Zamek w Pińczowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Zamek w Pińczowie
Zamek w Pińczowie wg rys. Erika Jönsona Dahlbergha z 1657 roku
Zamek w Pińczowie wg rys. Erika Jönsona Dahlbergha z 1657 roku
Państwo  Polska
Miejscowość Pińczów
Styl architektoniczny manieryzm
Architekt Santi Gucci
Rozpoczęcie budowy 1 poł. XV wieku
Ukończenie budowy 1 poł. XV wieku
Ważniejsze przebudowy po 1586 - ok. 1600, lata 30. XVII wieku
Zniszczono koniec XVIII wieku - poł. XIX wieku
Pierwszy właściciel Zbigniew Oleśnicki, Jan Głowacz
Kolejni właściciele Oleśniccy, Myszkowscy, Wielopolscy
brak współrzędnych
Panorama Pińczowa z 1657 roku z widocznym zamkiem na wzgórzu po lewej
Widok na zamek od północnego zachodu w 1657 roku
Pawilon ogrodowy w Pińczowie - jedyna pozostałość po zamku Myszkowskich
Portal z zamku Myszkowskich wmurowany w jedną z kamienic w Pińczowie

Zamek w Pińczowie – niegdyś najwspanialsza siedziba możnowładcza w Małopolsce XV wieku[1] - znajdował się na cyplu wysuniętej na południe skarpy, wznoszącej się nad lewobrzeżną część doliny Nidy i miastem.


Historia[edytuj | edytuj kod]

Zamek Oleśnickich[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka o castrum Pandziczow (zamku pińczowskim) pochodzi z dokumentu z 1400. Między 1424 a 1428 Pińczów wraz zamkiem kupił biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki dla swego brata Jana Głowacza. Oleśniccy w miejscu starej budowli wznieśli nowy zamek, którego budowa trwała 30 lat i pochłonęła znaczne sumy[2][3].

Zamek wzniesiono z olbrzymich, starannie obrobionych ciosów, w górnych partiach stosując cegłę, na planie czworoboku, gdzie głównym członem zamku, był potężny dwukondygnacyjny donżon zbudowany na planie prostokąta. Bryła budowli została wzbogacona narożnymi wykuszami a na osi elewacji umieszczono większy wykusz, którego podstawa była dodatkowo wzmocniona czterema skarpami. Po przeciwnej stronie wzniesiono dwie kwadratowe wieże o różnej wysokości. W sąsiedztwie większej wieży znajdowała się brama wjazdowa, na pietrze której mieściła się kaplica. Wjazd do zamku prowadził most wsparty na czworokątnym filarze kamiennym, postawionym na stoku wzgórza[4].

Zamek Myszkowskich[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci Mikołaja Oleśnickiego w 1586 zamek nabył biskup krakowski Piotr Myszkowski, który go odrestaurował i gruntownie przebudował. Niewykluczone, że doprowadził rezydencję do stanu, jaki można zobaczyć na szwedzkich rycinach wg rysunku Erika Jönsona Dahlbergha[5]. Przekształcono wówczas główny korpus zamkowy; rozbudowano i podwyższono skrzydła, wprawiono nową kamieniarkę w otwory, wzniesiono nowe dachy i cebulaste hełmy oraz gruntownie zmodernizowano wnętrza[6]. Po śmierci biskupa w 1591 zamek przeszedł w ręce jego bratanka Zygmunta Myszkowskiego, który kontynuował dalsze prace; polegały one w znacznym stopniu na rozszerzeniu rezydencji, która od 1601 stała się głównym dyspozycyjnym i reprezentacyjnym ośrodkiem Ordynacji Pińczowskiej[7][8].

Niewątpliwie całą przebudowę zamku prowadził architekt i rzeźbiarz królewski Santi Gucci, który był związany z Pińczowem, gdzie miejscowe warsztaty kamieniarskie i kamieniołomy były podporządkowane jego kierownictwu[9][10][11]. W tym samym czasie budował Gucci dla biskupa Myszkowskiego nowy pałac w Książu Wielkim, a po jego śmierci nadal obracał się w kręgu mecenatu Myszkowskich[12][13].

Okres zakładania tego wielkiego zespołu przestrzennego zamyka się w ostatnich latach XVI wieku, do śmierci w 1600 Santi Gucciego, głównego projektanta całego założenia zamkowego; chociaż niewykluczone, że po jego śmierci prowadzono jeszcze roboty[14]. Niewielkie prace budowlane podejmował w latach 30. XVII wieku Ferdynand Myszkowski, jednak ich zakres nie był duży i zapewne ograniczył się jedynie do przedzamcza[15].

Zamek Wielopolskich[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci ostatniego przedstawiciela rodu Gonzagów Myszkowskich w 1727, zamek wraz z Ordynacją Pińczowską przeszedł w 1729 w ręce rodziny Wielopolskich. Jest to czas schyłku świetności pińczowskiej rezydencji, która już 1783 jest opuszczona i zaniedbana[16]. Pod koniec XVIII wieku za sprawą margrabiny Elżbiety Wielopolskiej rozpoczęto rozbiórkę zamku, która przebiegała w dwóch fazach; najpierw rozebrano główny gmach zamkowy, a w poł. XIX wieku przestała istnieć reszta budowli[17][18]. Do dnia dzisiejszego ocalał jedynie – poza nikłymi śladami murów znajdującymi się na wzgórzu zamkowym – jeden z czterech pawilonów ogrodowych, o którym pisał profesor Adam Miłobędzki:

W narożu ogrodu pozostał tylko pięcioboczny pawilon, którego wyrafinowane, manierystyczne formy są dziś jedynym świadectwem wspaniałości architektury tego niezwykłego założenia[19].

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Zarówno architektura zamku jak i ogólna koncepcja architektoniczno – przestrzenna zespołu bez wątpienia nawiązywała do północnowłoskiego manieryzmu[20][21], który charakteryzował dzieła Santi Gucciego[22][23].

Rezydencja pińczowska składała się z górnego, właściwego zamku zgrupowanego wokół niewielkiego dziedzińca oraz dolnego reprezentacyjnego przedzamcza z większym dziedzińcem otoczony oficynami z basztami w narożach i ziemnymi fortyfikacjami. Na stokach i u podnóża cypla, na którym wznosił się zamek oraz przedzamcze, znajdował się obszerny zwierzyniec otoczony nieregularnym wielobokiem muru, wzmocnionym obronno – dekoracyjnymi wieżyczkami. Między zwierzyńcem a miastem rozciągał się ogród o czterech kwaterach, otoczony murem z pawilonami ogrodowymi w narożach. Cały ten zespół architektoniczno - przestrzenny tworzył wraz z przylegającym miastem harmonijną całość, gdzie akcentem zamykającym całą kompozycję, stała się fontanna na środku rynku[24][25].

Przypisy

  1. A. Miłobędzki, Zamek za Myszkowskich w Pińczowie. U początków nowożytnej rezydencji w Polsce, [w:] Sarmatia artistica. Księga pamiątkowa ku czci profesora Władyslawa Tomkiewicza, Warszawa 1968, s. 36.
  2. L. Kajzer, S. Kołodziejski, J. Salm, Leksykon zamków w Polsce, red. naukowa L. Kajzer, Warszawa 2007, s 383.
  3. A. Fischinger, Santi Gucci, architekt i rzeźbiarz królewski XVI wieku, Kraków 1969, s. 24.
  4. L. Kajzer, op. cit., s. 384.
  5. A. Miłobędzki, op. cit., s. 36.
  6. A. Miłobędzki, op. cit., s. 36.
  7. A. Fischinger, op. cit.,s. 24 - 25.
  8. A. Miłobędzki, op. cit., s. 36.
  9. A. Fischinger, op. cit., s. 11, 26.
  10. A. Miłobędzki, op. cit., s. 36.
  11. A. Miłobędzki, Zarys dziejów architektury w Polsce, Warszawa 1978, s. 144.
  12. K. Sinko, Santi Gucci Fiorentino i jego szkoła, Kraków 1933, s. 31.
  13. A. Fischinger, op. cit., s. 18.
  14. A. Miłobędzki, Zamek za Myszkowskich..., op. cit., s. 38.
  15. A. Miłobędzki, Zamek za Myszkowskich..., op. cit., s. 38.
  16. A. Fischinger, op. cit., s. 25.
  17. W zbiorach Muzeum Narodowego w Kielcach zachował się rysunek autorstwa Kronbartha z 1799 przedstawiający ruiny zamku w Pińczowie w trakcie rozbiórki. Reprodukcja rysunku znajduje się w książce Sarmatia artistica. Księga pamiątkowa ku czci profesora Władyslawa Tomkiewicza, Warszawa 1968, ilustracja 6, s. 43.
  18. A. Miłobędzki, Zamek za Myszkowskich..., op. cit., s. 35.
  19. A. Miłobędzki, Zamek za Myszkowskich..., op. cit., s. 35.
  20. A. Miłobędzki, Zamek za Myszkowskich..., op. cit., s. 42.
  21. A. Miłobędzki, Zarys dziejów..., , op. cit., s. 144.
  22. K. Sinko, op. cit., s. 47 - 49.
  23. A. Fischinger, op. cit., s. 94 - 110.
  24. A. Miłobędzki, Zamek za Myszkowskich..., op. cit., s. 36.
  25. A. Fischinger, op. cit., s. 25.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • B. Guerquin, Zamki w Polsce, Warszawa 1984.
  • A. Fischinger, Santi Gucci, architekt i rzeźbiarz królewski XVI wieku, Kraków 1969
  • L. Kajzer, S. Kołodziejski, J. Salm, Leksykon zamków w Polsce, red. naukowa L. Kajzer, Warszawa 2007.
  • A. Miłobędzki, Zamek za Myszkowskich w Pińczowie. U początków nowożytnej rezydencji w Polsce, [w:] Sarmatia artistica. Księga pamiątkowa ku czci profesora Władyslawa Tomkiewicza, Warszawa 1968.