Andrzej Wajda

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Andrzej Wajda
Andrzej Wajda – Warszawa, 22 kwietnia 2008 roku
Andrzej Wajda – Warszawa, 22 kwietnia 2008 roku
Prawdziwe imię i nazwisko Andrzej Witold Wajda
Data i miejsce urodzenia 6 marca 1926
Suwałki
Zawód reżyser, scenarzysta
Współmałżonek Gabriela Obremba
Zofia Żuchowska
Beata Tyszkiewicz
Krystyna Zachwatowicz
Odznaczenia
Order Orła Białego Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Order Sztandaru Pracy II klasy Złoty Medal "Zasłużony Kulturze Gloria Artis" Złoty Medal Opiekuna Miejsc Pamięci Narodowej Order Krzyża Ziemi Maryjnej V Klasy (Estonia) Komandor Legii Honorowej (Francja) Oficer Legii Honorowej (Francja) Komandor Orderu Sztuki i Literatury (Francja) Order Wschodzącego Słońca III klasy (Japonia) Komandor Orderu Trzech Gwiazd (Łotwa) Wielki Krzyż Zasługi Orderu Zasługi RFN Order Przyjaźni (Rosja) Order Jarosława Mądrego (Ukraina) Order Zasługi Republiki Włoskiej IV Klasy (1951-2001) Krzyż Komandorski (Średni) Orderu Zasługi z Gwiazdą (Węgry)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Andrzej Wajda w Wikicytatach
Strona internetowa

Andrzej Witold Wajda (ur. 6 marca 1926 w Suwałkach) – polski reżyser filmowy i teatralny, w latach 1989–1991 senator I kadencji. Kawaler Orderu Orła Białego.

Popularność zdobył filmami inicjującymi tzw. polską szkołę filmową: Kanałem oraz Popiołem i diamentem, w których dokonywał rozrachunku z czasami II wojny światowej. Był także autorem takich ekranizacji dzieł literackich jak Popioły, Brzezina, Wesele, Ziemia obiecana, Panny z Wilka i Pan Tadeusz. Współtworzył kino moralnego niepokoju, w którego ramach powstały osadzone w tematyce społecznej, demaskujące patologie systemu komunistycznego w Polsce obrazy: Człowiek z marmuru i jego kontynuacja Człowiek z żelaza, nagrodzona Złotą Palmą w Cannes. Do współczesnej twórczości Andrzeja Wajdy należą martyrologiczny film Katyń oraz eksperymentalny Tatarak. Reżyser zainicjował również powstanie istniejącego w latach 1972–1983 Zespołu Filmowego X, Mistrzowskiej Szkoły Reżyserii Filmowej utworzonej w 2001 roku oraz autorskiego studia filmowego. Jego działalność teatralna obejmowała wystawianie sztuk w teatrach gdańskich, warszawskich, krakowskich oraz za granicą.

Twórczość Andrzeja Wajdy charakteryzuje się nawiązywaniem do polskiego symbolizmu i romantyzmu, a także rozrachunkiem z mitami występującymi w świadomości narodowej Polaków. Reżyser za swoje zasługi w rozwoju kinematografii był wielokrotnie nagradzany, między innymi za całokształt twórczości otrzymał w 2000 roku Nagrodę Akademii Filmowej – Oscara.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość i wykształcenie[edytuj | edytuj kod]

Andrzej Wajda pochodzi z rodziny zawodowego wojskowego – Jakuba Wajdy (1900–1940), syna Kazimierza Waydy, oraz Anieli Białowąs (1901–1950), nauczycielki. Ma brata Leszka (ur. 1928). Urodził się i początkowo wychowywał w Suwałkach; w 1934 roku cała rodzina przeprowadziła się do Radomia, co było związane z awansem Jakuba Wajdy na stopień kapitana. Andrzeja Wajdę rodzice zapisali do Publicznej Szkoły Podstawowej nr 15 im. Mikołaja Reja. W 1938 roku został harcerzem w 20. Radomskiej Drużynie Harcerskiej, gdzie uzyskał rangę zastępowego[1].

Po wybuchu II wojny światowej rozstał się z ojcem, który wyjechał z Radomia w celu wzięcia udziału w wojnie obronnej Polski. Gdy 8 września 1939 roku Niemcy wkroczyli do miasta, znalazło się ono w granicach Generalnego Gubernatorstwa. Z polityki okupantów wynikał określony przepisami zakaz pobierania przez Polaków nauki w szkole średniej; toteż zamiast podjąć naukę w gimnazjum, Andrzej Wajda zdecydował się na pójście do siódmej klasy szkoły powszechnej. Ukończył ją w czerwcu 1940 roku. Tymczasem jego ojciec, po trafieniu do niewoli radzieckiej w kwietniu 1940 roku, padł ofiarą zbrodni katyńskiej, o czym jego rodzina początkowo nie wiedziała[2][3].

Ostatecznie Andrzej Wajda rozpoczął dalszą naukę w gimnazjum na tajnych kompletach. Przerwał jednak ją już po pierwszym roku z powodów finansowych; w celu utrzymania rodziny wraz z bratem Leszkiem podejmował pracę zarobkową w Landwirtschaft Zentrale, gdzie pełnił funkcję magazyniera, a następnie tragarza i pomocnika bednarza. Mimo ciężkiej sytuacji życiowej zainteresował się malarstwem, uczestnicząc w pracach konserwacyjnych i okresowo pobierając nauki w szkole malarskiej w Krakowie. W połowie 1942 roku wstąpił do Armii Krajowej, gdzie pełnił funkcję łącznika. Wczesną jesienią 1943 roku dowiedział się jednak, że osoby z podziemia, które znał, padły ofiarą zasadzki zastawionej przez radomskie Gestapo. Ukrywał się następnie w Krakowie aż do późnej wiosny 1944 roku, gdy okazało się, że owi żołnierze zostali zamordowani. Wówczas powrócił do Radomia, gdzie zapisał się do Koedukacyjnego Gimnazjum i Liceum dla Dorosłych „Przyszłość”[4].

Po zakończeniu wojny rozpoczął w 1946 roku studia malarskie na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Jeszcze przed złożeniem dokumentów zamierzał odwiedzić swojego byłego nauczyciela Wiktora Langnera. Kilka dni przed wizytą Wiktor Langner został jednak aresztowany, a Andrzej Wajda w wyniku zasadzki policyjnej trafił do Komendy Wojewódzkiej Urzędu Bezpieczeństwa; wydostał się z niej jedynie dzięki koneksjom swojego stryja Gustawa, dzięki czemu mógł rozpocząć studia. Miał już za sobą kilka prac malarskich, między innymi Przedmieście Krakowa (1943). Podczas studiów na ASP dołączył do Grupy Młodych Plastyków, inspirowanej nurtami prymitywizmu, surrealizmu i abstrakcjonizmu. Tam stworzył takie obrazy jak Mózg hydraulika (1947, druga wersja 1950), Las w górach, Wschodnie miasto i Rajski ptak (1948). Jesienią 1948 roku dołączył do Grupy Samokształceniowej prowadzonej przez Andrzeja Wróblewskiego. W lipcu 1949 roku Andrzej Wajda zrezygnował jednak ze studiów na akademii, wraz z Konradem Nałęckim podejmując studia z reżyserii na Szkole Filmowej w Łodzi[5]. Studia ukończył w roku 1953, ale dyplom otrzymał dopiero w roku 1960[6]; wynikało to z faktu, iż nie udało mu się wykonać pracy dyplomowej[7].

Twórczość filmowa[edytuj | edytuj kod]

1950–1959[edytuj | edytuj kod]

Na początku lat 50. Andrzej Wajda zadebiutował trzema etiudami szkolnymi: fabularnym Złym chłopcem (1951) na podstawie noweli Antona Czechowa[8], dokumentalną Ceramiką iłżecką (1951)[9] oraz dokumentalną Kiedy ty śpisz (1953)[10]. Sam reżyser uznał je za nieudane, z czego wynikały amatorskie wykonanie pierwszej z nich, interwencja „koleżeńskiego kolektywu” w przypadku drugiej oraz nietrafiony koncept trzeciej; nie zgłosił więc żadnej ze swych etiud do pracy dyplomowej[7]. Młody filmowiec miał wziąć także udział w reżyserii socrealistycznego filmu Cztery opowieści, do którego napisał scenariusz, jednak projekt jego nowelki Kasia z tkalni numer trzy został odrzucony przez kierownictwo szkoły, a film ostatecznie otrzymał nazwę Trzy opowieści. Po ukończeniu łódzkiej szkoły filmowej Andrzej Wajda stał się współpracownikiem Aleksandra Forda, pracując przy jego filmach Młodość Chopina i Piątka z ulicy Barskiej[7].

Pełnometrażowym debiutem fabularnym reżysera było Pokolenie na podstawie powieści Bohdana Czeszki. Film ten, oparty na porzuconym projekcie Forda[11], został wyprodukowany w 1954 roku i miał premierę rok później; pojawiła się w nim plejada młodych aktorów, wśród nich Tadeusz Janczar, Roman Polański, Tadeusz Łomnicki i Zbigniew Cybulski. Traktował on o młodych aktywistach Gwardii Ludowej, którzy w czasie II wojny światowej organizują konspirację przeciwko hitlerowcom[12]. W filmie tym Andrzej Wajda zarówno nawiązał do własnych doświadczeń z czasów wojny, jak i ukazał przemianę bohaterów spowodowaną wojennymi wydarzeniami[13]. Pokolenie zostało życzliwie przyjęte przez anglojęzycznych krytyków ze względu na sprawną reżyserię i dobrze ocenianą grę aktorską[14], a z czasem uznane przez nich za pierwszą część trylogii wojennej Andrzeja Wajdy[15]. Krytycznie natomiast odnieśli się do niego zarówno aktywiści komunistyczni ze względu na przełamanie przez reżysera schematów socrealizmu[16], jak i Polacy na emigracji (między innymi Marek Hłasko) z powodu fałszowania historii[17]. Treść Pokolenia ukierunkowana była na edukację do komunizmu, żołnierze Armii Krajowej zostali w nim ukazani w sposób negatywny na tle młodych socjalistów[18]. Elementy socrealizmu znajdowały się również w kręconym w 1955 roku dokumencie pod tytułem Idę do słońca, który był reportażem na temat twórczości cenionego wówczas Xawerego Dunikowskiego[19][20].

Międzynarodowy sukces Andrzej Wajda odniósł dopiero po premierze filmu Kanał, drugiego ogniwa trylogii wojennej, wyprodukowanego w roku 1956 i powstałego na podstawie opowiadania Jerzego Stefana Stawińskiego. Tematyką tego dzieła była agonia powstania warszawskiego i żołnierzy Armii Krajowej próbujących przeżyć w trakcie zaciętych walk[21]. Recenzenci upatrywali w Kanale sugestywną wizję tragicznych losów powstańców[22][23]. Nowatorski wówczas film, który zdobył Srebrną Palmę na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Cannes, zapoczątkował polską szkołę filmową i rozsławił polską kinematografię[24]. Pozycję nowej postaci w światowej kinematografii ugruntował Andrzej Wajda trzecią częścią trylogii wojennej, filmem Popiół i diament wyprodukowanym w 1958 roku. Został on oparty na powieści Jerzego Andrzejewskiego pod tym samym tytułem, ale zmienił sens utworu literackiego. Reżyser głównym bohaterem filmu uczynił nie komunistę Szczukę, ale byłego akowca Macieja Chełmickiego, granego przez Zbigniewa Cybulskiego[25]. Wyraźnie okazywał sympatię postawionym w tragicznej sytuacji członkom polskiego podziemia[26][27]:

Quote-alpha.png
Przy akompaniamencie tang i fokstrotów bohater filmu, Maciek Chełmicki, szuka odpowiedzi, jak żyć dalej – jak zrzucić dławiący bagaż przeszłości, rozwiązuje odwieczny dylemat żołnierza. Słuchać czy myśleć. A jednak Maciek zabije... Woli zabić człowieka, nawet wbrew sobie, niż oddać broń; postąpi jak przedstawiciel tego pokolenia, które liczy tylko na siebie i na pistolet dobrze ukryty, pewny i nie chybiący. Kocham tych nieustępliwych chłopców, rozumiem ich. Chcę moim skromnym filmem odkryć przed widzem kinowym ten skomplikowany i trudny świat pokolenia, do którego i ja sam należę.

Popiół i diament po ukazaniu się na ekranach kin wzbudził negatywne reakcje polskich komunistów, którzy nie dopuścili do jego uczestnictwa w Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji. Mimo to poza konkursem zdobył nagrodę Międzynarodowej Federacji Krytyków Filmowych[28]. Dzięki walorom artystycznym oraz wyrazistej grze Zbigniewa Cybulskiego[25] Popiół i diament jest uznawany za arcydzieło kinematografii[28][29][30].

W 1959 roku Andrzej Wajda wyreżyserował kolejny film mierzący się z mitem romantycznego bojownika o wolność: Lotną, traktującą o losie polskich ułanów podczas kampanii wrześniowej. Sekwencja ukazująca szarżę kawalerii polskiej na czołgi wzbudziła jednak burzliwą dyskusję[31], a sam film uzyskał wówczas negatywne opinie krytyków polskich[32]. Lotną jednak ostatecznie zrehabilitowano ze względu na jej sugestywny, surrealistyczny charakter; François Truffaut cytował ją jako jeden z „wielkich chorych filmów”[33].

1960–1969[edytuj | edytuj kod]

Lata 60. rozpoczęły się dla Andrzeja Wajdy dziełem zatytułowanym Niewinni czarodzieje, nakręconym w 1960 roku na podstawie scenariusza Jerzego Andrzejewskiego i Jerzego Skolimowskiego, który tą pracą zapoczątkował swoją karierę filmową. Przedstawiono w nim grę miłosną pomiędzy dwiema młodymi osobami, cechującymi się rozwiązłością obyczajową. Ze względu na swobodę obyczajową i jazzową muzykę Krzysztofa Komedy Niewinni czarodzieje wywołali kontrowersje wśród krytyków[34]. Kolejnym filmem reżysera był Samson z 1961 roku na podstawie powieści Kazimierza Brandysa o młodym Żydzie, który próbuje przetrwać w okupowanej przez Niemców Warszawie[35]. Produkcja rozczarowała jednak krytyków polskich, a sam filmowiec uznał ją za nieudaną adaptację[36].

Popularność Andrzeja Wajdy przyczyniła się do tego, że zaczął on tworzyć także za granicą. W 1962 roku nakręcił w Jugosławii Powiatową Lady Makbet na podstawie noweli Powiatowa lady Makbet Nikołaja Leskowa, której treścią są losy zesłańców syberyjskich[37]. Powiatowa lady Makbet zyskała w Jugosławii status klasycznego dzieła rodzimego kina[38]. W tym samym roku powstała nowela Warszawa, wchodząca w skład koprodukcji Miłość dwudziestolatków. Treścią polskiej części filmu były relacje młodej kobiety ze studentem pamiętającym czasy okupacji wojennej[39].

Andrzej Wajda stał się ponownie obiektem silnej krytyki za sprawą filmu Popioły na podstawie powieści Popioły Stefana Żeromskiego. Tematem dzieła są losy polskich szwoleżerów u boku Napoleona Bonaparte. W Popiołach główną rolę Rafała Olbromskiego zagrał Daniel Olbrychski, który stał się jednym z wieloletnich współpracowników reżysera; inne kluczowe postacie zagrali Bogusław Kierc, Piotr Wysocki, Pola Raksa i Beata Tyszkiewicz[40]. Film mimo niedoskonałości ról drugoplanowych odegrał jednak ważną rolę w dekonstrukcji mitu bohaterskich żołnierzy polskich; przedstawiono ich – zwłaszcza poprzez przypomnienie tłumienia powstania tubylców na San Domingo oraz wizję rzezi ludności hiszpańskiej po szarży na Somosierrę – jako okrutników, a zarazem ofiary polityki napoleońskiej[41]. W 1967 roku Andrzej Wajda zrealizował za granicą obraz Bramy raju na podstawie powieści Jerzego Andrzejewskiego Bramy raju, której tematem była krucjata dziecięca. Wyprodukowano go w Wielkiej Brytanii i Jugosławii[42]. Film odniósł jednak porażkę artystyczną, stając się zarazem największym osobistym niepowodzeniem reżysera[43].

Tragiczna śmierć Zbigniewa Cybulskiego w 1967 roku była dla reżysera wstrząsem[44]. Postanowił on nakręcić film, który byłby hołdem złożonym aktorowi jako jednemu z jego współpracowników. Wszystko na sprzedaż było pierwszym dziełem autorskim w karierze Andrzeja Wajdy[45], a jego tematyką stały się przeżycia reżysera (granego przez Andrzeja Łapickiego) wywołane śmiercią aktora w trakcie powstawania filmu[44]. W filmie Andrzej Wajda odsłonił kulisy produkcji filmowej[46], odwołując się do groteski dla ukazania ponurych czasów produkcji i posługując się technikami dokumentalnymi[47][48][49]. Wszystko na sprzedaż stanowiło przełom w karierze filmowca[20].

W trakcie zdjęć do Wszystkiego na sprzedaż wyreżyserował krótkometrażową groteskę filmową Przekładaniec na podstawie scenariusza Stanisława Lema, utrzymaną w stylu pop-art. Jej treścią są losy rajdowca (granego przez Bogumiła Kobielę), który po poważnym wypadku samochodowym zostaje uratowany dzięki przeszczepieniu części organów. Film został pozytywnie przyjęty przez krytyków[50]. Z innym odbiorem spotkała się komedia Polowanie na muchy z 1969 roku na podstawie opowiadania Janusza Głowackiego. Sam Andrzej Wajda później uznał ją za pomyłkę w jego karierze[51]. Jerzy Płażewski uznał Polowanie za muchy za mało wyrafinowaną, nieudolną satyrę na współczesne społeczeństwo, która nie pasuje do romantycznego wizerunku innych filmów reżysera[52].

1970–1979[edytuj | edytuj kod]

Andrzej Wajda (rozdający autografy) wraz z Danielem Olbrychskim w latach 70.

Na początku lat 70. Andrzej Wajda podjął ponownie współpracę z Danielem Olbrychskim, który grał główne role w kilku kolejnych jego filmach. We wrześniu 1970 roku ukazał się Krajobraz po bitwie, oparty na opowiadaniach obozowych Tadeusza Borowskiego, szczególnie Bitwie pod Grunwaldem. Aktor zagrał w nim rolę Tadeusza – cynicznego człowieka obozowego w obliczu wyzwolenia obozu koncentracyjnego w Dachau przez Amerykanów[53]. Ekranizacja drastycznych opowiadań Tadeusza Borowskiego była trudnym przedsięwzięciem dla reżysera, który zamiast opisywać świat brutalnym językiem pisarza, zdecydował się skoncentrować na postaci Tadeusza[54]. Bolesław Michałek uznał adaptację tych utworów za udaną, chwaląc dojrzałość kreacji Daniela Olbrychskiego i Stanisławy Celińskiej. Zwrócił też uwagę na akcentowanie w filmie miłości jako środka ratowania człowieczeństwa w zdeprawowanym świecie[55].

Wielkim sukcesem Andrzeja Wajdy stało się dzieło Brzezina na podstawie opowiadania Jarosława Iwaszkiewicza. Jego treścią była psychologiczna konfrontacja zgorzkniałego po śmierci żony leśniczego (Daniel Olbrychski) z jego chorującym na gruźlicę bratem (Olgierd Łukaszewicz)[56]. Brzezinę chwalono za umiejętne oddanie istoty konfliktu między braćmi i przemyślaną konstrukcję[57]. Film wyróżniał się wizją plastyczną, porównywaną niekiedy do obrazów Jacka Malczewskiego[56]. Brzezina została doceniona za granicą, zdobywając Złoty Medal na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Moskwie[56]. W 1971 roku Andrzej Wajda zrealizował w niemieckiej Norymberdze film Piłat i inni, osnuty wokół wątku śmierci Jezusa Chrystusa, występującego w powieści Michaiła Bułhakowa Mistrz i Małgorzata. W tej kameralnej produkcji[58] rolę Jeszui Ha-Nocri zagrał Wojciech Pszoniak, a jego ucznia – Daniel Olbrychski[59]. Piłat i inni spotkał się jednak z obojętnością niemieckich krytyków, których raziło umiejscowienie akcji obrazu w pohitlerowskim krajobrazie[60].

W 1972 roku reżyser zajął się adaptacją filmową dramatu Stanisława Wyspiańskiego pod tytułem Wesele. Filmowe Wesele, do którego zdjęcia wykonał Witold Sobociński[61], było wyreżyserowaną w konwencji realistycznej ekranizacją sztuki symbolicznej[62]. Dzieło wzbudziło uznanie krytyków, którzy chwalili realizację filmu (w tym kręcone w trudnych warunkach zdjęcia)[63]. Krzysztof Teodor Toeplitz docenił filmowe Wesele jako pokaz wyższości kina nad teatrem[62]. Przy produkcji filmu brał udział nowo stworzony przez Andrzeja Wajdę Zespół Filmowy „X”, działający do 1983 roku[64], w którym działali tacy reżyserzy, jak Agnieszka Holland, Feliks Falk i Barbara Sass[65].

Andrzej Wajda na planie filmu Ziemia obiecana w 1974 roku

Kolejnym sukcesem była Ziemia obiecana na podstawie powieści Władysława Reymonta, której główną tematykę stanowiły namiętności i szalejący kapitalizm w dziewiętnastowiecznej Łodzi. Główne role młodych kapitalistów zakładających własny interes zagrali w nim Daniel Olbrychski, Wojciech Pszoniak i Andrzej Seweryn, natomiast muzykę skomponował Wojciech Kilar[66]. Reżyser bardzo sceptycznie podszedł do dzieła literackiego, nadając głównym postaciom filmu charakter bardziej drapieżny, wynaturzony. Dokonana przez niego adaptacja była pozbawiona złudzeń co do możliwości przetrwania uczciwych jednostek w kapitalistycznym świecie[67]. W pełnym świadomej brzydoty i drastyczności dziele dostrzegano wyrazistą analizę wynaturzenia dzikiego kapitalizmu[68]. Film zdobył uznanie krajowych krytyków: Konrad Eberhardt nazwał go „fascynującym widowiskiem”[67], a Tadeusz Sobolewski – najlepszym polskim filmem wszech czasów, dostrzegając w nim analogię do sytuacji w Polsce w czasach współczesnych jego powstawaniu[69]. Adaptacja tej powieści noblisty otrzymała Grand Prix na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych oraz Złoty Medal na MFF w Moskwie[66]. Odmiennie przyjęto obraz w Stanach Zjednoczonych: Ziemia obiecana, która była tworzona w celu emisji w USA i została nominowana do Oscara, spotkała się z oskarżeniami o antysemityzm i nie doczekała się tam premiery kinowej[16]. Stała się ona jednym z najmniej lubianych filmów polskich w Stanach Zjednoczonych[70]. Później Andrzej Wajda zrealizował film Smuga cienia na podstawie powieści Josepha Conrada, opowiadający o młodym oficerze marynarki (Marek Kondrat) wyruszającym w rejs do Singapuru[71]. Film spotkał się z różnorodnymi reakcjami krytyków: o ile Aleksander Jackiewicz uznał go za udaną adaptację z odniesieniami do symbolizmu[72], o tyle Michał Komar ocenił Smugę cienia jako film nieudany[73].

Szczególny zwrot w twórczości reżysera nastąpił w 1975 roku. Andrzej Wajda, dotychczas unikający otwartego odnoszenia się do systemu władzy komunistycznej w Polsce, wystąpił wraz z innym reżyserem, Krzysztofem Zanussim, na Forum Filmowców w Gdańsku. Obaj zarzucili kontrolującym obieg filmowy decydentom hamowanie swobody twórczej, co – ich zdaniem – skłaniało młodych twórców do skupiania się bardziej na tematyce historycznej niż współczesnej. Wyrazem tego buntu były prace nad filmem Człowiek z marmuru, opartym na zapomnianym scenariuszu Aleksandra Ścibora-Rylskiego. Władze zamierzały nie dopuścić filmu do publikacji[74], a także naciskały na usunięcie z czołówki nazwiska współpracującej z Andrzejem Wajdą Agnieszki Holland[75]. Film ukazał się jednak w kinach dzięki wstawiennictwu Józefa Tejchmy (członka Biura Politycznego KC PZPR) i poważaniu, jakim reżyser cieszył się wśród nomenklatury[74]. Człowiek z marmuru miał premierę w 1976 roku. Jego bohaterką jest młoda studentka reżyserii (debiutująca na ekranie Krystyna Janda), która odkrywa mroczną prawdę o zapomnianym przodowniku pracy (Jerzy Radziwiłowicz)[76]. Film otrzymał nagrodę FIPRESCI na MFF w Cannes[76] i został pozytywnie przyjęty przez krytyków zagranicznych (polska prasa odnosiła się z niechęcią do filmu[77]), którzy chwalili odwagę reżysera[78] i nazwali Człowieka z marmuru kamieniem milowym w historii polskiego kina[79]. Film ten stanowi manifest kina moralnego niepokoju[74].

Po Człowieku z marmuru Andrzej Wajda powrócił na krótko do kręcenia filmów dokumentalnych. W 1976 roku nakręcił Umarłą klasę, zapis tytułowej sztuki reżysera teatralnego Tadeusza Kantora[80], a w 1978 roku – Zaproszenie do wnętrza, które było opisem wystawy niemieckiego artysty Ludwiga Zimmerera[81]. Reżyser nie przestał jednak pracować nad filmami fabularnymi. W 1978 roku powstał obraz Bez znieczulenia, jego treścią były losy poważanego dziennikarza, który po ujawnieniu nieprawomyślnych poglądów zostaje usunięty z pracy i staje przed obliczem rozwodu z żoną. Rolę publicysty zagrał w filmie Zbigniew Zapasiewicz[82]. Andrzej Wajda analizował za pośrednictwem tego dzieła zarówno kryzys małżeński, jak i w mniejszym stopniu mechanizmy doprowadzające niewinnego człowieka do zagłady[83]. Ostry w wymowie Bez znieczulenia wzbudził burzliwą reakcję krytyków i otrzymał Grand Prix na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku[83][82][84]. Tymczasem reżyser, który po Smudze cienia nie zamierzał kręcić kolejnych adaptacji dzieł literackich, zdecydował się na ekranizację opowiadania Jarosława Iwaszkiewicza[85]. Panny z Wilka (1979) w jego wydaniu, których głównym bohaterem był człowiek wracający do miejsca swej młodości (Daniel Olbrychski)[86], zostały rozbudowane o ledwo wspomniane w utworze literackim wątki (na przykład motyw śmierci i przemijania)[85]. Chwalony za grę aktorską[87] film został nominowany do Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego[86]. W 1979 roku Andrzej Wajda zrealizował także film dokumentalny Pogoda domu niechaj będzie z Tobą... ze zdjęciami Edwarda Kłosińskiego[88], stanowiący wywiad z Jarosławem Iwaszkiewiczem[89].

Pod koniec 1979 roku wyreżyserował film Dyrygent, luźno oparty na opowiadaniu Andrzeja Kijowskiego. Traktował on o trójkącie miłosnym między światowej sławy przybywającym do Polski dyrygentem (John Gielgud), skrzypaczką (Krystyna Janda) i jej mężem (Andrzej Seweryn)[90]. Film został entuzjastycznie przyjęty przez europejskich krytyków, zdobywając nagrodę FIPRESCI na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w San Sebastián[90]. W Polsce Dyrygent został natomiast odebrany chłodniej; wskazywano na niedopracowany scenariusz i brak przejrzystości emocjonalnej[91].

Całokształt dokonań zawodowych Andrzeja Wajdy jednakże sprawił, że w 1979 roku rozpoczął on pełnienie funkcji prezesa Stowarzyszenia Filmowców Polskich. Celem nowego przewodniczącego tej organizacji było dążenie do zwiększenia autonomii filmowców oraz ukierunkowanie publiczności na przemiany w polskim filmie[92].

1980–1989[edytuj | edytuj kod]

W 1980 roku w telewizji miał premierę siedmiogodzinny serial Z biegiem lat, z biegiem dni..., który Andrzej Wajda wyreżyserował wraz z Edwardem Kłosińskim. Przedstawia on losy dwóch krakowskich rodzin w latach 1874–1914[93].

W 1981 roku reżyser ponownie podjął tematykę polityczną. Z inspiracji robotników „Solidarności” w styczniu tegoż roku rozpoczął zdjęcia nad filmem Człowiek z żelaza, który opisywałby przebieg wydarzeń sierpnia 1980 roku[94]. Aleksander Ścibor-Rylski napisał scenariusz kontynuujący wydarzenia z Człowieka z marmuru, zakończony momentem podpisania porozumienia między strajkującymi a komunistami. Oprócz Jerzego Radziwiłłowicza i Krystyny Jandy w filmie wystąpili między innymi Lech Wałęsa i Anna Walentynowicz[95]. Andrzej Wajda był dumny z tego, że zdołał ukończyć swoje dzieło przed wprowadzeniem 13 grudnia 1981 roku stanu wojennego w Polsce[94]. Człowiek z żelaza został entuzjastycznie przyjęty przez krytyków jako dzieło łączące świeżą, paradokumentalną relację z ruchu opozycyjnego z perspektywą epicką[96]. Małgorzata Szpakowska pisała o filmie jako o „fakcie społecznym” o niespotykanej dotąd aktualności[97]. Francuski krytyk Michel Perez określił nawet Człowieka z żelaza mianem kamienia milowego w historii kina[96]. Ukoronowaniem sukcesu było nominowanie filmu do Oscara oraz przyznanie mu Złotej Palmy w Cannes[95].

Pod koniec 1981 roku Andrzej Wajda rozpoczął zdjęcia do filmu Danton na podstawie sztuki Sprawa Dantona Stanisławy Przybyszewskiej, ale wprowadzenie stanu wojennego zmusiło reżysera do przeniesienia produkcji do Francji. Film ukazywał konfrontację postaci Georges’a Dantona (Gérard Depardieu) z Maximilienem de Robespierre’em (Wojciech Pszoniak) podczas rewolucji francuskiej. Film spotkał się z różnorodnymi reakcjami francuskich krytyków, którzy negatywnie oceniali pominięcie tła rewolucji i skupienie się wyłącznie na dwóch głównych osobach filmu, ale zauważali w nim metaforę ówczesnej Polski[98][99]. W Polsce obraz był natomiast chwalony za brawurową adaptację sztuki i grę aktorską[100].

W 1983 roku istnienie Stowarzyszenia Filmowców Polskich było zagrożone. Andrzej Wajda musiał zrezygnować ze stanowiska prezesa na rzecz Janusza Majewskiego, a Zespół Filmowy „X” został rozwiązany[101]. Za granicą reżyser zrealizował w tym samym roku film Miłość w Niemczech na podstawie książki Rolfa Hochhutha, w którym przedstawił mniej stereotypowe oblicze nazizmu w Niemczech[102]. Obraz ten spotkał się jednak z nieprzychylnymi opiniami krytyków[103]. W 1985 roku, już po stanie wojennym i powrocie do kraju, zrealizował Kronikę wypadków miłosnych na podstawie nostalgicznej powieści Tadeusza Konwickiego o miłości rodzącej się w tle krajobrazów Litwy[104]. W tej adaptacji dzieła literackiego epizodyczną rolę odegrał sam pisarz[105]. W 1988 roku reżyser nakręcił Biesy oparte na powieść Fiodora Dostojewskiego, z Isabelle Huppert i Bernardem Blierem w rolach głównych[106]. Realizacja filmu była kłopotliwa, gdyż władze komunistyczne odmówiły dokonania koprodukcji wespół z wytwórnią Gaumont. Wskutek tego projekt poniósł porażkę[107]. W 1989 roku Andrzej Wajda został przewodniczącym jury 16. Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Moskwie[108].

1990–1999[edytuj | edytuj kod]

W 1990 roku Andrzej Wajda nakręcił czarno-biały film Korczak, który był biografią zamordowanego w Treblince pedagoga Janusza Korczaka. Rolę wychowawcy zagrał Wojciech Pszoniak[109]. Film spotkał się z burzliwą reakcją we Francji: w tym kraju wstrzymano jego dystrybucję, a pismo „Le Monde” nie szczędziło mu krytyki, zarzucając reżyserowi przedstawienie postaci pedagoga wyłącznie z chrześcijańskiego punktu widzenia – jako męczeńskiego Polaka, a nie jako Żyda[109]. Filmu broniła natomiast na łamach dziennika „The New York Times” Betty Jean Lifton, autorka biografii Janusza Korczaka, odpierając te zarzuty jako bezpodstawne[110].

W 1992 roku Andrzej Wajda powrócił do rozrachunków z czasami II wojny światowej, realizując film Pierścionek z orłem w koronie o ostatnich dniach powstania warszawskiego z Rafałem Królikowskim i Cezarym Pazurą w rolach głównych[111]. Adaptacja powieści Aleksandra Ścibora-Rylskiego Pierścionek z końskiego włosia została jednak negatywnie przyjęta przez krytyków ze względu na niewłaściwą w ich ocenie interpretację literackiego pierwowzoru[112]. W 1994 roku reżyser nakręcił w Japonii film Nastazja na motywach powieści Idiota Fiodora Dostojewskiego[113], a w 1995 roku – Wielki tydzień na podstawie opowiadania Jerzego Andrzejewskiego o małżeństwie ukrywającym Żydówkę w czasie II wojny światowej[114]. W 1996 roku stworzył Pannę Nikt na podstawie powieści Tomka Tryzny o dorastającej dziewczynie, która przeżywa kryzys wartości[115]. Wielki tydzień i Panna Nikt poniosły jednak porażkę artystyczną[116].

Od lipca do września 1998 roku kręcił ekranizację narodowej epopei Adama Mickiewicza Pan Tadeusz. W tym wielkim przedsięwzięciu wzięła udział plejada polskich aktorów, między innymi Bogusław Linda, Daniel Olbrychski, Grażyna Szapołowska i Andrzej Seweryn; charakterystyczną ścieżkę dźwiękową (w tym „Poloneza”) skomponował Wojciech Kilar[117]. Filmowy Pan Tadeusz zdobył sześć Orłów podczas drugiego rozdania Polskich Nagród Filmowych w 2000 roku[117]. Tadeusz Sobolewski chwalił film jako pełną życia próbę wskrzeszenia narodowego mitu[118]. Dorobek reżysera pod koniec lat 90. zamknęły także autobiograficzne dokumenty: Andrzej Wajda. Moje notatki z historii (1996)[119] i Kredyt i debet. Andrzej Wajda o sobie (1999)[120].

2000–2009[edytuj | edytuj kod]

Andrzej Wajda w 2004 roku

W 2000 roku Andrzej Wajda zrealizował film Wyrok na Franciszka Kłosa ma podstawie powieści Stanisława Rembka. Rolę granatowego policjanta postawionego w obliczu wyroku śmierci wydanego na niego przez podziemie zagrał Mirosław Baka[121]. Wyrok na Franciszka Kłosa odczytywano jako próbę rozpoczęcia dyskusji w sprawie kolaboracji Polaków z okupantem nazistowskim podczas II wojny światowej[122]. W 2002 roku reżyser nakręcił dokument Lekcja polskiego kina, w którym opowiadał o polskiej sztuce filmowej i jej historii[123].

W 2002 roku sfilmował Zemstę, adaptację komedii Aleksandra Fredry o dwóch zwaśnionych frakcjach walczących o panowanie na zamku. Andrzej Wajda zamierzał podkreślić, że film nie jest teatralną adaptacją sztuki, o czym świadczy umiejscowienie akcji w czasie zimy oraz zastosowanie długich ujęć[124]. Do filmu zaangażowano takich aktorów jak Janusz Gajos, Andrzej Seweryn czy Roman Polański, a jego budżet wyniósł blisko 7 milionów złotych[125]. Po ukazaniu się w kinach filmowa Zemsta zebrała pozytywne recenzje, w których podkreślano ciągłą aktualność problemów występujących w dramacie i znakomitą grę aktorską[124][126]. W tym samym roku reżyser założył wraz z Wojciechem Marczewskim Mistrzowską Szkołę Reżyserii Filmowej[127][128], która nawiązuje do tradycji polskich zespołów filmowych[129]. W 2004 roku Andrzej Wajda zrealizował film dokumentalny Jan Nowak Jeziorański. Kurier z Warszawy. 60 lat później 1944–2004 o byłym żołnierzu Armii Krajowej, Janie Nowaku-Jeziorańskim[130], a w 2005 roku – stanowiącą część filmu zbiorowego Solidarność, Solidarność... nowelę dokumentalną Człowiek z nadziei[131].

Andrzej Wajda na planie filmu Katyń w 2007 roku

W 2007 roku reżyser pokazał film Katyń, który przełamywał istniejące dotąd w polskiej kinematografii milczenie w sprawie zbrodni katyńskiej. Andrzej Wajda chciał w ten sposób uczcić pamięć ojca (jeńca obozu w Starobielsku, zamordowanego w Charkowie)[132]. Nakręcona za 15 milionów złotych produkcja traktowała o losach polskich oficerów pojmanych przez władze radzieckie oraz ich rodzin, nie pomijając jednak represji stosowanych przez hitlerowców na zachodzie Polski. Film miał za podstawę nowelę Post mortem Andrzeja Mularczyka, a udział w nim wzięli między innymi Andrzej Chyra, Maja Ostaszewska i Artur Żmijewski[133]. Po premierze polscy krytycy doceniali wstrząsający pokaz okrutnych losów zamordowanych oficerów, aczkolwiek twierdzili, że nie jest to film szczególnie wybitny[134]. Natomiast w anglojęzycznych mediach przyjęto film jednoznacznie pozytywnie, wskazując na mistrzowsko zrealizowaną relację z ludzkiej tragedii wojennej[135]. Film zdobył osiem Orłów, w tym dla najlepszego filmu, a także został nominowany do Oscara[133].

Kolejnym filmem był wyprodukowany w 2009 roku Tatarak. Został on oparty nie tylko na opowiadaniu Jarosława Iwaszkiewicza, ale także na Nagłym wezwaniu Sándora Máraiego oraz zapiskach Krystyny Jandy. Treść filmu stanowiły zarówno losy kobiety śmiertelnie chorej na raka, jak i monologi aktorki dotyczące śmierci jej męża Edwarda Kłosińskiego, z którym Andrzej Wajda współpracował przy wielu swoich poprzednich produkcjach[136]. W Tataraku rozważania o śmierci łączyły się z ukazaniem umowności sztuki filmowej jako nie w pełni pokazującej rzeczywistość[137]. Film uzyskał głównie pozytywne recenzje krytyków, którzy doceniali brawurową adaptację dzieła literackiego[138][139][140]. Tatarak został uhonorowany nagrodą FIPRESCI oraz Nagrodą im. Alfreda Bauera[136].

Od 2010 roku[edytuj | edytuj kod]

W 2010 roku Andrzej Wajda zrealizował dokument Kręć! Jak kochasz, to kręć!, który tak jak Tatarak był poświęcony Edwardowi Kłosińskiemu[141]. W czerwcu 2011 roku reżyser założył wraz z Wojciechem Marczewskim autorskie studio filmowe[142]. W grudniu 2011 roku rozpoczął natomiast kręcenie filmu, zatytułowanego w 2013 roku Wałęsa. Człowiek z nadziei, o jednym z polskich przywódców opozycji antykomunistycznej, Lechu Wałęsie. Tytułową rolę otrzymał Robert Więckiewicz[143]. Andrzej Wajda powiedział o bohaterze swojego filmu[144]:

Quote-alpha.png
Przypominam dzieje Lecha Wałęsy, bo to jest bohater naszych czasów, a nagle wokół niego zebrali się politycy, którzy chcą na tym coś zarobić i próbują stworzyć pozory, że ten przywódca robotników był w jakimś sensie użyty przez kogoś. (...) To jest fantastyczne, że pojawił się taki bohater, który przywrócił Polsce wolność i doprowadził do zrealizowania swoich celów bez rozlewu krwi.

Wałęsa. Człowiek z nadziei, pokazany na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji poza konkursem, otrzymał pozytywne recenzje. Krytycy odczytywali w nim próbę odbudowy mitu „Solidarności” i legendy samego Lecha Wałęsy, zauważali jednak zanadto hagiograficzny ich zdaniem ton dzieła oraz pominięcie mniej chwalebnych epizodów z życia bohatera filmu[145].

Działalność teatralna[edytuj | edytuj kod]

Andrzej Wajda zajmował się nie tylko reżyserią filmową, ale także działalnością teatralną. Wystawiał sztuki w teatrach gdańskich, warszawskich, krakowskich oraz za granicą[146]. Pierwszym wyreżyserowanym przez niego spektaklem teatralnym był Kapelusz pełen deszczu, sztuka Michaela Gazzo (1959). Wystawił ją w nietypowej dla teatru manierze realistycznej, toteż na scenie rekwizyty były prawdziwe i odzwierciedlały biologizm świata przedstawionego[147]. W kolejnych adaptacjach dramatów, Hamlecie Williama Szekspira i Dwoje na huśtawce Williama Gibsona (obie 1960) Andrzej Wajda zaczął kształtować swoje doświadczenie w reżyserii teatralnej – Edmund Fetting w roli Hamleta odszedł od typowego wizerunku intelektualisty na rzecz okrutnika, a Zbigniew Cybulski oraz Elżbieta Kępińska jako bohaterowie Dwojga na huśtawce wykazali się subtelnością[148]. Kolejne adaptacje sztuk literackich, tym razem Demonów Johna Whitinga (1963) i Wesela Stanisława Wyspiańskiego (1965), reżyser uznał jednak za nieudane, po czym na kilka lat rozstał się z teatrem[149].

W 1969 roku Tadeusz Łomnicki namówił Andrzeja Wajdę do wyreżyserowania sztuki Play Strindberg Friedricha Dürrenmatta, która zyskała powszechne uznanie ze strony teatrologów. Wynikało to z eksperymentalnego zabiegu, wedle którego sala teatralna uległa stylizacji na kształt hali sportowej[150]. Z uznaniem publiczności spotkała się również adaptacja Biesów Fiodora Dostojewskiego (1971) z udziałem Wojciecha Pszoniaka i Jana Nowickiego[151]. W latach 70. Andrzej Wajda zrealizował liczne przedstawienia; były to między innymi Jak brat bratu na motywach sztuki Davida Rabe´a Sticks and Bones (1972)[152], nieudana adaptacja Der Mitmacher (1973) według Friedricha Dürrenmatta (z którym zerwał współpracę)[153], ceniona Nocy listopadowej (1974) Stanisława Wyspiańskiego[154], powtórnie wystawione Biesy (1974) oraz Sprawę Dantona Stanisławy Przybyszewskiej (1975), wystawiana także w 1978 roku i w 1980 roku[155]. Osobnym rozdziałem w jego teatralnej karierze jest rola gościnna w zrealizowanym przez Andrzeja Łapickiego spektaklu Pogarda według powieści Alberta Moravii (1975), w której Andrzeja Wajdy – występujący jako reżyser – odpowiada scenarzyście: „Odyseją niech pan się nie przejmuje. Odyseja została już napisana”[156].

W dalszej twórczości teatralnej zaznaczyły się tendencje do przeciwstawiania się terrorowi jako systemowi zastraszania jednostki. Tę tematykę poruszały spektakle Gry rozum śpi... na podstawie sztuki Antonia Buero Vallejo (1976), Emigranci na motywach Sławomira Mrożka (1976)[157] oraz Rozmowy z katem będące adaptacją książki Kazimierza Moczarskiego (1977). Nie wykluczało to jednak odwoływania się do utworów o tematyce obyczajowej i psychologicznej. Jeden z nich, Nastasja Filipowna na motywach Idioty Fiodora Dostojewskiego, stanowił improwizację aktorską[158]. Jeszcze przed wprowadzeniem stanu wojennego reżyser dokonał kolejnej adaptacji Hamleta (1981), wykorzystując plenery dziedzińca wawelskiego i obsadzając w roli głównej Jerzego Stuhra[159].

Gdy wznowił swoją działalność artystyczną po stanie wojennym, zrealizował wówczas Antygonę Sofoklesa (1984), bardzo przychylnie odebraną Zbrodnię i karę Fiodora Dostojewskiego (1984, 1986), Wieczernik według scenariusza Ernesta Brylla[160], Zemstę Aleksandra Fredry (1986)[161], Pannę Julię Augusta Strindberga (1988), Dybuka Szymona An-skiego (1988)[162]) i Lekcję polskiego Anny Bojarskiej (1988)[163]. Kluczowymi spektaklami w działalności scenicznej reżysera były jednak Nastasja Filipowna (1989), zrealizowana z japońskimi aktorami, oraz Hamlet (IV) (1989), w którym w głównej roli obsadził Teresę Budzisz-Krzyżanowską[164].

Po transformacji ustrojowej z 1989 roku Andrzej Wajda dwukrotnie dokonuwał adaptacji Wesela (1991, 1992). Do końca XX wieku w swych dziełach scenicznych wystawiał sztuki Augusta Strindberga (Sonata widm, 1994), Stanisława Wyspiańskiego (Klątwa, 1997), a także Yukio Mishimy (Mishima, 1994) i Eugène’a Labiche’a (Słomkowy kapelusz, 1998). Jego autorskimi projektami były Improwizacje warszawskie (1996) oraz Pieśń o blasku wody (1997). Na początku XXI wieku zrealizował również szekspirowską komedię Jak wam się podoba (2001), powtórnie Biesy (2004), a także Makbeta (2004)[165].

Działalność polityczna[edytuj | edytuj kod]

Andrzej Wajda wraz z Joanną Olczak-Ronikier

Od czasu premiery Człowieka z marmuru Andrzej Wajda był zaangażowany w działalność polityczną, wspierając ruch opozycyjny w komunistycznej Polsce, w tym wydarzenia sierpnia 1980 roku. Wszedł w skład komitetu organizacyjnego IV „Solidarnościowego” Kongresu Kultury Polskiej, zainicjowanego przez środowisko solidarnościowe i zorganizowanego bez wsparcia ze strony władz państwowych. Kongres miał się planowo odbyć od 11 do 13 grudnia 1981 roku, został faktycznie przerwany ostatniego dnia na skutek wprowadzenia stanu wojennego[166].

W 1989 roku Andrzej Wajda z inicjatywy Lecha Wałęsy znalazł się wśród kandydatów do parlamentu rekomendowanych przez Komitet Obywatelski „Solidarność”. Wystartował w wyborach parlamentarnych do Senatu z okręgu wyborczego utworzonego w województwie suwalskim[167]. W głosowaniu z 4 czerwca 1989 roku otrzymał największą liczbę głosów w tym okręgu (105 407), uzyskując tym samym jeden z dwóch mandatów przypadających na to województwo[168]. Po zwycięstwie w wyborach wszedł w skład Senatu I kadencji, należąc do Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego. Został członkiem Komisji Kultury, Środków Przekazu, Nauki i Edukacji Narodowej oraz Komisji Spraw Emigracji i Polaków za Granicą[169]. Celem jego działalności była ochrona rodzimej produkcji filmowej w warunkach rodzącego się kapitalizmu[170]. W czasie konfliktu w środowisku solidarnościowym i w samym OKP w czerwcu 1990 roku wystąpił z niego wraz z kilkudziesięcioma członkami parlamentu. W 1991 roku wstąpił do Parlamentarnego Klubu Unii Demokratycznej[171][172]. Ostatecznie zrezygnował z dalszej aktywnej działalności politycznej, nie ubiegając się o reelekcję w następnych wyborach[173]. W kolejnych latach wielokrotnie publicznie jednak udzielał poparcia konkretnym środowiskom politycznym w trakcie kampanii wyborczych, w szczególności wspierał Unię Wolności (m.in. jako członek komitetu honorowego przed wyborami w 2001 roku[174]). W 2010 roku poparł Bronisława Komorowskiego jako kandydata na urząd Prezydenta RP[175], a rok później Platformę Obywatelską w wyborach krajowych[176].

Styl filmowy[edytuj | edytuj kod]

Andrzej Wajda na festiwalu Off Plus Camera w 2012 roku

W początkowej fazie swej twórczości Andrzej Wajda odwoływał się do socrealizmu. Ze schematami tego nurtu zerwał w Kanale; w filmie tym po raz pierwszy przedstawił żołnierzy Armii Krajowej jako tragiczne postaci ówczesnego pokolenia, odżegnując się od propagandy ukazującej ich w formie „zaplutych karłów reakcji[177]. W Popiele i diamencie zaznaczyły się dwie cechy, które pojawiały się dalej w jego twórczości: operowanie symboliką (na przykład główny bohater ginący na „śmietniku historii”[178]) oraz polemika z romantycznym mitem bohatera poświęcającego swoje życie za ojczyznę[179]. W ocenie Jerzego Toeplitza i Stanisława Janickiego Andrzej Wajda w swojej trylogii wojennej oddawał tragedię pokolenia wojny[180], osiągając to poprzez użycie jaskrawych środków artystycznych: surrealistycznych, ekspresjonistycznych czy też barokowych[181]. Jerzy Płażewski zaznaczył, że w dziełach tego reżysera zarysowały się „romantyczny realizm, emocjonalne widzenie świata, zainteresowanie wartościami ostatecznymi […], wybujała zmysłowość wizji i idąca za nią skłonność do nadmiernie barokowej ornamentyki”[182]. Barbara Mruklik oceniła, że reżyser „przemawia za pośrednictwem kontrastu, specyficznie znaczącego szczegółu, rozbudowanej metafory”[183].

W takich filmach jak Popioły czy Wesele Andrzej Wajda odtwarzał polską symbolikę narodową wraz z postaciami patriotycznymi, heroicznymi w swej zaciekłości, ale skazanymi na przegraną przez historię. Podkreślał również fakt niemożności zjednoczenia się narodu polskiego w obliczu klęski narodowej, wskazując na wewnętrzne podziały klasowe w przeszłości[179]. Do tradycji martyrologicznej powrócił jednak w filmie Katyń, dając obraz męczeństwa polskiego w trakcie II wojny światowej[184].

W latach 70. Andrzej Wajda zaczął urozmaicać swój styl filmowy. W Ziemi obiecanej korzystał z różnych środków wyrazu, łącząc naturalistyczną brutalność z wizją ekspresjonistyczną[185]. Jego filmy z okresu kina moralnego niepokoju były z kolei skupione na tematyce publicystycznej[186] z elementami kina psychologicznego[185]. W Człowieku z marmuru reżyser dokonywał rozrachunku z czasami stalinizmu, a w Człowieku z żelaza stworzył nowy mit solidarnościowy – symboliczne zjednoczenie narodu polskiego przeciwko komunizmowi[186]. W jego twórczości znalazło się też miejsce na rozważania o śmierci i przemijaniu, prezentowane w Pannach z Wilka i Tataraku[184].

Tadeusz Lubelski o twórczości Andrzeja Wajdy wypowiedział się następująco[187]:

Quote-alpha.png
Od polskiego udziału w wojennych kampaniach armii napoleońskiej, przez tragedię powstania warszawskiego, aż po sierpniowy strajk stoczniowców z roku 1980 – istotne wątki narodowej historii minionych dwustu lat przyjęły kształt wyobrażeń powołanych do życia w jego filmach.

Historycy filmu zwracają uwagę na to, że twórczość polskiego reżysera jest w zasadzie jego kinem autorskim. Olga Katafiasz uznała Andrzeja Wajdę za „jednego z najwybitniejszych autorów kina” ze względu na spójność wypowiedzi w jego dorobku[188]. Janina Falkowska podsumowała jego twórczość jako homogeniczną, składającą się przede wszystkim z filmów historycznych oraz komedii. Zauważyła też, że spośród wschodnioeuropejskich twórców Andrzej Wajda jest najczęściej atakowanym reżyserem, a jego filmy niejednokrotnie wzbudzały w kraju burzliwe dyskusje[189].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Andrzej Wajda z żoną Krystyną Zachwatowicz w 2010 roku

Andrzej Wajda był czterokrotnie żonaty. Pierwszą jego żoną była artystka Gabriela Obremba (1927–1997), którą poznał na studiach w Akademii Sztuk Pięknych; rozwiódł się z nią w 1959 roku[190]. W tym samym roku poślubił inną artystkę z ASP, Zofię Żuchowską (zm. 1989)[191]. Ślub miał miejsce 19 grudnia 1959 roku, Zofia Żuchowska przyjęła wówczas nazwisko Wajdowa[192]. Również to małżeństwo zakończyło się rozwodem, który został orzeczony 14 marca 1967 roku[193].

Trzecią żoną reżysera była aktorka Beata Tyszkiewicz, którą po raz pierwszy obsadził w swoim Samsonie[194]. Z początkowo nieformalnego związku 29 marca 1967 roku narodziła się ich córka Karolina. Po dłuższej korespondencji i przeprowadzonej pomyślnie sprawie rozwodowej z drugą żoną, Andrzej Wajda ożenił się z aktorką 13 maja 1967 roku[195]. Małżonkowie rozstali się pod koniec lipca 1968 roku, a formalności dopełnił rozwód orzeczony 29 października 1969 roku[196]. Czwarty związek małżeński reżyser zawarł z artystką Krystyną Zachwatowicz, pobierając się z nią w styczniu 1974 roku[197].

Filmografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Filmografia Andrzeja Wajdy.

Nagrody i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Gwiazda Andrzeja Wajdy na Łódzkiej Alei Gwiazd, odsłonięta w 1998 roku[6]

Andrzej Wajda był wielokrotnie nagradzany za swoją twórczość. W 1998 roku został laureatem weneckiego Złotego Lwa za dorobek życia[198]. W 2000 roku za całokształt działalności filmowej został uhonorowany Oscarem[199]. W 2006 roku, również za całokształt twórczości, otrzymał na 56. Międzynarodowym Festiwalu Filmów w Berlinie nagrodę Złotego Niedźwiedzia[200]. W swym dorobku ma także Złotą Palmę (1981)[201], Césara (1982)[6], japońską nagrodę Kyoto (1987)[202] i Europejską Nagrodę Filmową „Felix” (1990)[6]. Zafascynowany kulturą japońską, a także pragnąc podziękować za nagrodę Kyoto, Andrzej Wajda przyczynił się do powstania w 1994 roku Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha” w Krakowie[203].

Jest doktorem honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego[204], Uniwersytetu Warszawskiego[205], Uniwersytetu Gdańskiego[206], Uniwersytetu Łódzkiego[207] i PWSFTViT[208]. Od 1994 roku należy do honorowych członków francuskiej Akademii Sztuk Pięknych[209].

W 2001 roku Rada Miejska w Radomiu wyróżniła Andrzeja Wajdę tytułem honorowego obywatela tego miasta[210]; w 2009 roku został patronem gimnazjum w Rudnikach[211] oraz honorowym obywatelem Opola[212]. Redakcja „Gazety Wyborczej” w uznaniu zasług Andrzeja Wajdy wyróżniła go tytułem Człowieka Roku 2008[213]. W 2008 roku rada Polskiej Fundacji Katyńskiej nadała mu Medal Dnia Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej, jednak Andrzej Wajda nie przyjął tego odznaczenia[214]. W dniu Narodowego Święta Odrodzenia Polski w 1974 otrzymał nagrodę państwową I stopnia[215], a w 1976 roku dyplom ministra spraw zagranicznych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej[216].

Ordery i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Andrzej Wajda po otrzymaniu Orderu Orła Białego w 2011 roku

Andrzej Wajda otrzymał następujące ordery krajowe:

Otrzymał nadto następujące ordery zagraniczne[6]:

Jest także laureatem takich medali i odznaczeń jak[6]:

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006, s. 8–14.
  2. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006, s. 15–17.
  3. Indeks represjonowanych. Jakub Wajda. karta.org.pl. [dostęp 2013-10-08].
  4. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006, s. 17–22.
  5. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006, s. 26–45.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 Andrzej Wajda. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-20].
  7. 7,0 7,1 7,2 Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006, s. 55–57.
  8. Zły chłopiec. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-21].
  9. Ceramika iłżecka. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-21].
  10. Kiedy ty śpisz. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-21].
  11. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006, s. 58.
  12. Pokolenie. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-21].
  13. Tadeusz Lubelski: Historia kina polskiego. Twórcy, filmy, konteksty. Chorzów: Videograf II, 2009, s. 162-163. ISBN 978-83-7183-666-4.
  14. Pokolenie – Film Reviews (ang.). variety.com, 1955. [dostęp 2012-03-21].
  15. A Generation Review (ang.). Time Out Group. [dostęp 2012-03-21].
  16. 16,0 16,1 Anna Bikont: Pierwszy raz Andrzeja Wajdy. „Gazeta Wyborcza” (wyborcza.pl), 2010-08-21. [dostęp 2012-03-21]. s. 3.
  17. Filmy – „Pokolenie”. wajda.pl. [dostęp 2012-03-21].
  18. Tadeusz Lubelski: Historia kina polskiego. Twórcy, filmy, konteksty. Chorzów: Videograf II, 2009, s. 161. ISBN 978-83-7183-666-4.
  19. Idę do słońca. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-29].
  20. 20,0 20,1 Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006, s. 113.
  21. Kanał. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-21].
  22. Kanal – Film Reviews (ang.). variety.com, 1957. [dostęp 2012-03-21].
  23. Bosley Crowther: Movie Review – Kanal (1957) (ang.). „The New York Times”, 1961-05-10. [dostęp 2012-03-21].
  24. Sebastian Jagielski. O kondycji polskiego kina na przestrzeni dziesięcioleci. „Kino”. 12/2006, s. 55. Fundacja Kino. ISSN 0023-1673. 
  25. 25,0 25,1 Popiół i diament. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-21].
  26. Andrzej Wajda: Filmy – „Popiół i diament”. wajda.pl. [dostęp 2012-03-22].
  27. * Andrzej Wajda: Wajda mówi o sobie. Wstęp, wybór i opracowanie: Wanda Wertstein. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2000, s. 23.
  28. 28,0 28,1 Jacek Szczerba: Popiół i diament. „Gazeta Wyborcza” (wyborcza.pl), 2006-03-06. [dostęp 2012-03-22].
  29. Wacław Świeżyński. Popiół i diament. „Gazeta Telewizyjna”. 260, s. 51, 2003-11-07. Agora S.A.. ISSN 0860-908X. 
  30. Krzysztof Świrek. Popiół i diament. „Kino”. 12/2009. Fundacja Kino. ISSN 0023-1673. 
  31. Lotna. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-21].
  32. Piotr Śmiałkowski. Dramat heroizmu, tragedia klęski. „Kino”. 9/2006, s. 60. Fundacja Kino. ISSN 0023-1673. 
  33. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006, s. 79.
  34. Niewinni czarodzieje. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-21].
  35. Samson. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-21].
  36. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006, s. 90.
  37. Sibirska Ledi Makbet. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-23].
  38. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006, s. 91.
  39. L’amour a vingt ans. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-23].
  40. Popioły. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-23].
  41. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006, s. 102–104.
  42. Gates to Paradise, The. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-25].
  43. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006, s. 105.
  44. 44,0 44,1 Wszystko na sprzedaż. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-25].
  45. Barbara Mruklik. Życie na sprzedaż. „Kino”. 12/1968, s. 7. Fundacja Kino. ISSN 0023-1673. 
  46. Barbara Mruklik. Życie na sprzedaż. „Kino”. 12/1968, s. 8. Fundacja Kino. ISSN 0023-1673. 
  47. Barbara Mruklik. Życie na sprzedaż. „Kino”. 12/1968, s. 9. Fundacja Kino. ISSN 0023-1673. 
  48. Barbara Mruklik. Życie na sprzedaż. „Kino”. 12/1968, s. 10. Fundacja Kino. ISSN 0023-1673. 
  49. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006, s. 111.
  50. Przekładaniec. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-25].
  51. Filmy – „Polowanie na muchy”. wajda.pl. [dostęp 2012-03-25].
  52. Jerzy Płażewski. Dwa ramiona huśtawki. „Kino”. 9/1969, s. 4–9. Fundacja Kino. ISSN 0023-1673. 
  53. Krajobraz po bitwie. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-26].
  54. Bolesław Michałek. Film o miłości, film o polskości. „Kino”. 6/1970, s. 17. Fundacja Kino. ISSN 0023-1673. 
  55. Bolesław Michałek. Film o miłości, film o polskości. „Kino”. 6/1970, s. 19. Fundacja Kino. ISSN 0023-1673. 
  56. 56,0 56,1 56,2 Brzezina. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-26].
  57. Barbara Mruklik. Drzewo śmierci – drzewo życia. „Kino”. 11/1970, s. 15. Fundacja Kino. ISSN 0023-1673. 
  58. Wanda Wertenstein. Wariacje na znany temat. „Kino”. 3/1975, s. 6. Fundacja Kino. ISSN 0023-1673. 
  59. Pilatus und Andere. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-27].
  60. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006, s. 132.
  61. Wesele (1972). W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-27].
  62. 62,0 62,1 Filmy – „Wesele”. wajda.pl. [dostęp 2012-03-25].
  63. Aleksander Ledóchowski. Wesele. „Kino”. 9/1972, s. 16–22. Fundacja Kino. ISSN 0023-1673. 
  64. Zespół Filmowy X. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-27].
  65. Życie codzienne w PRL okiem kamery. W: Historia PRL. Wielka kolekcja 1944–1989. T. 17. Warszawa: New Media Concept, 2009, s. 44–49. ISBN 978-83-7558-523-0.
  66. 66,0 66,1 Ziemia obiecana. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-27].
  67. 67,0 67,1 Konrad Eberhardt. Świat bez grzechu. „Kino”. 12/1974, s. 10–15. Fundacja Kino. ISSN 0023-1673. 
  68. Tomasz Burek. Pandemonium Reymonta i Wajdy. „Kino”. 12/1974, s. 2–9. Fundacja Kino. ISSN 0023-1673. 
  69. Tadeusz Sobolewski: Ziemia obiecana. gazeta.pl, 2006-08-03. [dostęp 2012-03-28].
  70. Bill Georgaris: Ain’t Nobody’s Blues But My Own (ang.). They Shoot Pictures, Don’t They?. [dostęp 2012-03-28].
  71. Smuga cienia. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-27].
  72. Aleksander Jackiewicz. Smuga cienia – poszukiwanie innego języka. „Kino”. 9/1976, s. 18-21. Fundacja Kino. ISSN 0023-1673. 
  73. Michał Komar. Conrad wygrywa, Conrad przegrywa. „Kino”. 9/1976, s. 22–24. Fundacja Kino. ISSN 0023-1673. 
  74. 74,0 74,1 74,2 Andrzej Krajewski: Człowiek z celuloidu. „Rzeczpospolita” (rp.pl), 2003-10-08. [dostęp 2012-03-28].
  75. Tadeusz Sobolewski: W poniedziałek w telewizji dokument o Wajdzie. „Gazeta Wyborcza” (wyborcza.pl), 2004-06-27. [dostęp 2012-03-28].
  76. 76,0 76,1 Człowiek z marmuru. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-28].
  77. Filmy – „Człowiek z marmuru”. wajda.pl. [dostęp 2012-03-28].
  78. Vincent Canby: Man of Marble (1976) (ang.). „The New York Times”, 1979-03-17. [dostęp 2012-03-28].
  79. Czlowiek Z Marmuru (ang.). variety.com, 1976-12-31. [dostęp 2012-03-28].
  80. Umarła klasa. Seans T. Kantora. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-29].
  81. Zaproszenie do wnętrza. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-29].
  82. 82,0 82,1 Bez znieczulenia. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-29].
  83. 83,0 83,1 Ryszard Koniczek. Lustro powiększające. „Kino”. 2/1979, s. 12–16. Fundacja Kino. ISSN 0023-1673. 
  84. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006, s. 175–176.
  85. 85,0 85,1 Barbara Mruklik. Z tamtej strony lustra. „Kino”. 6/1979, s. 16–20. Fundacja Kino. ISSN 0023-1673. 
  86. 86,0 86,1 Panny z Wilka. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-29].
  87. Vincent Canby: Panny z Wilka (1979) (ang.). „The New York Times”, 1979-10-11. [dostęp 2012-03-29].
  88. Pogoda domu niechaj będzie z Tobą... W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-29].
  89. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006, s. 177–178.
  90. 90,0 90,1 Dyrygent. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-03-29].
  91. Krzysztof Mętrak. O czym mówi Dyrygent?. „Kino”. 5/1980, s. 8–11. Fundacja Kino. ISSN 0023-1673. 
  92. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006, s. 183–184.
  93. Z biegiem lat, z biegiem dni... W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-04-03].
  94. 94,0 94,1 Filmy – „Człowiek z żelaza”. wajda.pl. [dostęp 2012-04-03].
  95. 95,0 95,1 Człowiek z żelaza. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-04-03].
  96. 96,0 96,1 Jacek Fuksiewicz. Nowe filmy: legenda dni sierpniowych. „Kino”. 8/1981, s. 6–8. Fundacja Kino. ISSN 0023-1673. 
  97. Małgorzata Szpakowska. Nowe filmy: prawdy i nieporozumienia. „Kino”. 8/1981, s. 9-12. Fundacja Kino. ISSN 0023-1673. 
  98. Danton. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-04-03].
  99. Filmy – „Danton”. wajda.pl. [dostęp 2012-04-03].
  100. Małgorzata Szpakowska. Danton i gilotyna. „Kino”. 1/1983, s. 7–13. Fundacja Kino. ISSN 0023-1673. 
  101. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006, s. 201–202.
  102. Jerzy Płażewski. Filmy, które widzieliśmy: żeby nigdy więcej. „Kino”. 2/1984, s. 42–43. Fundacja Kino. ISSN 0023-1673. 
  103. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006, s. 206–209.
  104. Kronika wypadków miłosnych. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-04-03].
  105. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 218.
  106. Les possedes. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-04-03].
  107. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 221–222.
  108. Wajda zaproszony do Moskwy. „Gazeta Wyborcza”. 10, s. 1, 1985-05-19. Agora S.A.. ISSN 0860-908X. 
  109. 109,0 109,1 Korczak. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-04-04].
  110. Betty Jean Liefton: Wajda’s ‘Korczak’; Human Values, Inhuman Time (ang.). „The New York Times”, 1991-05-05. [dostęp 2012-04-04].
  111. Pierścionek z orłem w koronie. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-04-04].
  112. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 241–242.
  113. Nastazja. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-04-04].
  114. Wielki Tydzień. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-04-04].
  115. Panna Nikt. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-04-04].
  116. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 244–247.
  117. 117,0 117,1 Pan Tadeusz. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-04-04].
  118. Tadeusz Sobolewski. Podróż Wajdy do Polski. „Gazeta Wyborcza”. 244, 1999-10-18. Agora S.A.. ISSN 0860-908X. 
  119. Andrzej Wajda. Moje notatki z historii. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-04-04].
  120. Kredyt i debet. Andrzej Wajda o sobie. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-04-04].
  121. Wyrok na Franciszka Kłosa. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-04-05].
  122. Krzysztof Masłoń: Judasz z Grodziska. „Rzeczpospolita” (rp.pl), 2000-09-26. [dostęp 2012-04-05].
  123. Lekcja kina polskiego. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-04-05].
  124. 124,0 124,1 Janusz Kowalczyk, Marek Sadowski: Zemsta. „Rzeczpospolita” (rp.pl), 2002-09-30. [dostęp 2012-04-05].
  125. Zemsta (2002). W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-04-05].
  126. Tadeusz Sobolewski. Zemsta Cześnika. „Gazeta Wyborcza”. 2002-09-30, s. 6. Agora S.A.. ISSN 0860-908X. 
  127. O nas. Mistrzowska Szkoła Reżyserii Filmowej Andrzeja Wajdy. [dostęp 2012-04-12].
  128. Szkoła Wajdy działa. gazeta.pl, 2002-05-13. [dostęp 2012-04-12].
  129. Tadeusz Sobolewski: Szkoła polska bis?. „Gazeta Wyborcza” (wyborcza.pl), 2005-10-12. [dostęp 2012-04-12].
  130. Jan Nowak Jeziorański. Kurier z Warszawy. 60 lat później 1944–2004. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-04-05].
  131. Solidarność, Solidarność.... W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-04-05]. s. 2.
  132. Andrzej Wajda: Filmy – „Katyń”. wajda.pl. [dostęp 2012-04-05].
  133. 133,0 133,1 Katyń. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-04-05].
  134. Recenzje filmu „Katyń”. gazeta.pl, 2008-01-22. [dostęp 2012-04-05].
  135. Katyn (2007) (ang.). Rotten Tomatoes. [dostęp 2012-04-05].
  136. 136,0 136,1 Tatarak (2009). W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-04-05].
  137. Paweł T. Felis: Tatarak *****. gazeta.pl, 2009-04-24. [dostęp 2012-04-05].
  138. Tadeusz Lubelski. Tatarak. „Kino”. 4/2009, s. 58–60. Fundacja Kino. ISSN 0023-1673. 
  139. Zdzisław Pietrasik: Tatarak. „Polityka”, 2009-04-22. [dostęp 2012-04-05].
  140. Marek Sadowski: Tatarak *****. „Rzeczpospolita” (rp.pl), 2009-04-23. [dostęp 2012-04-05].
  141. Kręć! Jak kochasz, to kręć!. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-04-07].
  142. Donata Subbotko: Marczewski i Wajda zakładają nowe studio filmowe. „Gazeta Wyborcza” (wyborcza.pl), 2011-06-06. [dostęp 2012-04-12].
  143. Wałęsa. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-04-07].
  144. Agnieszka Kublik: Wajda: Pokażę, jak powstał z chłopa król. wyborcza.pl, 2011-12-22. [dostęp 2012-04-27].
  145. Tadeusz Sobolewski. Medytacja po wenecku. „Gazeta Wyborcza”, s. 13, 2013-09-09. Agora S.A.. 
  146. Andrzej Wajda – Kariera teatralna. W: e-teatr.pl [on-line]. Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego. [dostęp 2012-04-07].
  147. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 81–82.
  148. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 86–87.
  149. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 98–99.
  150. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 120–121.
  151. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 126–128.
  152. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 143.
  153. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 144.
  154. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 145.
  155. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 156.
  156. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 159.
  157. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 164–165.
  158. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 172–173.
  159. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 194–195.
  160. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 210–216.
  161. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 219.
  162. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 224–225.
  163. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 228–229.
  164. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 228–235.
  165. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 299.
  166. IV „Solidarnościowy” Kongres Kultury Polskiej, 11–13 grudnia 1981, Warszawa. kongreskultury.pl. [dostęp 2012-04-18].
  167. Andrzej Wajda. Dlaczego jestem na tej liście: Andrzej Wajda. „Gazeta Wyborcza”. 6, s. 5, 1989-05-15. ISSN 0860-908X. 
  168. Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 8 czerwca 1989 r. o wynikach głosowania i wynikach wyborów do Senatu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej przeprowadzonych dnia 4 czerwca 1989 r. (M.P. z 1989 r. Nr 21, poz. 150).
  169. Andrzej Wajda. Senat Rzeczypospolitej Polskiej. [dostęp 2012-04-07].
  170. Andrzej Wajda. Komuno wróć. „Gazeta Wyborcza”. 406, s. 12, 1990-10-13. Agora S.A.. ISSN 0860-908X. 
  171. Drogi Panie Przewodniczący. „Gazeta Wyborcza”. 311, s. 1, 1990-06-25. Agora S.A.. ISSN 0860-908X. 
  172. Kluby parlamentarne Senatu RP I Kadencji. Senat Rzeczypospolitej Polskiej. [dostęp 2012-04-07].
  173. Andrzej Wajda. „Gazeta Wyborcza”. 547, s. 12, 1991-04-03. Agora S.A.. ISSN 0860-908X. 
  174. Wyborczy Komitet Honorowy Unii Wolności. uw.org.pl, 2001-07-12. [dostęp 2012-04-08].
  175. Agata Kondzińska: Platforma kontratakuje, Wajda straszy. „Gazeta Wyborcza” (wyborcza.pl), 2010-05-16. [dostęp 2012-04-08].
  176. „Popieram PO, bo mam uczulenie na PiS”. tvn24.pl, 2011-0-29. [dostęp 2012-04-08].
  177. Adam Michnik: Popiół, Ułan, Polonez. „Gazeta Wyborcza” (wyborcza.pl), 1994-05-13. [dostęp 2012-04-08]. s. 1.
  178. Tadeusz Sobolewski: Świat według Andrzeja Wajdy. „Gazeta Wyborcza” (wyborcza.pl), 2011-03-04. [dostęp 2012-04-08]. s. 1.
  179. 179,0 179,1 Adam Michnik: Popiół, Ułan, Polonez. „Gazeta Wyborcza” (wyborcza.pl), 1994-05-13. [dostęp 2012-04-08]. s. 3.
  180. Jerzy Toeplitz: Dwadzieścia pięć lat Polski Ludowej. Warszawa: PWN, 1969, s. 81–82.
  181. Sławomir Janicki: Film polski od A do Z. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1977, s. 48.
  182. Jerzy Płażewski: Historia filmu 1895–2005. Warszawa: 2007, s. 290.
  183. Barbara Mruklik: Andrzej Wajda. Warszawa: 1969, s. 19.
  184. 184,0 184,1 Tadeusz Sobolewski: Świat według Andrzeja Wajdy. „Gazeta Wyborcza” (wyborcza.pl), 2011-03-04. [dostęp 2012-04-08]. s. 3.
  185. 185,0 185,1 Joanna Wojnicka: Andrzej Wajda. W: Joanna Wojnicka, Olga Katafiasz: Słownik wiedzy o filmie. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Park, 2005, s. 292. ISBN 83-7266-325-4.
  186. 186,0 186,1 Tadeusz Sobolewski: Świat według Andrzeja Wajdy. „Gazeta Wyborcza” (wyborcza.pl), 2011-03-04. [dostęp 2012-04-08]. s. 2.
  187. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006, s. 6.
  188. Olga Katafiasz: Andrzej Wajda – autor kina. W: „To, co ulepsza”. Historia i współczesność w filmach Andrzeja Wajdy. Olga Katafiasz (red.). Kraków: 2009, s. 13.
  189. Janina Falkowska: Andrzej Wajda: History, Politics, and Nostalgia in Polish Cinema. New York – London: Berghahn Books, 2007, s. 7–8.
  190. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 36–40.
  191. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 80.
  192. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 85.
  193. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 93.
  194. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 89.
  195. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 103–105.
  196. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 114.
  197. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: 2007, s. 134, 144.
  198. The awards of the Venice Film Festival (ang.). La Biennale di Venezia. [dostęp 2012-04-08].
  199. The 72nd Academy Awards (2000) (ang.). W: Oscar Legacy [on-line]. Academy of Motion Picture Arts and Sciences. [dostęp 2012-04-18].
  200. Polska na Berlinale 2006. Złoty Niedźwiedź dla Andrzeja Wajdy. Polski Instytut Sztuki Filmowej. [dostęp 2012-04-08].
  201. Awards 1981 (ang.). Festival de Cannes. [dostęp 2012-04-08].
  202. Andrzej Wajda (ang.). The Inamori Foundation. [dostęp 2012-04-08].
  203. Andrzej Wajda: Autobiografia. Kraków: Znak, 2013, s. 253–262.
  204. Doktorzy honoris causa. Uniwersytet Jagielloński. [dostęp 2012-04-08].
  205. Doktoraty HC. Uniwersytet Warszawski. [dostęp 2012-04-08].
  206. Lista honorowych doktoratów UG. Uniwersytet Gdański. [dostęp 2012-04-08].
  207. Doktorzy honoris causa UŁ. Uniwersytet Łódzki. [dostęp 2012-04-08].
  208. Doktoraty honoris causa PWSFTViT. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2012-07-11].
  209. Andrzej Wajda (fr.). Académie des Beaux-Arts. [dostęp 2012-04-08].
  210. Renata Metzger: Andrzej Wajda honorowym obywatelem Radomia. gazeta.pl, 2001-06-10. [dostęp 2012-04-08].
  211. Wielki Andrzej Wajda w Rudnikach. gazeta.pl, 2009-11-10. [dostęp 2012-04-08].
  212. Andrzej Wajda Obywatelem Opola. opole.pl. [dostęp 2012-04-08].
  213. Janusz Tazbir: Historyczne filmy Andrzeja Wajdy. „Gazeta Wyborcza” (wyborcza.pl), 2008-05-14. [dostęp 2012-04-08].
  214. Pierwsze nadanie Medalu Dnia Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej 8 kwietnia 2008 r.. Warszawa: Niezależny Komitet Historyczny Badania Zbrodni Katyńskiej, Polska Fundacja Katyńska, 2009, s. 254–255, seria: „Zeszyty Katyńskie”. ISBN 83-917780-6-1.
  215. „Dziennik Polski” rocznik XXX, nr 165 (9446), s. 2.
  216. „Dziennik Polski” rocznik XXXII, nr 165 (10037), s. 2.
  217. Andrzej Wajda – Odznaczenia. W: e-teatr.pl [on-line]. Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego. [dostęp 2012-04-09].
  218. Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 listopada 1999 r. o nadaniu orderów (M.P. z 2000 r. Nr 5, poz. 99).
  219. Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 18 marca 2011 r. o nadaniu orderu (M.P. z 2011 r. Nr 64, poz. 626).
  220. Order Wschodzącego Słońca dla Krystyny Zachwatowicz (pol.). www.radiokrakow.pl, 2013-04-29. [dostęp 2014-10-16].
  221. Wręczono złote medale „Gloria Artis”. e-teatr.pl, 2005-09-10. [dostęp 2012-12-03].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Literatura przedmiotowa[edytuj | edytuj kod]

  • Janina Falkowska: Andrzej Wajda: History, Politics, and Nostalgia in Polish Cinema. New York – London: Berghahn Books, 2007.
  • Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006.
  • Barbara Mruklik: Andrzej Wajda. Warszawa: 1969.
  • „To, co ulepsza”. Historia i współczesność w filmach Andrzeja Wajdy. Olga Katafiasz (red.). Kraków: 2009.

Literatura podmiotowa[edytuj | edytuj kod]

  • Andrzej Wajda: Autobiografia. Kraków: Znak, 2013.
  • Andrzej Wajda: Wajda mówi o sobie. Wstęp, wybór i opracowanie: Wanda Wertstein. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2000.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]