Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Wilhelm Breguła podczas ćwiczeń na drążku gimnastycznym w czasie jubileuszowego zlotu okręgu śląskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, Katowice 1935
Poznańskie gniazdo Sokołów na paradzie w Poznaniu w 1932 roku
VIII ogólnopolski zlot Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Katowicach w 1937 roku
Pokaz gimnastyczny Tow. „Sokół” Dechy w północnej Francji koło Douai w latach dwudziestych
Pokaz gimnastyczny sekcji kobiecych na VIII ogólnopolskim zlocie Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół" - Katowice 1937.
Zarząd i członkowie „Sokoła” kościerskiego ok. 1925 r.
Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Katowicach sekcja Katowice-Załęże w 1932
Sekcja lekkoatletyczna TG Sokół w Czeladzi rok 1936.

Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” – pionierska organizacja wychowania fizycznego i sportu w Polsce. Najstarsze polskie towarzystwo gimnastyczne, którego członkowie przyczynili się m.in. do popularyzacji gimnastyki w społeczeństwie polskim, powstania wielu klubów sportowych oraz Związku Harcerstwa Polskiego[1]. Sokół działał aktywnie w okresie zaborów, po odzyskaniu niepodległości i w całym okresie międzywojennym XX w. Zdelegalizowany przez komunistów po II wojnie światowej i zakazany w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Pierwsze gniazda reaktywowanego Sokoła zaczęły powstawać dopiero po upadku komunizmu w Polsce w 1989 roku w III Rzeczypospolitej.

Cel i formuła[edytuj | edytuj kod]

"Mens sana in corpore sano oto hasło, w imię którego Sokół dąży do rozwoju sił fizycznych; brutalną zaś siłą, używaną w celach przemocy nad słabszym Sokół pogardza."[2] „Srebrna księga Sokolstwa Polskiego na Śląsku” 1920.

Organizacja propagowała sport, gimnastykę oraz zdrowy styl życia. Postulowała podnoszenie sprawności fizycznej polskiej młodzieży, popularyzowała sporty letnie oraz zimowe, a także wyrabianie tężyzny fizycznej i sił moralnych. Towarzystwo hołdowało ideom olimpijskim zaczerpniętym z antycznych ideałów wychowawczych co wyrażało motto organizacji „W zdrowym ciele zdrowy duch”[2][3] inspirowane klasyczną łacińską sentencją rzymskiego poety Juwenalisa mens sana in corpore sano[4].

Deklarowanymi celami organizacji zawartymi w ustawach opublikowanych w 1910 roku w Poznaniu były[5]:

  • Pielęgnowanie gimnastyki,
  • Rozbudzanie ducha towarzyskiego przez urządzanie popisów publicznych, zabaw zimowych i latowych, wycieczek itp.,
  • Szerzenie wśród członków oświaty narodowej i budzenie ducha obywatelskiego.

Jednym z deklarowanych celów towarzystwa – zgodnie z ideałami jego twórców – było również podtrzymywanie i rozwijanie świadomości narodowej oraz postaw obywatelskich. Symbolem ruchu był sokół w locie trzymający sztangę do ćwiczeń. Sokół ten w okresie zaborów pełnił również funkcję zakamuflowanego przed władzami zakazanego symbolu narodowego Polaków Orła białego. Towarzystwo posiadało również własny Marsz Sokołów pełniący funkcję hymnu organizacji. Członkowie organizacji witali się zawołaniem "Czołem!" oraz "Czuwaj!", które później przejęte zostało przez polskich harcerzy..

Strój[edytuj | edytuj kod]

Strój sokoła przypominał mundur i składał się z czapki-krakuski z piórem, żakietu kroju wojskowego z rabatami spiętego pasem, spodni o zwężonych nogawkach wpuszczonych w wysoko sznurowane buty oraz peleryny noszonej na lewym ramieniu.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze gniazdo towarzystwa zostało założone 7 lutego 1867 we Lwowie, na wzór czeskiego Sokoła, utworzonego przez Mirosława Tyrsza w 1862. Pierwszymi działaczami sokolskimi we Lwowie byli: Klemens Żukotyński, Ludwik Goltental, Jan Żaplachta-Zapałowicz, Józef Milleret, Jan Dobrzański, Antoni Durski, Żegota Krówczyński, Wladyslaw Janikowski.

Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” we Lwowie – zwane później „Sokołem Macierzą” – przez okres pierwszych 17 lat działało jako jedyne na ziemiach polskich. Jego kolejne gniazda powstawały pierwotnie w Galicji, gdyż to właśnie w tym zaborze Polacy posiadali największą swobodę działania m.in. tak powstało w Jaworznie. Jako pierwsze poza Lwowem, zawiązały się w 1884 gniazda – filie w Tarnowie i Stanisławowie. Rok następny wzbogacił sokolstwo o cztery nowe, ważne placówki: w Przemyślu, Krakowie, Kołomyi i Tarnopolu. Szczególnie ważne okazało się powstanie silnej organizacji sokolej w Krakowie, która zaczęła aktywnie oddziaływać na powstawanie nowych gniazd w Galicji Zachodniej. W 1892 powstała jednolita organizacja pod nazwą „Związek Sokolstwa Polskiego”, którego siedzibą był Lwów. Pierwsze gniazdo w zaborze pruskim Towarzystwa Gimnastycznego Sokół, zaczęło działać w 1884 r. w Inowrocławiu, a kolejne powstały w 1886 r. w Poznaniu i Bydgoszczy.

Pierwsze gniazdo Sokoła na Śląsku powstało we Wrocławiu na Dolnym Śląsku. Było to Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” we Wrocławiu, które założone zostało 21 lipca 1894. Drugie śląskie gniazdo założono na Górnym Śląsku w Bytomiu. Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Bytomiu założył 25 września 1895 robotnik Józef Tucholski[6]. Później powstały także inne śląskie gniazda organizacji jak np. w 1896 Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Katowicach. Do wybuchu I wojny światowej powstało ich na Śląsku 23, a w 1919 działało ich już 59. Dnia 31 grudnia 1920 roku dzielnica śląska Sokoła zrzeszała około 20 tysięcy osób rozlokowanych w 265 gniazdach znajdujących się na całym obszarze Górnego Śląska[2].

Tworzono oddziały konne, wioślarskie, kolarskie, sekcje gimnastyczne (prof. Piasecki, dr. Wyrzykowski, Walerian Sikorski). Po 1905 powstają związki w Królestwie Kongresowym, na Kresach, Rosji i Małopolsce. Po Zlocie Grunwaldzkim w Krakowie (1910) zaczęto tworzyć drużyny sokole (wojskowe) i objęto patronatem tworzące się organizacje skautowe.

Wybuch wojny światowej w 1914, spowodował przystąpienie „Sokoła” w Małopolsce do Legionów Polskich. Wydarzenie to zapoczątkowało nową kartę w dziejach organizacji. Skutkiem wojny były znaczne zniszczenia majątku trwałego i znaczne rozbicie organizacji.

Sokół w II RP[edytuj | edytuj kod]

Po powstaniu w 1918 niepodległego państwa polskiego – II Rzeczypospolitej siedziba Związku „Sokół” została przeniesiona do stolicy – Warszawy. Organizacja została scalona i zreorganizowana. W okresie międzywojennym towarzystwo było członkiem Międzynarodowej Federacji Gimnastycznej.

Organizacja reprezentowała Polskę na wielu międzynarodowych zawodach jakie odbywały się za granicą. W 1923 roku wzięła udział w wielkich międzynarodowych zawodach w Austrii. W maju 1925 roku drużyna sokolska brała udział w zawodach we Włoszech. W miejscowości Asti miejscowe Towarzystwo Gimnastyczne "Fulgor" pod patronatem następcy tronu włoskiego obchodziło 25. lecie działalności organizując międzynarodowe zawody gimnastyczne. W wydarzeniu tym wzięła udział 10. osobowa drużyna polskich sokołów prezentując pokaz ćwiczeń gimnastycznych wg. systemu szwedzkiego[7] i zdobywając pierwszą nagrodę[8].

W 1928 dzięki zabiegom oraz mecenatowi finansowemu prezesa organizacji Adama Zamoyskiego towarzystwo szkoli polską reprezentację gimnastyczną na Letnie Igrzyska Olimpijskie w Amsterdamie[7]. Przygotowania do zawodów odbyły się w jego majątku w Kozłówce. W olimpiadzie tej polscy gimnastycy wzięli udział jedynie w Pokazie Narodów i nie uczestniczyli w medalowych dyscyplinach indywidualnych[7].

W okresie międzywojennym regionalne koła Sokoła wykształciły wielu trenerów oraz wybitnych polskich sportowców. Do Sokoła należeli mistrz Europy w boksie z 1937 roku Henryk Chmielewski[8], trzykrotna srebrna i brązowa medalistka olimpijska w rzucie dyskiem Jadwiga Wajsówna[8], dwukrotny medalista olimpijski w wioślarstwie Jerzy Braun, 24. krotny mistrz Polski w gimnastyce Paweł Gaca, 11. krotny mistrz Polski w biegach długodystansowych oraz olimpijczyk Józef Noji, klasyfikowany przed wojną na 4. miejscu w rankingu biegaczy Czesław Wasilewski[9]. W regionalnym gnieździe Sokoła swoje ćwiczenia rozpoczynał również Stanisław Cyganiewicz trzykrotny mistrz świata w zapasach oraz mistrz świata w wolnej amerykance z 1925 roku[10].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Rozwój organizacji przerwał ponownie wybuch II wojnie światowej. Charakter organizacji prowadzącej przysposobienie wojskowe oraz jej patriotyczny i niepodległościowy charakter był przyczyną zbrodni ze strony Niemiec i zbrodni ze strony ZSRR dokonywanych na członkach tej organizacji w czasie wojny.

Sokół w PRL[edytuj | edytuj kod]

Po II wojnie światowej ocaleli członkowie podjęli próby reaktywowania organizacji. Pierwsze gniazdo Sokoła reaktywowało się w Krakowie już w 1945 roku i od początku podejmowało wysiłki w celu odnowienia działalności w skali ogólnopolskiej. Członkowie zwołali w tym celu dnia 9 września 1945 roku Ogólnopolski Zjazd Sokolstwa, na który przybyło do Krakowa ok. 100 delegatów z całej Polski. Jako kontynuację przedwojennego Związku Centralnego powołano Tymczasowy Zarząd Związku na którego czele stanął Edward Kubalski[11]. Organizacja została zdelegalizowana przez komunistyczne władze PRL. Cały czas działały natomiast gniazda sokole na emigracji.

Sokół obecnie[edytuj | edytuj kod]

Ponownie rodzimy „Sokół” odrodził się 10 stycznia 1989 z inicjatywy Jana Młotkowskiego (zarejestrowany 6 listopada 1989), zrzeszając obecnie ok. 10 tys. członków zorganizowanych w 86 gniazdach. Organizacja ta jest członkiem Polskiej Rady Młodzieży.

Obecnie związek zrzesza 44 towarzystwa, a w nich blisko 8 tys. członków. W kilkuset sekcjach sportowych prowadzi zajęcia w 32 dyscyplinach. Kontynuując tradycję przedwojennego ZTG „Sokół” w Polsce prowadzi wśród młodzieży pracę patriotyczno-wychowawczą, krzewiąc cnoty rycerskie i obywatelskie, umacniając miłość do Ojczyzny i poczucie tożsamości narodowej. W roku 2007 był planowany szereg imprez rocznicowych m.in. rocznica śmierci Adama Asnyka (autor wiersza Do lotu Bracia Sokoły) i generała Józefa Hallera oraz 115-lecie powstania gniazda w Stryju. Wśród ważnych imprez sportowych wymienić należy: w Zgierzu VII Międzynarodowe Mistrzostwa w Tenisie Stołowym, w Bukownicy i Bukówcu Górnym Ogólnopolskie Biegi Sokoła.

Działalność[edytuj | edytuj kod]

Celem organizacji była popularyzacja sportu oraz aktywności fizycznej. Towarzystwo przez cały okres działalności prowadziło również kursy dla kandydatów na nauczycieli gimnastyki. Statut przewidywał organizowanie pokazów gimnastycznych, letnich oraz zimowych zawodów sportowych, a także wycieczek krajoznawczych[5]. Głównymi dyscyplinami sportowymi promowanymi przez organizację, które wpisane zostały w działalność statutową były klasyczne sporty olimpijskie, ćwiczenia gimnastyczne, szermierka, pływanie, wioślarstwo oraz "jazda na kołowcach"[5]. Towarzystwo organizowało także zawody sportowe oraz ogólnokrajowe zloty członków.

W działalność statutową wpisane było również zbieranie funduszy oraz budowa obiektów sportowych tzw. "sokolni", które przeznaczono do ćwiczeń. W skład kompleksów sportowych budowanych przez towarzystwo wchodziły sale gimnastyczne, bieżnie, boiska oraz stadiony. Sokół przeznaczał również własne środki na wyposażenie sal w przyrządy oraz przybory gimnastyczne[5]. Podczas swojej stuletniej działalności organizacjom sokolskim udało się stworzyć rozbudowaną sieć infrastruktury służącej do uprawiania sportu w przedwojennej Polsce. Dzięki niej Sokół mógł organizować szereg imprez sportowych oraz zawodów inicjując w Polsce rozwój sportu. W oparciu o bazę obiektów Towarzystwo „Sokół” założyło w Polsce wiele sekcji oraz klubów sportowych, które istnieją do dnia dzisiejszego.

Sokół dał także pośrednio początek wielu polskim klubom piłkarskim, kształtując u młodych osób modę na aktywność fizyczną i prezentując nowe dyscypliny sportu (w tym m.in. coraz popularniejszy na świecie football). Był on co prawda organizacją dość konserwatywną, preferującą gimnastykę i szermierkę nad piłkę nożną – którą uważało się za rozrywkę „plebsu” – jednak niezadowoleni z takiego podejścia i spragnieni gry na świeżym powietrzu nastoletni sympatycy futbolu (którego skosztowali właśnie na treningach w „Sokole”) opuszczali go, zakładając własne drużyny piłkarskie.

To właśnie podczas „II Zlotu Sokoła” – zorganizowanego we Lwowie 14 lipca 1894 – rozegrano pierwszy w dziejach ziem polskich prawdziwy mecz piłkarski (między reprezentacjami Sokoła lwowskiego oraz krakowskiego) i zobaczono premierowego gola (Włodzimierz Chomicki już w 6 minucie spotkania).

Członkowie Sokoła brali również udział w różnych zrywach powstańczych wymierzonych w zaborców. Organizacja przygotowywała kadry sprawnych i umotywowanych patriotycznie Polaków do działań wojskowych na rzecz odrodzenia Polski. Sokół miał również istotny wpływ na utworzenie Związku Harcerstwa Polskiego[1].

Dużą część członków Sokoła stanowiły kobiety. Istniało w nim wiele żeńskich sekcji sportowych głównie gimnastycznych, ale także lekkoatletycznych, narciarskich czy szermierczych. W przedwojennej Polsce samych tylko kobiecych sekcji narciarskich w Sokole było w 1936 r. 212, a rok później – 228[12].

Struktura organizacji[edytuj | edytuj kod]

Centrala organizacja była nazywana gniazdem i znajdowała się we Lwowie, zaś oddziały gniazdami polskimi i sokolniami, które znajdowały się w dzielnicach oraz podporządkowanych im okręgach. W okresie przed I wojną światową powstało kilka dzielnic, kilkadziesiąt okręgów oraz kilkaset gniazd zrzeszających w sumie kilkadziesiąt tysięcy członków. W samej tylko w dzielnicy śląskiej towarzystwa w 1920 roku do Sokoła należało 20 000 członków rozlokowanych w 265 gniazdach[2]. W okresie między I a II wojną światową w Związku Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” działało około tysiąca gniazd sokolich w okręgach zgrupowanych w sześciu dzielnicach.

Sokół polski na emigracji[edytuj | edytuj kod]

Również polska emigracja zakładała oddziały „Sokoła” m.in. w Niemczech, USA, Francji, Wielkiej Brytanii, czy Rosji (Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Petersburgu). Oddziały zagraniczne brały udział w zlotach Sokoła polskiego w okresie międzywojennym.

Ważne daty[edytuj | edytuj kod]

  • 7 lutego 1867 – zatwierdzenie statutu Towarzystwa gimnastycznego we Lwowie (pisownia oryginalna za Statutem)
  • 25 lutego 1867 – zorganizowanie w Parku Jezuickim we Lwowie, za zgodą CK namiestnikostwa, zebrania założycielskiego towarzystwa
  • 26 marca 1867 – Komitet Tymczasowy zaproponował na przewodniczącego towarzystwa dr. med. Józefa Millereta (późniejszego wiceprezydenta Lwowa), a na zastępcę hr. Jana Aleksandra Fredrę (syna Aleksandra)
  • 1884 – rozszerzenie działalności „Sokoła” na zabór pruski (pierwsze gniazdo w Inowrocławiu)
  • 21 lipca 1894 – założenie pierwszego gniazda sokolskiego na Dolnym Śląsku we Wrocławiu,
  • 25 września 1895 – założenie w Bytomiu przez robotnika Józefa Tucholskiego pierwszego gniazda „Sokoła” na Górnym Śląsku
  • 25 listopada 1901 – założenie Sokoła w Królewskiej Hucie[13]
  • 1905 – rozszerzenie działalności „Sokoła” na zabór rosyjski, zdominowanie przez Ligę Narodową
  • 1919 – zjednoczenie organizacji dzielnicowych, skutkujące powstaniem Związku Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce
  • 1937 – w czerwcu odbył się Zlot Sokolstwa Polskiego w Katowicach,
  • 1939-1988 – zakaz działalności w kraju, ale działają polskie związki sokole we Francji, USA i Anglii
  • 10 stycznia 1989 – rejestracja w Warszawie pierwszego gniazda sokolego w III Rzeczypospolitej
  • 5 lipca 1989 – wpisanie do rejestru przez Sąd Wojewódzki w Krakowie stowarzyszenia pod nazwą: Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Krakowie
  • 20 października 1989 – I Walne Zgromadzenie Wyborcze
  • 21 lutego 1990 – zjazd założycielski Związku Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce
  • 1 marca 1990 – rejestracja działalności Związku Towarzystw Gimnastycznych „Sokół”

Oddziały[edytuj | edytuj kod]

Rzeźba sokolnika zrywajócego kajdany niewoli i sokoła zrywającego kajdany niewoli na elewacji budynku siedziby TG „Sokół” w Sanoku
Członkowie Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” podczas uroczystości 125-lecia sokolstwa w Sanoku w 2014

Członkowie i prezesi Związku Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce (wykaz niepełny)[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Członkowie Towarzystwa „Sokół”.

Sokół lwowski 1867-1893

Towarzystwo Gimnastyczne Sokół w Podhajcach

Związek Polskich Gimnastycznych Towarzystw Sokolich w Austrii 1892-1918

Związek Sokołów Polskich w Państwie Niemieckim 1893-1919

TG „Sokół” w Królestwie Polskim 1905-1907

Związek Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce 1919-1939

Uchodźstwo i konspiracja 1939-1988 m.in.

Związek Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce 1989-2011

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Zdzisław Pawluczuk: "Rola ruchu sokolskiego w powstaniu harcerstwa na ziemiach polskich" (pol.). W: Prace naukowe Akademii Jana Długosza w Częstochowie, kultura fizyczna 2010 [on-line]. Akademia Jana Długosza w Częstochowie, 2010. [dostęp 2014-05-24].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Praca zbiorowa: „Srebrna księga Sokolstwa Polskiego na Śląsku”. Bytom: Towarzystwo Gimnastyczne Sokół nakład Wydziału Dzielnicy Śląskiej drukiem „Katolika”, 1920.
  3. Alojzy Zielecki, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, s. 460.
  4. Czesław Jędraszko: „Łacina na co dzień”. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1973.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Praca zbiorowa: "Ustawy Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół"". Poznań: Towarzystwo Gimnastyczne Sokół, 1910.
  6. „Encyklopedia powstań śląskich”, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, s. 561, hasło Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”.
  7. 7,0 7,1 7,2 Praca zbiorowa: Stanica jednodniówka poświęcona prezesowi Związku Sokolstwa Polskiego, druhowi Adamowi Zamoyskiemu. Katowice: Księgarnia i drukarnia Katolicka S.A., 1929.
  8. 8,0 8,1 8,2 Andrzej Bogusz: „Sokolstwo łódzkie 1905-1995”. Łódź: Muzeum Sportu i Turystyki, 1995. ISBN 83-901851-5-6.
  9. "Wasilewski Czesław Lekkoatleta, działacz sportowy" plik PDF
  10. "Historia polskich zapasów 1922-2012", Polski Związek Zapaśniczy, Warszawa 2012, ISBN: 978-83-62045-13-6. (plik PDF).
  11. Andrzej Bogusz, „Sokolstwo łódzkie 1905-1995”, Łódź 1995, s. 103, ISBN 83-901851-5-6.
  12. T. Drozdek-Małolepsza, "Udział kobiet w Związku Towarzystw Gimnastycznych "Sokół" w zawodach sportowych w Polsce w latach 1919-1939" [w:] "140 lat Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Polsce, red. A. Łopata, Kraków 2007, s. 75.
  13. Strona DOSiR „Sokolnia” w Chorzowie.
  14. Centrum Informacji Naukowej Sokolstwa Polskiego.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Towarzystwo gimnastyczne „Sokół” w Sanoku. W: Księga pamiątkowa ku uczczeniu dwudziestej piątej rocznicy założenia Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” we Lwowie. Lwów: Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, 1892, s. 125-127.
  • 125 lat Sokolstwa Polskiego 1867-1992, Warszawa-Inowrocław 1992.
  • 130 lat Sokolstwa Polskiego. Międzynarodowa Konferencja Naukowa Kraków – Lwów 21.06-30.06.1997, red. Andrzej Łopata, Kraków 1997.
  • Bogucki A., Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” na Pomorzu 1893-1939, Bydgoszcz-Fordon 1997.
  • Bogucki A., Współpraca ZTG „Sokół” w Polsce z Sokolstwem Polonijnym, [w:] Ze studiów nad polskim dziedzictwem w świecie, L. Nowak, M. Szczerbiński (red.), Gorzów Wlkp. 2002.
  • Andrzej Bogusz, „Sokolstwo łódzkie 1905-1995”, Łódź 1995, ISBN 83-901851-5-6, rozdz. „Towarzystwo gimnastyczne „Sokół” po II wojnie światowej”.
  • Czesław Michalski, Ruch Sokoli w Krakowie przed I wojną światową, „Annales Academicae Pedagogicae Cracoviensis. Studia Historica”, vol. 4, 2005, s. 131-147.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]