

W 1921 założył w Wąbrzeźnie Polski Instytut Narodowy, mający bronić spraw polskich na Pomorzu.

Aktem nominacyjnym z dnia 2 sierpnia 1921 r. naczelnik państwa Józef Piłsudski na zasadzie art. 6 Ustawy z dn. 4 lutego 1921 r. o ustanowieniu Orderu "Odrodzenia Polski" powołał Włodzimierza Tetmajera w charakterze członka do Kapituły tegoż Orderu[19].

Włodzimierz Przerwa-Tetmajer został pochowany w dniu 30 grudnia 1923 r. na cmentarzu na Pasterniku w Bronowicach Wielkich (obecnie w granicach administracyjnych Krakowa)[20].

Zarządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 19 grudnia 1930 r. Włodzimierz Przerwa-Tetmajer został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Niepodległości za pracę w dziele odzyskania niepodległości[21].

W dowód uznania zasług położonych w walkach o wieczyste prawa Śląska piastowskiego Kapituła Gwiazdy Górnośląskiej dyplomem z maja 1931 r. nadała ś.p. Włodzimierzowi Tetmajerowi za udział w powstaniach na Górnym Śląsku Gwiazdę Górnośląską[22].

Włodzimierz Tetmajer jest patronem Szkoły Podstawowej nr 50 w Krakowie - Bronowicach Małych[23].

Fundacja im. Karola Eugeniusza Lewakowskiego, pierwszego prezesa Polskiego Stronnictwa Ludowego, ustanowiła Nagrodę im. Włodzimierza Tetmajera. Laureatami nagrody byli m.in. Elżbieta i Zbigniew Konstanty, Maria Rydlowa (kustosz Muzeum w Bronowicach) i Janusz Gmitruk (dyrektor Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego)[24].

12 grudnia 2013 r. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej podjął uchwałę[25] w sprawie uczczenia pamięci Włodzimierza Przerwy-Tetmajera w 90. rocznicę jego śmierci[26][27].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Malował głównie wiejskie sceny rodzajowe (Zaloty[28], Święcone w Bronowicach[29], Żeńcy, Orka), a także pejzaże, polichromie kościelne (m.in. w kaplicy królowej Zofii[30] w katedrze na Wawelu, w katedrze w Sosnowcu, w kaplicy Pod Orłami w katedrze św. Mikołaja Biskupa w Kaliszu, kolegiacie Bożego Ciała w Bieczu, Bazylice Matki Bożej Anielskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej, Kaplicy św. Jana Nepomucena w Kościele Mariackim w Krakowie)[31].

Od 1897 Włodzimierz Tetmajer był członkiem Towarzystwa Artystów Polskich "Sztuka", następnie grupy Zero, a także założycielem Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana. W 1892 r. W. Tetmajer otrzymał od grona profesorskiego Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie złoty medal dla wybitnych studentów oraz roczne stypendium do Włoch. W 1893 r. obrazy artysty wysłano wraz z innymi płótnami na Wystawę światową do Chicago a w 1894 r. do San Francisco. Zostały wyróżnione srebrnymi medalami[32]. W 1899 r. Włodzimierz Tetmajer wstąpił do wiedeńskiego stowarzyszenia artystów Secesja[33]. W 1900 r. na Wystawie światowej w Paryżu Włodzimierz Tetmajer otrzymał jeden ze srebrnych medali przyznanych polskim malarzom (m.in. J. Malczewskiemu i L. Wyczółkowskiemu)[34][35]. W 1909 r. wspólnie z malarzem Józefem Uprką był inicjatorem zorganizowania wystawy sztuki polskiej i czeskiej w Hodoninie na Morawach[36]. Wraz z W. Wodzinowskim i K. Żelechowskim współtworzył komitet organizacyjny Pierwszej Wystawy Niezależnych, która miała miejsce w 1911 r. – była to jedna z ważniejszych wystaw malarza, jak i ówczesnego krakowskiego środowiska artystycznego. Włodzimierz Tetmajer napisał wstęp do katalogu tej wystawy, który oceniono wówczas jako "rewolucyjny"[37]. W 1911 r. Włodzimierz Tetmajer otrzymał od Akademii Umiejętności nagrodę za całokształt działalności artystycznej[38].

Włodzimierz Tetmajer, znany z zamiłowania do tematyki wiejskiej, współpracował z Janem Styką i Wojciechem Kossakiem przy tworzeniu Panoramy Racławickiej (przede wszystkim przy malowaniu postaci chłopów i scen rodzajowych wokół Dziemięrzyc)[39][40].

Działalność literacka Włodzimierza Tetmajera obejmuje m.in. tom utworów prozą Noce letnie[41] (wyd. 1902, m.in. opowiadanie W noc majową), poemat epicki Racławice (wyd. 1916), tom utworów publicystycznych Silva rerum (wyd. 1914), tom poezji Marsz Skrzyneckiego (wyd. 1916) oraz poświęcony pamięci Jana Kazimierza Przerwy-Tetmajera[42], który zginął w walkach pod Stanisławczykiem w czasie wojny polsko-bolszewickiej 1920 r., tom poezji Przeznaczenie. Syna mojego pamięci (wyd. pośmiertnie, 1926). Dramat Tetmajera pt. Piast, drukowany we fragmentach w EPITAPHIUM Ignacego Maciejowskiego Sewera (druk UJ 1902), został wystawiony w 1916 na scenie Teatru Miejskiego w Krakowie za dyrekcji L. Rydla[43].

Włodzimierz Tetmajer opracował Gody i Godnie Święta, czyli okres Świąt Bożego Narodzenia w Krakowskiem wydane w 1898 r. przez Komisję Antropologiczną Akademii Umiejętności w Krakowie oraz wydany w 1907 r. Słownik bronowicki (Zbiór wyrazów i wyrażeń używanych w Bronowicach pod Krakowem)[44].

Włodzimierz Tetmajer projektował scenografie do przedstawień Teatru Miejskiego w Krakowie: Złotej Czaszki, Kordiana (1899 r.) i Snu srebrnego Salomei (1900 r.) J. Słowackiego, Betlejem polskiego L. Rydla (1905 r.), Rycerzy północy H. Ibsena (1907 r.) i Kościuszki pod Racławicami W. L. Anczyca (1911 r.)[45] a także robił ilustracje do książek m.in. do Galicji przedstawionej słowem i ołówkiem (1892) oprac. przez B. Limanowskiego[46], Biedronie Sewera (wyd. nakładem K. Grendyszyńskiego, Petersburg 1896), Poezyi Katulla (wyd. Druk W. L. Anczyca, Kraków 1898), Zawiszy Czarnego K. Tetmajera (wyd. Gebethner i Spółka, 1901), Betleem Polskiego L. Rydla (wyd. D. E. Friedlein, Kraków 1906).

Włodzimierz Tetmajer walnie przyczynił się do rozwinięcia talentu Antoniego Kucharczyka – wiejskiego poety-samouka. Napisał też przedmowę do jego książki.

Przypisy

  1. Józef Dużyk, "Sława, Panie Włodzimierzu. Opowieść o Włodzimierzu Tetmajerze", wydanie II poszerzone, Fundacja im. Włodzimierza Tetmajera, Wydawnictwo "Czuwajmy", Kraków 1998, s. 364, 366
  2. Krystyna Jabłońska, "Ostygłe emocje", Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1987, s. 198-212
  3. Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski: Wielka encyklopedia tatrzańska. Poronin: Wydawnictwo Górskie, 2004. ISBN 83-7104-009-1.
  4. J. Dużyk, "Sława, Panie Włodzimierzu. Opowieść o Włodzimierzu Tetmajerze", Wyd. II poszerzone, Wydawnictwo "Czuwajmy", Kraków 1998, s. 60, 63
  5. M. Czapska-Michalik, "Włodzimierz Tetmajer 1862-1923", Wyd. Edipresse Polska S.A., Warszawa 2007, s. 90-91
  6. L. Pośpiechowa, "Twórczość literacka Włodzimierza Tetmajera", Zakład Narodowy imienia Ossolińskich. Wydawnictwo, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1974, s. 16
  7. "Dwory polskie. Najpiękniejsze posiadłości ziemskie", tekst: M. Pielesz, redaktor prowadzący: D. Konior, wyd. II, Wydawnictwo Dragon Sp. z o.o., Bielsko-Biała 2011, s. 44-45
  8. Tadeusz Boy-Żeleński, "Plotka o Weselu Wyspiańskiego", w: "Boy o Krakowie", opr. Henryk Markiewicz, wyd. II przejrzane i uzupełnione, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1974, s. 379-395
  9. Epoki literackie 8. Modernizm, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 249.
  10. Stanisław Kozicki, Historia Ligi Narodowej (okres 1887-1907), Londyn 1964, s. 586.
  11. R. Węgrzyniak, "Encyklopedia Wesela Stanisława Wyspiańskiego", wyd. Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, Kraków 2001 r., s. 147
  12. Obrona państwa w 1920 roku, Warszawa 1923, s. 475.
  13. "Legenda Legionów. Opowieść o Legionach oraz ludziach Józefa Piłsudskiego", opr. zbiorowe, wyd. Demart SA, Warszawa 2008, s. 14, 382
  14. J. Dużyk, Sława, Panie Włodzimierzu. Opowieść o Włodzimierzu Tetmajerze, Kraków: Wydawnictwo "Czuwajmy", 1998, wyd. II poszerzone, s. 310-313.
  15. "Powstanie II Rzeczypospolitej: wybór dokumentów 1866-1925" pod red. Haliny Janowskiej i Tadeusza Jędruszczaka, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1981 r., s. 340
  16. Janusz Cisek, Marek Cisek, "Do niepodległości", wyd. Świat Książki, Warszawa 2008, s.22
  17. Włodzimierz Tetmajer (Wspomnienie pozgonne), w: Tygodnik Illustrowany z 12 stycznia 1924, str. 23
  18. Eugeniusz Romer, Pamiętnik Paryski 1918-1919. przypisy Andrzej Garlicki, Ryszard Świętek, t. I Wrocław 2010, s. 16, 25.
  19. Włodzimierz Przerwa-Tetmajer "W noc wigilijną", opracowanie i wstęp Józef Dużyk, Biblioteka Stowarzyszenia Autorów Polskich tom III, seria: Nieznane rękopisy, Prowincjonalna Oficyna Wydawnicza "Exartim", Bochnia – Kraków 1992, s. 14 (fotokopia aktu nominacyjnego)
  20. Stanisław A. Młodzianowski, "Pogrzeb ś.p. Włodzimierza Tetmajera" w: "Bronowickie zeszyty historyczno-literackie. Zeszyt 18. Numer poświęcony Włodzimierzowi Tetmajerowi z okazji 80 rocznicy śmierci", Towarzystwo Przyjaciół Bronowic, Kraków listopad 2003 r., s. 44-45
  21. J. Dużyk, Sława, Panie Włodzimierzu. Opowieść o Włodzimierzu Tetmajerze, Kraków: Wydawnictwo "Czuwajmy", 1998, wyd. II poszerzone, wkładka przed s. 193 (fotokopia pisma Przewodniczącego Komitetu Krzyża i Medalu Niepodległości).
  22. J. Dużyk, "Sława, Panie Włodzimierzu. Opowieść o Włodzimierzu Tetmajerze", wyd. II poszerzone, Wydawnictwo Czuwajmy, Kraków 1998, ilustracja nr 31 (fotokopia dyplomu)
  23. Wojciech Hausner "Włodzimierz Przerwa-Tetmajer - o patronie szkoły notatka dla ucznia" w "Bronowickie Zeszyty Historyczno-Literackie. Zeszyt 18. Numer poświęcony Włodzimierzowi Tetmajerowi z okazji 80 rocznicy śmierci", Towarzystwo Przyjaciół Bronowic, Kraków, listopad 2003 r.
  24. muzeum-niepodleglosci.pl
  25. http://monitorpolski.gov.pl/MP/2013/1031
  26. sejm.gov.pl
  27. http://dzieje.pl/kultura-i-sztuka/sejm-uczcil-pamiec-wlodzimierza-przerwy-tetmajera
  28. "Malarstwo polskie", kierownik red. encyklopedii PWN Danuta Borowska-Mostafa, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2009, s. 156
  29. Beata Jankowiak-Konik, "Poznajemy. Malarstwo polskie", wyd. Demart SA, Warszawa 2011, s. 46-49
  30. Kazimierz Kuczman, "Wawel. Przewodnik z fotografiami Janusza Podleckiego", Wydawnictwo "Karpaty" – Andrzej Łączyński, Kraków 1999, s. 103
  31. Ks. Józef Andrzej Nowobilski, Sakralne malarstwo ścienne Włodzimierza Tetmajera, Fundacja im. Włodzimierza Tetmajera, Wydawnictwo "Czuwajmy", Kraków 1994
  32. Anna M. Drexlerowa, Andrzej K. Olszewski, "Polish Participation in World Exhibitions 1851-2005", wyd. Ministry of Culture and National Heritage, Warszawa 2008, s. 215, 216, 218
  33. Magdalena Czapska-Michalik, "Włodzimierz Tetmajer [1862-1923]", wyd. Edipresse Polska S.A., Warszawa 2007, s. 91
  34. Lidia Ciborowska, "Wystawa światowa w Paryżu w 1900 r.", artykuł pochodzi z numeru 2 czasopisma "Wiadomości historyczne" (wydanie marzec/kwiecień 2010 r.)
  35. Anna M. Drexlerowa, Andrzej K. Olszewski, "Polish Participation in World Exhibitions 1851-2005", wyd. Ministry of Culture and National Heritage, Warszawa 2008, s. 248
  36. "Malarstwo polskie. Modernizm", studium wprowadzające napisał Wiesław Juszczak; noty biograficzne i katalog oprac. Maria Liczbińska, AURIGA, Oficyna Wydawnicza Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe w Warszawie, Warszawa 1977 r., s. 351
  37. Beata Pranke, "Nurt chłopomanii w twórczości Stanisława Radziejowskiego, Ludwika Stasiaka, Włodzimierza Tetmajera, Wincentego Wodzinowskiego i Kacpra Żelechowskiego", Praca powstała w Zakładzie Historii Sztuki Nowoczesnej na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2003, s. 23
  38. M. Czapska-Michalik, "Włodzimierz Tetmajer [1862-1923]" w ramach serii "Kolekcja: ludzie, czasy, dzieła", wyd. Edipresse Polska S.A., 2007 r., s. 91
  39. Romuald Nowak, "Panorama Racławicka. The Racławice Panorama. Das Panorama von Racławice", Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław 2008, s. 9
  40. Beata Jankowiak-Konik, "Poznajemy. Malarstwo polskie", wyd. Demart SA, Warszawa 2011 r., s. 44
  41. kpbc.umk.pl. [dostęp 2011-09-22].
  42. J. Dużyk, Sława, Panie Włodzimierzu. Opowieść o Włodzimierzu Tetmajerze, Kraków: Wydawnictwo "Czuwajmy", 1998, wyd. II poszerzone, s. 342-348
  43. J. Dużyk, Sława, Panie Włodzimierzu. Opowieść o Włodzimierzu Tetmajerze, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1972.
  44. M. Czapska-Michalik, "Włodzimierz Tetmajer [1862-1923]", w ramach serii: "Kolekcja. Ludzie, czasy, dzieła", wyd. Edipresse Polska S.A., Warszawa 2007, s. 85
  45. R. Węgrzyniak, "Encyklopedia Wesela Stanisława Wyspiańskiego", wyd. Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, Kraków 2001 r., s. 147
  46. M. Czapska-Michalik, "Włodzimierz Tetmajer [1862-1923]", w ramach serii: "Kolekcja. Ludzie, czasy, dzieła", wyd. Edipresse Polska S.A., Warszawa 2007, s. 62

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Czernecki, Włodzimierz Tetmajer, seria: Współczesne malarstwo polskie, z. II, Kraków" Nakładem J. Czerneckiego w Wieliczce, Druk: W. L. Anczyca i Spółki, 1911.
  • Tadeusz Dobrowolski, Nowoczesne malarstwo polskie, t. II, Wrocław – Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1960, s. 324–332.
  • Tadeusz Dobrowolski, Malarstwo polskie ostatnich dwustu lat, wyd. III, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wydawnictwo, 1989, s. 228-230.
  • Józef Dużyk, Sława, Panie Włodzimierzu. Opowieść o Włodzimierzu Tetmajerze, wyd. II poszerzone, Kraków: Fundacja im. Włodzimierza Tetmajera, Wydawnictwo "Czuwajmy", 1998.
  • S. Dziedzic, Włodzimierz Tetmajer [w:] Historia Literatury Polskiej, t. VII: Młoda Polska, cz. 2, red. dr A. Skoczek, Bochnia-Kraków-Warszawa: Wydawnictwo SMS, 2006, s. 339-362.
  • Julian Krzyżanowski, Neoromantyzm polski 1890-1918, wyd. 3, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1980, s. 432.
  • Ks. Józef Andrzej Nowobilski, Włodzimierz Tetmajer, Kraków: Fundacja im. Włodzimierza Tetmajera, Wydawnictwo Czuwajmy, 1998.
  • Ks. Józef Andrzej Nowobilski, Sakralne malarstwo ścienne Włodzimierza Tetmajera, Fundacja im. Włodzimierza Tetmajera, Wydawnictwo Czuwajmy, Kraków 1994.
  • Leokadia Pośpiechowa, Twórczość literacka Włodzimierza Tetmajera, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk: nakł. Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, 1974.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]