Krzyżtopór

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy zamku. Zobacz też: Krzyżtopór (album).
Krzyżtopór
Obiekt zabytkowy nr rej. 346 z 4.12.1956, 332/A z 23.06.1967, 2/A z 24.02.1977
Krzyżtopór - stan z roku 2013
Krzyżtopór - stan z roku 2013
Państwo  Polska
Miejscowość Ujazd
Typ budynku zamek
Architekt Wawrzyniec Senes
Rozpoczęcie budowy 1627
Ukończenie budowy 1644
Zniszczono 1770
Pierwszy właściciel Krzysztof Ossoliński
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa lokalizacyjna województwa świętokrzyskiego
Krzyżtopór
Krzyżtopór
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Krzyżtopór
Krzyżtopór
Ziemia 50°42′50″N 21°18′38″E/50,713889 21,310556Na mapach: 50°42′50″N 21°18′38″E/50,713889 21,310556
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Krzyżtopór (dawniej Krzysztopór), położony w miejscowości Ujazd w województwie świętokrzyskim. Wznoszony w XVII wieku. Obecnie znajduje się w stanie ruiny.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Plan Krzyżtoporu Erika Dahlbergha

Budowany w latach 16271644 przez Krzysztofa Ossolińskiego; nigdy nie został w pełni ukończony. Jest to obszerny zamek w stylu włoskim typu palazzo in fortezza. Budowniczym, który sporządził plany i nadzorował wznoszenie pałacu, był Wawrzyniec Senes. Od strony północnej przylegały niegdyś piękne ogrody w stylu włoskim.

Historia powstania pałacu i jego świetności pozostaje wciąż nie do końca poznana. Jest to powodem do narastania wokół niego legend. Jedną z nich jest opowieść o zastosowaniu w pałacu symboliki liczb nawiązującej do kalendarza: okien miał tyle, ile dni w roku, pokoi tyle, ile tygodni; sal wielkich tyle, ile miesięcy, a cztery narożne jego baszty odpowiadały liczbie kwartałów. Brak zachowanych planów budowy oraz sztychów sprzed przebudowy w XVIII wieku uniemożliwia dziś faktyczne odtworzenie wizerunku zamku z połowy XVII wieku.

Jego fundator cieszył się nim krótko. Krzysztof Ossoliński zmarł nagle w rok po ukończeniu budowy. Pozostawił on po sobie bardzo zadłużony majątek, który odziedziczył jego syn Krzysztof Baldwin Ossoliński. Po śmierci Krzysztofa Baldwina Ossolińskiego (1649) pałac odziedziczyła spokrewniona z nim rodzina Kalinowskich. Pałac został ograbiony w czasie potopu przez Szwedów (1655). Zamieszkany do roku 1770, kiedy został zniszczony przez wojska rosyjskie w czasie obrony przez zwolenników Konfederacji Barskiej.

Obecnie pałac ma status trwałej ruiny. W dawnej klasyfikacji zabytków był zaliczony do klasy zerowej. Budowla jest ruiną o znacznym stopniu zachowania, stąd interesującą do zwiedzania. W jej skład wchodzą obszerne fortyfikacje: bastiony, fosa, ślady umocnień i mostów.

Nazwa ewoluowała. Krzyż był symbolem wiary i polityki wojewody, topór herbem Ossolińskich. Oba te symbole są umieszczone na bramie wjazdowej do pałacu. Sam budowniczy nazywał pałac mianem Krzysztofory, co najprawdopodobniej wywodzi się od źródłosłowu jego imienia (gr. Christophoros – zob. Krzysztof). Klucz ziemski Iwaniska, w którym leżała miejscowość Ujazd, nabyty został przez Ossolińskich od Ligęzów na początku XVII wieku.

Panorama wewnętrznego dziedzińca zamku Krzyżtopór znad bramy wejściowej (przed częściową renowacją w 2013)

Plany rekonstrukcji i odbudowy[edytuj | edytuj kod]

Rekonstrukcja
Brama wjazdowa zamku Krzyżtopór, Krzyż po lewej, Topór po prawej stronie
Widok z wnętrza baszty

Ponieważ aż 90 procent murów oraz 10 procent sklepień założenia architektonicznego zachowało się do dzisiaj, od dawna planuje się odbudowę całego kompleksu. Odbudowa ta nie byłaby przedsięwzięciem trudnym. Po roku 1956 dyrektor Kierownictwa Odnowienia Zamku Królewskiego na Wawelu Prof. Alfred Majewski próbował w ramach swych obowiązków uzyskać od władz środki i pozwolenie na odbudowę. Początkowo w latach sześćdziesiątych wydawało się, że ten zamiar się powiódł, gdyż rozpoczęto prace nad odbudową. Wkrótce jednak z pewnych przyczyn przerwano je. Już jednak w latach 70. plany odbudowy zostały ponownie opracowane przez specjalistów z Politechniki Krakowskiej. Fragment tych planów został wdrożony w czasie rekonstrukcji bramy wjazdowej do zamku. W roku 1980 ówczesne Ministerstwo Obrony Narodowej pozyskało środki na odbudowę Krzyżtoporu i przeznaczenie go na zespół wypoczynkowo-rekreacyjny. Wprowadzenie stanu wojennego w grudniu 1981 roku zniweczyło te plany. Tak więc prace nad odbudową za czasów PRL rozpoczynano dwukrotnie i dwukrotnie z różnych przyczyn je przerywano. Kolejną próbę ruszenia naprzód z pracami rekonstrukcyjnymi podejmowało przez pewien czas przedsiębiorstwo Kopalnie i Zakłady Przetwórcze Siarki „Siarkopol”.

W listopadzie 2005 roku powstało Stowarzyszenie Krzewienia Tradycji i Opieki nad Zamkiem Krzyżtopór, grupujące naukowców, przedsiębiorców, samorządowców i lokalne społeczności w celu zabezpieczenia i odbudowy tego unikalnego zespołu zamkowo-pałacowego. W 2006 roku stowarzyszenie planowało zabezpieczenie murów przez przesłonięcie ich dachem oraz zbieranie dokumentacji na temat zamku. Koszty przedsięwzięcia rekonstrukcji oszacowano na 200 milionów złotych. Ponieważ jest to kwota równoważna rocznym dochodom całego województwa, odbudowa napotyka na barierę finansową. Jednak uważa się, że z biegiem czasu stopniowo uda się pozyskać potrzebne do tego środki. Inną organizacją pozarządową, która zmierza do odbudowy Krzyżtoporu, jest Instytut Sobieskiego. Stworzył on specjalną ideę programową o nazwie „Odbudować przeszłość”, która polega na wdrożeniu programu odbudowy po jednym cennym obiekcie w każdym z województw. Jednym z takich obiektów jest właśnie Krzyżtopór.[potrzebne źródło]

Od 2007 administratorem Zamku jest Gmina Iwaniska a do zarządzania obiektem w styczniu 2008 została powołana jednostka organizacyjna pod nazwą Instytucja Kultury Zamek Krzyżtopór w Ujeździe. Podstawowym celem powołania Instytucji było prowadzenie całokształtu zadań związanych z zabezpieczeniem i konserwacja ruin zamku Krzyżtopór oraz zagospodarowaniem terenu wokół zamku a także prowadzenie działalności gospodarczej dla celów dydaktycznych, wychowawczych i kulturalnych.

„Zamek Krzyżtopór markowym produktem województwa świętokrzyskiego” to inwestycja przeprowadzona przez Gminę Iwaniska, warta niespełna 12 ml złotych dofinansowana ze środków Unii Europejskiej z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Świętokrzyskiego realizowany w latach 2010-2013. Przedmiotem projektu była renowacja, uatrakcyjnienie i promocja Zamku Krzyżtopór w Ujeździe. Realizowany projekt zgodnie z założeniem konserwatorów i archeologów nie mógł zmienić znacząco wyglądu zamku. Prace obejmowały wykonanie: zabezpieczeń struktury zabytku poprzez przeprowadzenie prac konserwatorskich na murach Zamku, adaptacje pomieszczeń na potrzeby obsługi ruchu turystycznego w bastionie „Smok” bez naruszenia oryginalnej bryły (w tym budowę sali konferencyjnej, sali wystawowej), wymianę zadaszeń, wykonanie posadzki dziedzińca, częściową rekonstrukcje budynku bramnego, wykonanie tras zwiedzania Zamku, częściową rekonstrukcję ogrodów różanych, zagospodarowanie terenu przed zamkiem, budowę parkingu, przeprowadzenie ogólnopolskiej akcji promocyjnej a także stworzenie zachwycającej iluminacji która pozwoli na nocne zwiedzanie. Realizację w/w projektu przyczyni się do utworzenia dodatkowych miejsc pracy oraz znacznego polepszenia warunków zwiedzania co bezpośrednio przełoży się na zwiększenie liczby zwiedzających Krzyżtopór turystów. Dzięki pracom renowacyjnym udało się dostosować obiekt do współczesnych standardów dotyczących obsługi ruchu turystycznego. W ramach projektu pozyskane fundusze unijne pozwolą również na szeroko pojętą promocję Zamku Krzyżtopór w Ujeździe - jako jednego z głównych obiektów turystycznych województwa świętokrzyskiego.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Literatura dodatkowa[edytuj | edytuj kod]

  • Marek Żukow-Karczewski, Krzyżtopór - twierdza magnacka Ossolińskich w Ujeździe, „AURA” 7/89.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]