Zastosowanie liczb zespolonych w analizie obwodów elektrycznych

Zastosowanie liczb zespolonych - umożliwia uproszczoną analizę obwodów elektrycznych prądu przemiennego. Możliwe jest to dzięki algebralizacji równań różniczkowo-całkowych poprzez odwzorowanie przebiegów prądu i napięcia w postaci funkcji symbolicznej. Stwarza to możliwość analizy obwodu prądu przemiennego z wykorzystaniem metod używanych podczas analizy obwodów prądu stałego, a więc metody potencjałów węzłowych, metody prądów oczkowych, twierdzenia Thevenina-Nortona itd.

Liczby zespolone mogą być wykorzystywane tylko do analizy obwodów liniowych, w których wszystkie źródła energii dostarczają sinusoidalnych prądów i napięć o tej samej częstotliwości. Innymi słowy, liczby zespolone nie mogą być wykorzystane do analizy przebiegów odkształconych.

Wersor rotacyjny

Funkcja symboliczna budowana jest przy użyciu wersora rotacyjnego $e^{j\omega t}$ oraz sprzężonego z nim wersora $e^{-j\omega t}$. Moduł tego wersora równy jest jeden, zaś argument zależny jest od czasu. Obrazem wersora na płaszczyźnie liczb zespolonych jest wektor jednostkowy obracający się z prędkością kątową ω w kierunku matematycznie dodatnim, zaś w przypadku wersora sprzężonego - w kierunku matematycznie ujemnym.

Uwaga: W inżynierii elektrycznej jednostka urojona często oznaczana jest literą j zamiast rozpowszechnionej i, by uniknąć pomyłki z wartością chwilową natężenia prądu zmiennego, również oznaczaną przez małą literę i.

Funkcja symboliczna

Funkcja symboliczna wyrażana jest jako iloczyn liczby zespolonej $A_{m}=|A_{m}|e^{j\alpha}$ oraz opisanego powyżej wersora rotacyjnego. Można to zapisać jako:

$A(t)=|A_{m}|e^{j(\omega t + \alpha)}$

Obrazem funkcji symbolicznej na płaszczyźnie liczb zespolonych jest wektor o długości $|A_{m}|$ i kącie początkowym α, obracający się z prędkością kątową ω w kierunku matematycznie dodatnim.

Uproszczenie analizy obwodów elektrycznych prądu przemiennego, możliwe jest właśnie ze względu na wyjątkowe właściwości funkcji symbolicznej. Pochodna funkcji symbolicznej wyprzedza ją o kąt 90° a jej całka opóźnia się o kąt 90°. Operacje te więc można uprościć zastępując - niezbędne przy analizie obwodów prądu przemiennego - całkowanie na dzielenie poprzez czynnik $j\omega$ a różniczkowanie na mnożenie przez czynnik $j\omega$.

Odwzorowanie przebiegów prądu i napięcia w postaci funkcji symbolicznej

W łatwy sposób można uzasadnić słuszność odwzorowywania przebiegów prądu i napięcia pod postacią funkcji symbolicznej. Dla przykładowego przebiegu sinusoidalnego prądu na odbiorniku danego wzorem: $i=|I_{m}|\sin(\omega t + \alpha)$ zbudować można funkcję symboliczną $I(t)=|I_{m}|e^{j(\omega t + \alpha)}$. Jeżeli funkcję symboliczną $I(t)$ oraz funkcję do niej sprzężoną przedstawi się w postaci trygonometrycznej: $I(t)=|I_{m}|e^{j(\omega t + \alpha)}=|I_{m}|[\cos(\omega t + \alpha)+j\sin(\omega t + \alpha)]$ oraz $I^{*}(t)=|I_{m}|e^{-j(\omega t + \alpha)}=|I_{m}|[\cos(\omega t + \alpha)-j\sin(\omega t + \alpha)]$ to po dodatkowych przekształceniach zauważyć można związek: $\frac{I(t)-I^{*}(t)}{2j}=|I_{m}|\sin(\omega t + \alpha)=i$Ponieważ w własności liczb zespolonych wynika, że $\frac{Z-Z^{*}}{2j}=\frac{a+jb-(a-jb)}{2j}=\frac{2jb}{2j}=b=\operatorname{Im}\{ Z \}$stąd:

$i=\operatorname{Im}\{ I(t) \}$

I dla napięcia analogicznie:

$u=\operatorname{Im}\{ U(t) \}$

Dodatkowym atutem takiego przyporządkowania jest fakt, że nie tylko możliwe jest odwzorowanie przebiegu prądu lub napięcia poprzez funkcję symboliczną, ale także odtworzenie przebiegu sinusoidalnego z funkcji symbolicznej.

Zespolone wartości skuteczne

W powyższych wzorach przykładowy przebieg $i=|I_{m}|\sin(\omega t + \alpha)$ zawierał czynnik $I_{m}$, który odpowiadał zespolonej wartości maksymalnej. Aby przejść z odwzorowania przebiegów sinusoidalnych promieniami wirującymi na odwzorowanie funkcji symbolicznych nieruchomymi wektorami (zatrzymanymi w chwili $t=0$) wprowadza się zespolone wartości skuteczne oznaczane poprzez U oraz I, gdzie:

$I=\frac{I_{m}}{\sqrt 2}$

$U=\frac{U_{m}}{\sqrt 2}$

To właśnie wartości skuteczne zespolone używane są w ostatecznych obliczeniach z wykorzystaniem metod używanych podczas analizy obwodów prądu stałego - nawet ich oznaczenia sugerują brak powiązania obliczeń z dziedziną czasu.

Zobacz też

• Rozwiązanie obwodu elektrycznego
• Liczby zespolone