Wrota niebios

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wrota niebios
Heaven's Gate
Gatunek western
historyczny
Rok produkcji 1980
Data premiery 19 listopada 1980
Kraj produkcji  Stany Zjednoczone
Język angielski
Czas trwania 219 minut; 149 minut (wersja skrócona); 325 minut (wersja pełna)
Reżyseria Michael Cimino
Scenariusz Michael Cimino
Główne role Kris Kristofferson
Christopher Walken
John Hurt
Muzyka David Mansfield
Zdjęcia Vilmos Zsigmond
Scenografia Tambi Larsen
Kostiumy J. Allen Highfill
Montaż Lisa Fruchtman
Gerald B. Greenberg
William Reynolds
Tom Rolf
Produkcja Joann Carelli
Wytwórnia Partizan Productions
Dystrybucja United Artists
Budżet 44 000 000 $ (1980)

Wrota niebios (tytuł oryg. Heaven's Gate) – amerykański western z 1980 roku, nakręcony przez Michaela Cimino i opowiadający o krwawej wojnie w hrabstwie Johnson pomiędzy pionierami a europejskimi emigrantami.

Opis fabuły[edytuj | edytuj kod]

James Averill jest szeryfem w Wyoming. To człowiek twardy, z zasadami, ale równocześnie dobroduszny, kochający prostytutkę i zdecydowany wspomóc osadników w ich nierównej walce z okrutnymi hodowcami bydła. Dochodzi do starcia między emigrantami a członkami Towarzystwa Hodowców Bydła, dowodzonymi przez najemnika Nathana Championa.

Obsada[edytuj | edytuj kod]

Produkcja[edytuj | edytuj kod]

Korzenie filmu[edytuj | edytuj kod]

Cimino, twórca filmu, był reprezentantem nowej amerykańskiej szkoły filmowej, składającej się z takich twórców jak Francis Ford Coppola, Peter Bogdanovich czy też William Friedkin, która przy aprobacie producentów wydawała sięgające ówczesnych kilkudziesięciu milionów dolarów sumy na wystawne widowiska, które w teorii miały przynieść równie wielkie zyski. Pozwolenie producentów na szastanie pieniędzmi zmalało wraz z pojawieniem się takich filmów jak Cena strachu i Zadanie specjalne Friedkina, Ten od serca Coppoli oraz właśnie Wrota niebios Cimino - wszystkie te filmy, niezależnie od wartości artystycznej, okazały się komercyjnymi porażkami (co niekoniecznie oznaczało, że były to filmy złe - Cena strachu weszła na ekrany kilka tygodni po premierze Gwiezdnych wojen i przepadła na ekranach, podczas gdy film Lucasa wyświetlano przy pełnych salach).

United Artists była wytwórnią założoną w roku 1919 przez filmowców - wśród założycieli byli m.in. David Wark Griffith, Mary Pickford i Charles Chaplin. Wytwórnia była znana z tego, że dawała twórcom wolną rękę w tworzeniu ich dzieł. Pod koniec lat 70., gdy UA była własnością wielkiej firmy Transamerica, doszło w firmie do rozłamu - po sporze z zarządem firmy Transamerica dwaj szefowie United Artists - Arthur Krim i Bob Benjamin - uważając, że firma ta próbuje przejąć kontrolę nad powstawaniem filmów pod egidą UA, opuścili firmę i założyli własną wytwórnię Orion Pictures. Ponieważ wraz z nimi odeszło wielu doświadczonych producentów i urzędników - nagle na czele wytwórni znaleźli się młodzi, nie mający doświadczenia i reputacji poprzedników ludzie (m.in. Steven Bach). Postanowili oni zainaugurować swoją działalność w UA mocnym akcentem: wyprodukować film, który będzie dużym sukcesem kasowym i artystycznym, co udowodni publiczności i środowisku Hollywood, że zmiana kierownictwa United Artists pozostanie bez wpływu na dalszą działalność wytwórni.

Wybór świeżo upieczonego kierownictwa padł na Michaela Cimino, który właśnie zdobył uznanie i sławę swym filmem Łowca jeleni. Cimino jeszcze w roku 1971 napisał scenariusz pt. The Johnson County War, opowiadający o starciu między imigrantami z Europy Środkowej a bogatymi ranczerami, którzy (działając za cichym przyzwoleniem rządu Stanów Zjednoczonych) wynajmują najmeników, by ci zamordowali grupę 125 najbardziej aktywnych w walce o ziemię imigrantów. Przez całe lata nie udało mu się jednak zdobyć środków na jego realizację. Teraz Cimino powrócił do scenariusza, zmienił tytuł na Heaven's Gate i rozpoczął przygotowania do produkcji.

Realizacja[edytuj | edytuj kod]

Produkcja filmu rozpoczęła się 16 kwietnia 1979 roku w Parku Narodowym Glacier w stanie Montana. Cimino, będący zarówno reżyserem, jak i scenarzystą, nieustannie przedłużał termin zakończenia prac nad filmem, ustalony na 14 grudnia. Kluczowym czynnikiem okazał się skrajny perfekcjonizm reżysera, który pilnował każdego detalu na ekranie (gdy zobaczył zbudowane wg swoich ścisłych wytycznych dekoracje, przedstawiające ulicę miasta, nakazał je rozebrać i każdą przesunąć o metr w tył, choć scenograf wskazał, że wystarczyłoby rozebrać jedną i przesunąć ją o dwa metry w tył. Minimalna liczba dubli przy kręceniu poszczególnych scen wynosiła 31 powtórek; nierzadko scenę trwającą na ekranie kilkanaście-kilkadziesiąt sekund kręcono przez cały dzień. Reżyser potrafił też zatrzymać pracę całej ekipy i czekać, aż na niebie pokaże się chmura, której kształt mu się spodoba, i wtedy zacząć kręcić. Nowe kierownictwo United Artists próbowało wywrzeć presję na Cimino, ten jednak okazał się niezwykle zręcznym manipulatorem (co udowodnił już podczas wstępnego etapu produkcji, gdy pomimo zdecydowanego sprzeciwu bossów UA udało mu się przeforsować Isabelle Huppert w głównej roli żeńskiej). Wszelkie próby wywierania jakiegokolwiek wpływu ograniczył w bardzo prosty sposób: jako producenta filmu (teoretycznie jedyną osobę mogącą bezpośrednio wywierać wpływ na reżysera) wybrał Joann Carelli - swoją ówczesną dziewczynę, co oznaczało, że praktycznie nie było możliwości ingerencji w jego decyzje. Zdjęcia zakończono dopiero w marcu 1980 roku, a należy tu dodać, że dzień nagrywania filmu kosztował 200 tysięcy dolarów. Wskutek tego przewidywany budżet filmu powiększył się z 7.5 miliona do 44 milionów dolarów. Planowano nawet zastąpienie Cimino innym reżyserem. Powstałą wersję, trwającą 5 godzin i 25 minut, kierownictwo studia United Artists musiało przyciąć do 3 godzin i 39 minut.

Premiera filmu[edytuj | edytuj kod]

Wrota niebios po wprowadzeniu do kin stały się spektakularną klapą. Do kasy filmowej wpłynęły zaledwie 3 miliony dolarów. Strata - ok. 41 mln $ - była jak na ówczesne czasy gigantyczna. Podczas uroczystej premiery 19 listopada 1980, podczas krótkiej przerwy (intermission) w środku filmu, część publiczności wyszła z sali. Film zyskał bardzo niepochlebne opinie. Krytyk "New York Timesa" Vincent Canby nazwał film Cimino "nieocenialną katastrofą" i przyrównał go do "wymuszonego czterogodzinnego spaceru po własnym salonie". Canby stwierdził również ironicznie, że reżyser sprzedał duszę diabłu, a po stworzeniu przez niego oscarowego filmu Łowca jeleni czart natychmiast mu ją zabrał. Powstało wiele innych szydzących recenzji na temat zawiłej, niewłaściwie zakończonej fabuły. Joe Queenan z "The Guardian" uznał Wrota niebios za najgorszy film w historii. Sam film otrzymał Złotą Malinę w kategorii Najgorszy reżyser oraz był czterokrotnie nominowany w kategorii Film, Scenariusz, Muzyka i Główna rola męska (Kris Kristofferson). Po tygodniu wyświetlania 219-minutowej wersji, Cimino podjął decyzję o wycofaniu jej z kin oraz o powtórnym przemontowaniu całości. Tak powstała wersja 149-minutowa, która trafiła na ekrany w maju 1981 - i przeszła niezauważona.

Oburzenie obrońców praw zwierząt wywołał fakt, iż zabito na planie cztery konie, między innymi za pomocą takiej broni jak dynamit, oraz hekatomba drobiu. Zgorszenie spowodowane okrutnym traktowaniem zwierząt na planie później doprowadziło do nowych regulacji na temat wykorzystywania zwierząt w filmie.

Europejscy krytycy filmowi natomiast byli mniej emocjonalnie nastawieni do Wrót niebios. Zauważono epicki rozmach dzieła oraz drobiazgowe dekoracje, dzięki którym produkcja otarła się o Oscara. Dzieło Cimino zostało nominowane do Złotej Palmy w Cannes.

Jednakże film ten zarazem spowodował głęboki wstrząs w Hollywood. United Artists zbankrutowało i zostało wchłonięte przez MGM. Wprowadzono znaczne restrykcje co do tworzonych scenariuszy, ograniczono inwencję twórczą reżyserów, postawiono na produkcje, które mogły przynieść pewniejszą popularność. Równocześnie western jako gatunek znalazł się w głębokim kryzysie i największe wytwórnie nie produkowały już filmów z tego gatunku.

Ale historia obeszła się z feralnym dziełem Michaela Cimino łaskawiej. Znany w połowie lat 80. kanał amerykański Z Channel był wówczas jedynym kanałem, który zdecydował się na puszczanie nieocenzurowanych wersji filmów. Jerry Harvey, administrator kanału, zdecydował się na opublikowanie pierwotnej 219-minutowej wersji filmu. Tym samym ocalił on dzieło od niebytu, a ta wersja zyskała miano "wersji reżyserskiej" ("Director's Cut"), którą później MGM wydało na kasetach VHS. W ten sposób przypomniano sobie o innych westernach, wydawanych w powtórnym obiegu, przy okazji tworząc system domowej redystrybucji o dochodach porównywalnych z kinowymi.

Przyczyny porażki kasowej Wrót niebios[edytuj | edytuj kod]

Krytycy i filmowcy wskazywali na różne czynniki, które ostatecznie doprowadziły do porażki filmu na amerykańskich ekranach:

  • brak skutecznej kontroli nad poczynaniami reżysera, dzięki czemu wstępny budżet - 7 500 000 $ - przekroczono o 500%. Ponieważ producentką filmu była dziewczyna Cimino - wytwórnia nie miała praktycznie żadnego wpływu na jego poczynania. Podjęto próbę zmiany reżysera, jednak ani Norman Jewison, ani David Lean nie chcieli podjąć się kontynuacji pracy Cimino. Kolejną opcją było zwolnienie Cimino i zakończenie prac nad filmem - co oznaczało jednak, że wszelkie dotychczas poniesione wydatki pójdą na marne, bez żadnej możliwości ich odzyskania, podczas gdy ukończenie filmu dawało szansę na sukces kasowy. Kolejną opcją było dyskretne narzucenie Cimino "opiekuna" ze strony wytwórni, mającego pomagać mu w reżyserii i w ograniczeniu rosnących lawinowo kosztów produkcji, reżyser jednak zorientował się w zamiarach szefów UA i stosownego opiekuna po prostu wyrzucił z planu. W końcu dyrekcja United Artists podjęła, jak się okazało, słuszną decyzję: Joann Carelli została zwolniona. Mimo protestów Cimino, nowy producent skutecznie wymusił na nim przyspieszenie prac nad filmem, narzucił reżyserowi nowy grafik zdjęć i pilnował jego przestrzegania - w efekcie, po kilku tygodniach Cimino pracował szybciej niż dyktował to grafik i nie przekraczał kosztów produkcji. Zagadką pozostaje, dlaczego szefostwo UA nie zdecydowało się na ten krok kilka miesięcy wcześniej.
  • sam temat dzieła. W latach 70. western jako gatunek przeżywał głęboki kryzys tak artystyczny jak i komercyjny; dodatkowo w drugiej połowie lat 70. wybuchło tzw. kino nowej przygody, uosabiane przez takich twórców jak Steven Spielberg czy George Lucas - co ostatecznie zepchnęło western na artystyczny margines amerykańskiego kina. Dodatkowo, film Michaela Cimino był ponurym antywesternem, prezentującym ciemną stronę mitu Stanów Zjednoczonych schyłku XIX wieku jako raju dla emigrantów z Europy.
  • niektóre decyzje artystyczne reżysera - dążenie do możliwie jak najwierniejszej realizacji dźwięku sprawiło, że część dialogów była trudna do zrozumienia, zagłuszana przez wszelkiej maści dźwięki diegetyczne. Dodatkowo, jak twierdził potem Jeff Bridges, podczas uroczystej premiery urządzenia odtwarzające dźwięk w kinie nie działały prawidłowo, co jeszcze pogorszyło sytuację. Film utrzymany jest w specyficznej, sepiowej tonacji, a finałowa scena zbrojnego starcia między najemnikami i emigrantami (w wersji 325-minutowej mająca długość pełnowymiarowego filmu kinowego) rozegrana jest w tumanach kurzu, co uniemożliwia zorientowanie się, która ze stron przeważa w danej chwili.
  • w tydzień po premierze filmu, pod wpływem negatywnych opinii krytyki, Michael Cimino zdecydował się wycofać film z obiegu kinowego i ponownie go przemontować. Obie te decyzje po latach oceniono krytycznie: wycofanie filmu z obiegu kinowego pod wpływem negatywnych recenzji zostało odebrane przez publiczność jako de facto przyznanie racji krytykom miażdżącym film, podczas gdy pozostanie Wrót niebios na ekranach mogło przynieść pewien zysk (część publiczności była skłonna skonfrontować opinie krytyków z filmem samym w sobie). Do tego skrócenie filmu, mającego w oryginale 325 minut, do 149 minut (czyli wycięcie ponad połowy) oznaczało usunięcie bądź uproszczenie wielu istotnych wątków, co w efekcie utrudniło widzom zrozumienie filmu.

Nagrody i nominacje[edytuj | edytuj kod]

Oscary za rok 1981

Złota Malina 1981

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]