Alexandre Dumas

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Aleksander Dumas (ojciec))
Skocz do: nawigacja, szukaj
Alexandre Dumas
Dumas by Nadar, 1855.jpg
Alexandre Dumas, ojciec
Data i miejsce urodzenia 24 lipca 1802 Villers-Cotterêts, Aisne, Francja
Data i miejsce śmierci 5 grudnia 1870 Dieppe, Francja
Narodowość Francuz
Dziedzina sztuki Pisarstwo
Ważne dzieła Trzej muszkieterowie, Hrabia Monte Christo

Alexandre Dumas (ur. 24 lipca 1802, zm. 5 grudnia 1870) – pisarz i dramaturg francuski, autor Hrabiego Monte Christo i Trzech muszkieterów.

Aleksander Dumas był synem generała Aleksandra Tomasza Dumas. Wcześniej osierocony przez ojca od 16-ego roku życia pracował jako kancelista. W 1829 roku odniósł znaczący sukces dramatem historycznym Henryk III i jego dwór. W następnych latach święcił tryumfy na scenie dzięki takim utworom jak: Antoni (1831), Wieża Nesle (1832), Kean (1836) czy Panna z Belle-Isle (1839).

Największą sławę przyniosły mu napisane w latach 40. powieści historyczne i przygodowe: Hrabia Monte Christo (1845), cykl o muszkieterach (Trzej muszkieterowie (1844), W dwadzieścia lat później (1845), Wicehrabia de Bragelonne (1848).

Życiorys[edytuj]

Wczesne lata[edytuj]

Generał Aleksander Dumas

Aleksander Dumas urodził się 24 lipca 1802 roku w Villers-Cotterêts w domu przy ulicy Lormelet. Ojciec jego, był synem markiza de la Pailleterie i czarnej niewolnicy, Cessette Dumas, urodzonym na San Domingo. W armii rewolucyjnej Francji dosłużył się stopnia generała. W 1792 roku poślubił Marię Ludwikę labouret, córkę oberżysty z Villers-Cotterêts. W kampanii włoskiej odznaczył się brawurową odwagą. Podczas kampanii egipskiej poróżnił się z głównodowodzącym, Napoleonem Bonaparte. W trakcie samotnego powrotu do Francji został uwięziony w Neapolu. Po dwóch latach ciężko chory powrócił do żony. Z powodu niełaski Napoleona do końca życia żył w ubóstwie. Zmarł w 1806 roku. Wdowa po generale otrzymawszy koncesję na prowadzenie trafiki, otworzyła mały sklepik w Villers-Cotterêts. Mały Dumas nie był skłonny do nauki, w dzieciństwie nauczył się zaledwie czytania i kaligrafowania, do którego czuł pociąg, ponadto jazdy konnej i fechtunku. Większą część czasu spędzał w otaczających rodzinną miejscowość lasach[1].

W wieku szesnastu lat podjął pracę kancelisty u notariusza p. Mennessona. Czas wolny spędzał na jeździe konnej i umizgach. W Villers po raz pierwszy się zakochał, w Adeli Dalwin. Pod wpływem przedstawienia "Hamleta", odegranego przez wędrowną trupę ze Soissons, założył wraz z przyjacielem Adolfem de Leuven miejscowy teatr, dla którego w latach 1820-1822 napisali kilka sztuk, w tym najbardziej udaną, wodewil z kupletami "Major ze Strassburga". Leuven wyjechał potem do Paryża, a Adela wyszła za mąż[2].

Pierwsze kroki w Paryżu[edytuj]

Osamotniony Dumas wyruszył w 1823 roku, w ślad za swym przyjacielem, do stolicy. Dzięki znajomemu ojca, generałowi Foy, dostał pracę w kancelarii księcia Orleańskiego (przyszłego króla Ludwika Filipa). Współpracownikowi, p. Lassque, zawdzięczał zapoznanie się się w pierwszych latach swego pobytu w Paryżu z dziełami francuskiej i zagranicznej literatury klasycznej. Często też i z upodobaniem bywał w teatrze. W czasie jednego z przedstawień poznał krytyka Karola Nodier, który miał mu w przyszłości pomóc w debiucie teatralnym. Wspólnie z Leuvenem wystawił w "Ambigu" jednoaktowy wodewil "Łowy i miłość", na którym zarobił 300 franków, trzymiesięczną pensję, jaką zarabiał w kancelarii. Zamieszkał wtedy przy placu des Italiens ze szwaczką Katarzyną Labay, która 27 lipca 1824 roku urodziła mu syna Aleksandra. Dzięki podwyżce w kancelarii sprowadził do Paryża matkę i wynajął dla niej osobne mieszkanie[3].

Aleksander Dumas w 1832 roku.

Pod wpływem występu aktorów angielskich, wystawiających w Paryżu Szekspira, postanowił podjąć temat historyczny – zamordowania z rozkazu królowej Krystyny szwedzkiej Giovanniego Mondaleschiego w 1657 roku. Po napisaniu sztuki, dzięki poparciu Nodiera, sztuka została przyjęta przez Dyrektora Comédie-Française. Ostatecznie jednak utrąciła jej wystawienie gwiazda tamtejszej sceny, panna Mars. W Teatrze Francuskim zagrano "Krystynę" Souliégo. Niezrażony niepowodzeniem Dumas w dwa miesiące napisał kolejny dramat historyczny o ukaraniu przez księcia de Guise zdradzającej go żony, zatytułowany "Henryk III i jego dwór". Sztuka, która miała premierę 14 lutego 1829 roku, odniosła ogromny sukces i była grana 38 razy. Stała się ważnym wydarzeniem w ówczesnej wojnie romantyków z klasykami[4].

Chcąc mieć wolne ręce Dumas zrezygnował z pracy kancelisty i wziął kredyt w wysokości 3000 franków, stanowiący równowartość jego dwuletniej pensji. Dochody z "Henryka III", wydanego w formie książkowej, dwukrotnie przekroczyły tę sumę. Po sukcesie "Henryka III" Dumas stał się ozdobą salonu literackiego Nodiera. Potężnie zbudowany, obwieszony klejnotami i błyskotkami, przy tym świetny gawędziarz, choć nieco chełpliwy, przyciągał uwagę gości. Na jednym ze spotkań poznał córkę uczonego Villaneve'a – Melanię Waldor, żonę kapitana piechoty, stacjonującego poza Paryżem. Dumas przypuścił szturm do jej serca. Po trzech miesiącach uległa. Za zarobione pieniądze Dumas wynajął wówczas domek w Passy dla Katarzyny Labay i swego syna, a dla siebie i Melanii mieszkanie przy ulicy l'Université[5].

Na prośbę Feliksa Harela, dyrektora teatru "Odeon", Dumas dokonał poprawek swojej "Krystyny" i sztuka została wystawiona 30 marca 1830 roku. "Krystyna" nie dorównywała "Henrykowi III" – mieszała rodzaje literackie, a ponadto była napisana wierszem, który nie był mocną stroną Dumasa. Jednakże na przyjęciu po premierze, przyjaciele – Hugo i de Vigny dokonali koniecznych poprawek i drugie przedstawienie zostało przyjęte z entuzjazmem. Po przedstawieniu Dumas poznał Marię Dorval, swą kolejną kochankę[6].

W następnych miesiącach Dumas uniemożliwił mężowi Melanii przyjazd do Paryża, pisał do niej płomienne listy i jednocześnie zdradzał z Marią Dorval, Luizą Despteux i Wirginią Bourbier. Pisał w tym czasie kolejną sztukę “Antoniego”, dramat już nie historyczny, lecz współczesny, w którym wprowadził na scenę, wzorowaną na Melanii Waldor, wiarołomną żonę, postać która na wiele dziesięcioleci zadomowi się na scenie XIX-wiecznego teatru. W maju zjawiła się w Paryżu Bella Krelsamer, która w następnych miesiącach wyprze z życia artysty nie tylko drobniejsze miłostki lecz i Melanię Waldor[7].

Dramaturg[edytuj]

Scena z "Antoniego" A. Dumasa

Na wieść o wybuchu rewolucji lipcowej Dumas przywdział strój republikański. Bił się na barykadach, a gdy rewolucjonistom zabrakło prochu udał się, za zgodą generała La Fayette’a do Soissons i sprowadził stamtąd potrzebne zapasy. Próbował potem organizować gwardię narodową w Wandei, ale bez powodzenia. Miał nadzieję za swe zasługi otrzymać tekę ministra. Gdy król ją rozwiał powrócił do teatru. Na prośbę Harela i panny George napisał w tydzień dla teatru “Odeon” “Napoleona Bonaparte”. Sztuka nie odniosła sukcesu. Tymczasem wskutek zniesienia cenzury Teatr Francuski rozpoczął próby “Antoniego”. Po raz kolejny panna Mars, której sztuka nie odpowiadała, doprowadziła w przeddzień premiery do odsunięcia daty wystawienia sztuki i jej zmarginalizowania. Dumas wycofał dramat i przekazał teatrowi “Porte-Saint-Martin”. Główną rolę kobiecą zagrała Maria Dorval. Sztuka miała premierę 3 maja 1831 roku i odniosła oszałamiający sukces. Była grana 130 razy w Paryżu i przez lata na prowincji. Krytycy uznali sztukę za spełnienie ideału miłości romantycznej, a Dumasa za najwybitniejszego dramaturga swego pokolenia. Francuzi nosili się na wzór Antoniego, a Francuzki na wzór Adeli, głównej bohaterki dramatu[8].

Tymczasem w życiu prywatnym pisarza doszło do poważnych napięć. Bella Krelsamer urodziła mu w marcu 1831 roku córkę Marię Aleksandrę . Melania Waldor robiła sceny zazdrości, pisała listy, nachodziła Bellę, wreszcie uspokoiła się - była również pisarką i poetką, potrzebowała pomocy Dumasa. Bella zażądała tymczasem od Dumasa uznania córki, co skłoniło pisarza również do podjęcia spóźnionych działań dla uznania syna Aleksandra. 17 marca uzyskał akt uznania syna, przekazujący mu władzę rodzicielską nad chłopcem. Matka, mimo walki, musiała ulec. Młody Aleksander stawił wszakże opór, nie uznał prawa kochanki ojca do kierowania swoim życiem i Dumas, zrezygnowany, ostatecznie umieścił go w internacie[9].

Kolejną sztukę pisarza, “Karola VII i jego wasali”, która miała swą premierę 20 października 1831 roku w “Odeonie” publiczność przyjęła raczej chłodno. Historia o kobiecie zakochanej w mężczyźnie, który jej nie kocha, polecającej zabić go mężczyźnie, zakochanemu w niej, którego z kolei ona nie kocha, nie porwała publiczności. W dodatku główną rolę kobiecą - napisaną dla eterycznej Marii Dorval - zagrała potężna panna George. Tymczasem Prosper Goubaux Jakub Beudin przynieśli Dumasowi szkic dramatu Ryszard Darlington, dla którego nie umieli znaleźć zakończenia. Dumas przerobił postać głównego bohatera dla Fryderyka Lemaitre’a, który świetnie wypadał w rolach cynicznych i bezwzględnych bohaterów, a żony Ryszarda pozbył się ostatecznie, wyrzucając ją przez okno. Sztuka została entuzjastycznie przyjęta przez publiczność[10].

Jeszcze była grana, a już przyniesiono Dumasowi szkic sztuki wytwórcy melodramatów Aniceta Bourgeois, zatytułowaną “Teresa”. Szkic niezbyt się Dumasowi podobał z wyjątkiem drugoplanowej roli kobiecej, do której Bocage zaproponował Idę Ferrier. Ida zdobyła w sztuce duże powodzenie, a Dumas tak się aktorką zachwycił, że została jego kochanką. Bella Krelsamer była wtedy na występach na prowincji. Po jej powrocie doszło do awantur między obydwoma kobietami[11].

Kiedy nadszedł karnawał Bocage namówił Dumasa do wydania balu. Dumas wynajął w tym celu obszerne mieszkanie, które przyozdobili najlepsi ówcześni malarze. Na balu zjawili się najwybitniejsi pisarze, malarze i aktorzy, a także przedstawiciele świata polityki, łącznie ponad 400 osób. Nazajutrz prasa podkreślała, że nikt w Paryżu nie byłby w stanie wydać takiego balu poza Dumasem[12].

Tymczasem Harel przedłożył pisarzowi sztukę Fryderyka Gaillardeta “Portret z Saint-Martin”, poprawioną przez Juliusza Janina, ale nadal nie nadającą się do wystawienia. Dumas dodał wstęp, scenę w więzieniu, cięte dialogi i uwypuklił esencję dramatu, którą stanowi walka między awanturnikiem Buridanem, uzbrojonym w potęgę swego geniuszu, a królową Małgorzatą Burgubndzką, wyposażoną w potęgę swego stanowiska. Sztuka pod tytułem “Wieża Nesle” miała premierę 29 maja 1832 roku. W rolach głównych protagonistów wystąpili panna Georges i Bocage. Sukces sztuki był ogromny[13].

W latach 1832-1833 Dumasowi udawało się dzielić życie pomiędzy Bellę i Idę. W pierwszym roku mieszkał z jedną, następnego przeniósł się do drugiej. Pokojową koegzystencję ułatwiał fakt, że obydwie były aktorkami, a on lansował zarówno jedną jak i drugą. W 1832 roku pewne powodzenie miała “Angela “ Dumasa. Jeszcze w tym samym roku dramaturg, oskarżony o udział w republikańskiej demonstracji z ostrożności udał się na kilka miesięcy do Szwajcarii. Owocem pobytu były dwa tomy “Wrażeń z podróży”, które ukazały się w “Revue de Deux Mondes”. Pisarz wprawiał się również w tym czasie w pisanie opowiadań historycznych[14].

W 1833 roku Ida zagrała w “Katarzynie Howard”. Sztuka zaszkodziła “Marii Tudor” Wiktora Hugo i lansowanej przez niego aktorce i kochance, Julii Drouet. W odwecie zaprzyjaźniony z Hugo dziennikarz, Granier de Cassagnac napisał paszkwil na Dumasa. Żyjący dotąd w zgodzie autorzy pokłócili się ze sobą. Jakiś czas potem Dumas poprosił Hugo na sekundanta w pojedynku i tym samym załagodził spór[15].

W 1835 roku pisarz wyjechał do Włoch, skąd przywiózł trzy dramaty, przekład “Boskiej komedii” i kolejny tom “Wrażeń z podróży”. W Lyonie, w drodze powrotnej, uwodził bez powodzenia Hiacyntę Meynier. Rok 1836 przyniósł mu kolejny triumf: dramat “Kean albo Nieład i Geniusz”, utwór opowiadający o niedawno tragicznie zmarłym, wybitnym aktorze angielskim. Szkic utworu, pióra Théaulona i Courcy’ego, Fryderyk Lemaître, niezadowolony z tekstu, przyniósł Dumasowi, który rozbudował akcję i zmienił dialogi. Premiera miała miejsce w teatrze “Varieté”. W 1836 roku Hugo i Dumas zostali odznaczeni orderem Legii Honorowej. Odtąd pisarz z upodobaniem paradował przyozdobiony licznymi odznaczeniami, które wypraszał lub kupował w trakcie swych licznych podróży[16].

1 sierpnia 1836 roku zmarła matka artysty. Po jej śmierci Dumas zamieszkał już na stałe z Idą Ferrier. Ida patrzyła przez palce na jego miłostki. On z kolei w zamian utrzymywał ją po królewsku, zabierał we wszystkie swoje podróże, a w 1837 roku zapewnił jej stanowisko pierwszej amantki w Komedii Francuskiej, w zamian za dwie sztuki napisane specjalnie dla tej sceny. Ida zadebiutowała na scenie tego teatru rolą w “Kaliguli” Dumasa, który mimo skomplikowanej intrygi, zebrał dobre recenzje[17].

A. Dumas wygotowujący swoje opowieści. Karykatura .

W tym samym roku, pogodzeni już ze sobą Hugo i Dumas podjęli starania o otwarcie w Paryżu nowego teatru, którego dyrektorem mianowali Antenora Joly’ego. Na scenie nowego teatru, nazwanego “Rennaisance”, Dumas wystawił w 1838 roku “Alchemika”, napisanego do spółki z Gerardem de Nerval. Już wcześniej obydwaj autorzy napisali wspólnie komedię “Piquillo” dla Jenny Colon, w której Nerval był zakochany, a równocześnie z “Alchemikiem” pisali “Leo Burckarta”, którego ostatecznie podpisał sam Nerval. Główną rolę w “Alchemiku” zagrała Ida Ferrier, którą Dumas poślubił 1 lutego 1840 roku. Według anegdoty, zrobił to na wyraźne życzenie Księcia Orleańskiego. Przeciw małżeństwu gwałtownie zaprotestowała Melania Waldor, a Bella Krelsamer wniosła skargę do sądu o oddanie jej córki[18].

Wobec niepowodzenia swych ostatnich dramatów Dumas postanowił spróbować sił w komedii i w 1839 roku wystawił “Pannę de Belle-Isle”. Akcja sztuki, rozgrywającej się w XVIII wieku, toczy się wokół zakładu księcia de Richelieu, zdobywcy serc niewieścich, że do wieczora zostanie kochankiem pierwszej kobiety, która wejdzie do salonu. Komedia wystawiona w Teatrze Francuskim zrobiła furorę i spotkała się z przychylną oceną krytyków. Zachęcony powodzeniem artysta wystawił w 1841 roku kolejną komedię “Małżeństwo z czasów Ludwika XVI”, historię małżonków, którzy rozstawszy się, uznają swój błąd, porzucają swoich kochanków i ponownie się schodzą. Kolejna komedia: “Panny de Saint-Cyr” nie miała już takiego powodzenia. Zachęcony nominacją Wiktora Hugo, Dumas starał się w tym czasie, bez powodzenia, o przyjęcie do Akademii Francuskiej[19].

W tym czasie zamieszkał z Dumasem jego syn Aleksander. Brał przez pewien czas udział w jego swawolnym i nieuporządkowanym życiu, wreszcie, nie mogąc znieść pani Dumas, wyjechał do Marsylii. Tymczasem małżeństwo Dumasów załamało się. Ida, która zdradziła Dumasa zaraz po ślubie, w jakiś czas potem uwiodła we Florencji księcia Villafranca Edoardo Alliata i od 1840 roku spędzała u niego kilka miesięcy w roku. W 1844 roku Dumasowie zdecydowali się na rozstanie[20].

Powieściopisarz[edytuj]

Renesans powieści historycznej zapoczątkowany przez Waltera Scotta i zapotrzebowanie na ten typ literatury we Francji po upadku Napoleona, za panowania którego Francuzi zetknęli się osobiście z wielką historią, pchnęło francuskich pisarzy ku powieści historycznej. Dumas, który nie był ani erudytą ani badaczem, zajął się powieścią historyczną dzięki swym współpracownikom. Przyjaciel Nervala, z którym Dumas współpracował pod koniec lat 30-tych - August Maquet - przyniósł mu sztukę, która po poprawkach Dumasa, została wystawiona w 1839 roku jako “Batylda”, pod nazwiskiem Maqueta. Rok później Maquet przyniósł Duamsowi szkic powieści “Poczciwina Buvat”, historię spisku Cellamare’a, ambasadora Hiszpanii, za spiskowanie przeciw regentowi wydalonego z Francji, oglądaną oczyma skromnego kopisty, niewiele rozumiejącego z zachodzących zdarzeń[21].

Koniunkturę na powieść rozkręciły we Francji dwa dzienniki: “La Presse” i “Le Siécle”, które utrzymywały się dzięki prenumeracie. Najlepszym sposobem na utrzymanie prenumeratorów okazała się powieść w odcinkach. Dumas już w 1838 roku opublikował w “Le Siécle” powieść “Kapitan Paweł”, która dała gazecie 5 tysięcy prenumeratorów. Przyniesiony przez Maqueta szkic, po przeróbkach Dumasa został złożony w 1842 roku w “Le Siécle” pod tytułem “Kawaler d’Harmental”. Dumas chciał, żeby jako autorzy zostali wymienieni on i Maquet. Redakcja odpowiedziała jednak, że za nazwisko Dumasa płaci 3 franki od wiersza, a za obydwa nazwiska - 30 su. Powodzenie powieści było ogromne i pchnęło dwójkę autorów do dalszych prób powieściowych[22].

Trzej Muszkieterowie Dumasa. Ilustracja M. Leloira

Nie ma zgody co do tego, kto pierwszy, Maquet czy Dumas, odkrył “Pamiętniki pana d’Artagnan, kapitana-porucznika pierwszej kompanii muszkieterów Jego Królewskiej Mości”, apokryf Gatiena de Courtilza, wydany w Kolonii w 1700 roku. Niewątpliwie natomiast, liczne epizody powieści, a także nazwiska - lekko zmienione - zostały zapożyczone od Courtilza. Maquet i Dumas dodali epizody z panią Bonacieux i Milady de Winter. Maquet opracował jak zwykle brulion powieści: dokonał kwerendy źródeł historycznych i zadbał o tło historyczne opisywanych wydarzeń. Dumas dorzucił tysiące szczegółów ożywiających tekst, dopisał dialogi, opracował zakończenia rozdziałów i rozciągnął je dostosowując do potrzeb prasy. Wprowadził też nowe postaci, min. milczka Grimauda, za krótkie wypowiedzi którego otrzymywał najefektywniejsze wierszówki do czasu, gdy gazeta wprowadziła zapis, że wiersz musi przekraczać szerokość połowy kolumny. Książka odniosła niezwykły sukces. Dumas zmienił niezbyt sympatycznych awanturników z pamiętnika Courtilza, w postaci legendarne, “żywego ducha Francji”[23].

Dumas traktował historyczne fakty bez ceregieli. Ilekroć trzeba dać żywą scenę pisał ją jak scenę dla teatru. Zręcznie dozował efekty zaskoczenia, grozy i komizmu. Jego postaci strojne, barwne, nieco karykaturalne, dawały złudzenie życia. Postaci historyczne przedstawiał w sposób stronniczy, kochał swych bohaterów albo nienawidził[24].

“Trzej muszkieterowie ukazali się w 1844 roku. Rok później wyszła, osnuta wokół wydarzeń Frondy i rewolucji angielskiej, kontynuacja przygód walecznych muszkieterów: “W dwadzieścia lat później”. W tym samym 1845 roku, Dumas zainicjował jeszcze jedną trylogię, tym razem z czasów panowania ostatnich Walezjuszów, powieścią “Królowa Margot”, opowiadającą o walce pomiędzy Katarzyną Medycejską a Henrykiem nawarskim. W tym samym roku ukazał się jeszcze “Kawaler de Maison-Rouge” - historia miłosna dziejąca się wśród wydarzeń rewolucji francuskiej[25].

Powodzenie Dumasa zrodziło falę krytyki. Loménie zarzucał mu industrializm. Mirecourt napisał pamflet: “Fabryka powieści. Firma Aleksander Dumas i spółka”, w której ujawniał prawdziwych autorów sztuk i powieści Dumasa w ordynarny sposób atakując autora i jego rodzinę[26].

Po wyprowadzeniu się Idy ojciec i syn zamieszkali znowu razem. W 1846 roku wybrali się w podróż do Hiszpanii i Algierii. Rząd szukał wówczas sposobu, by zainteresować Francuzów swą północnoafrykańską kolonią, ktoś doradził ministrowi oświaty, by sfinansować Dumasowi podróż do Algierii i zobowiązać go, by po powrocie napisał wspomnienia z podróży[27].

Dumas znajdował się u szczytu swej kariery. Rządy traktowały go jak panującego. Jego powieści sprzedawały się znakomicie. W 1846 roku wydał kontynuację trylogii Walezjuszów: “Panią z Monsoreau” - zajmującą kronikę panowania Henryka III i “Józefa Balsamo” inicjującego kolejny cykl, zatytułowany “Pamiętniki lekarza”, opisujący zmierzch i upadek monarchii francuskiej w XVIII wieku. Przerabiał zresztą swe powieści na scenę. Na “Muszkieterów” wystawianych w “Ambigu” i trwającym od 7 wieczorem do 1 w nocy ściągały tłumy, a w dramacie nie było ani jednej sceny miłosnej[28].

Monte Christo[edytuj]

W 1842 roku podczas podróży po Włoszech Dumas zobaczył niewielką wysepkę nazywającą się Monte Christo. Nazwa ta zachwyciła go. W następnym roku podpisał kontrakt na osiem tomów zatytułowanych “Wrażenia z podróży po Paryżu”. Po sukcesie “Tajemnic Paryża” wydawcy nalegali, by była to powieść przygodowa. Dumas sięgnął po “Wspomnienia wydobyte z archiwów paryskiej policji” Jakuba Peucheta, do rozdziału opowiadającego o losach paryskiego szewca Picauda, zadenuncjowanego przez zawistnych rywali na kilka dni przed ślubem, który po wyjściu z więzienia, po siedmiu latach, pod przybranymi tożsamościami, zabija swoich trzech krzywdzicieli i na koniec sam ginie[29].

Temat był jak stworzony dla Dumasa. Jego bohater mścił się, wymierzając sprawiedliwość. Dumas nosił w swoim sercu tajone urazy do społeczeństwa w ogóle i do kilku wrogów w szczególności. Jego ojciec był ofiarą Napoleona, jego samego nagabywali wierzyciele i pismacy. Pod wpływem rozmowy z Maquetem, pisarz zdecydował się rozwinąć pierwsze człony powieści dając tym częściom tytuły: Marsylia i Rzym. Jego Dantès będzie nieubłaganym mścicielem, ale nie będzie zdziczałym mordercą. Chcąc rozjaśnić mrok powieści Dumas dodał głównemu bohaterowi wschodnią kochankę Haydée, z którą odpływa na końcu powieści w siną dal, skojarzywszy najpierw małżeństwo syna przyjaciela[30].

"Zamek" Monte Christo

Sukces powieści wydanej w latach 1845-1846 przeszedł najśmielsze oczekiwania. Dumas, który nigdy nie potrafił oddzielić życia od powieściowej fikcji, sam poczuł się nababem i powziął plan zbudowania zamku Monte Christo. Jeszcze w 1843 roku wynajął willę “Medici” w Saint-Germain-en-Laye i otworzył tam teatr. Sprowadził aktorów, utrzymywał ich i karmił, gwarantował gaże, topiąc w tym przedsięwzięciu majątek dla zabawy. Po sukcesie “Hrabiego Monte Christo” kupił kawałek lasu w Bongival przy szosie do Saint-Germain. Las został przekształcony w angielski park. Przy kutej, żelaznej bramie stanęły dwa pawilony dla służby w stylu Waltera Scotta. W środku parku został wzniesiony “zamek” - licząca cztery kondygnacje rezydencja, otoczona fryzem z rzeźbionych głów geniuszów od Homera do Dumasa. Nad gankiem artysta kazał umieścić dewizę: “Kocham tego, który mnie kocha”. Z fasady wyrastał minaret. Parter zajmował salon w stylu Ludwika XIV, kolejne kondygnacje - pokoje dla gości. Dwieście metrów od zamku została wybudowana miniaturowa, gotycka wieża. Całe przedsięwzięcie kosztowało pisarza około 500 tysięcy franków. Na otwarcie swojej nowej siedziby w dniu 25 lipca 1848 roku Dumas zaprosił 600 przyjaciół[31].

Sam Dumas zajął w zamku małą izdebkę z żelaznym łóżkiem i drewnianym stołem przy którym pracował od rana do wieczora. Pisał i wydawał w tych latach nadal sporo: “Dwie Diany” (1846-1847), powieść z czasów Walezjuszów; “Czterdziestu pięciu” (1847-1848), ostatnią część trylogii z czasów dynastii Walezjuszów, w której Diana de Monsoreau mści się na księciu Andegaweńskim za śmierć kochanka; “Wicehrabiego de Bragelonne” (1848-1850), trzecią część cyklu o muszkieterach opartą na “Pamiętnikach” księżnej La Fayette. Poza tym przyjmował każdego, kto się zjawił. Goście zamieszkujący “zamek”, których często nawet nie znał, kosztowali go kilkaset tysięcy franków rocznie. Kobiety zmieniały się teraz bardzo szybko: najpierw Ludwika Beaudoin, potem Celesta Scrivaneck - sułtanka 1848 roku[32].

21 lutego 1847 roku Dumas otworzył własny teatr, który nazwał Teatrem Historycznym. Inicjujący działalność teatru spektakl “Królowej Margot” trwał dziewięć godzin. Przed budynkiem w dniu premiery zebrał się dziesięciotysięczny tłum gapiów. Premierę zaszczycił swą obecnością książę de Montpensier. Rolę królowej matki zagrała Beatrycze Person, ówczesna faworyta pisarza. Po “Królowej Margot” Dumas wystawił “Hamleta”, z własnym, szczęśliwym, zakończeniem. Pierwszy sezon Teatru Historycznego przyniósł 707.905 franków dochodu. Drugi rozpoczął się sukcesem “Kawalera de Maison Rouge”. 7 lutego 1848 roku teatr wprowadził nowość, sztukę graną przez dwa wieczory: “Monte Christo”. Również ta sztuka miała znakomitą frekwencję do 24 lutego, dnia wybuchu rewolucji 1848 roku[33].

Wygnaniec[edytuj]

Strona tytułowa miesięcznika "Le Mois" redagowanego przez A. Dumasa w latach 1848-1850

Sale teatrów opustoszały. Dumas próbował zająć się polityką. Wystartował bez powodzenia w wyborach do Izby Deputowanych z departamentu Yonne. Kasa Teatru Historycznego świeciła pustkami, natomiast pisarz zamawiał kolejne sztuki i angażował nowych aktorów. Rezydencja Monte Christo została zajęta za długi wynoszące ponad 230 tysięcy franków. Z pozwem o zwrot posagu w wysokości 100 tysięcy franków wystąpiła też Ida Ferrier. Trybunał orzekł separację dóbr małżeńskich i zobowiązał Dumasa do zwrotu posagu w kwocie 120 tysięcy franków i do płacenia alimentów w wysokości 6 tysięcy franków rocznie. Chcąc ratować swą posiadłość Dumas wystawił ją na fikcyjną sprzedaż. Pisarz, choć zrujnowany, nadal był bardzo szczodry. Wspomagał pozostających bez pracy aktorów. Zorganizował pogrzeb Marii Dorval za zaniesione do lombardu wszystkie swoje medale i odznaczenia. W hołdzie aktorce wydał broszurkę: “Ostatni rok Marii Dorval”. Na początku 1849 roku wystawił “Trzy antrakty do Miłości lekarzem Moliera”. Sztuka została wygwizdana przez publiczność. Nadal sporo pisał. W 1849 roku wydał drugą część cyklu “Pamiętniki lekarza”, zatytułowaną “Naszyjnik królowej”, w 1850: “Czarnego tulipana”, w 1851: “Anioła Pitou” - trzecią część “Pamiętników lekarza”[34].

W 1851 roku, po przewrocie politycznym i objęciu władzy przez Napoleona III, Dumas wraz z innymi pisarzami udał się na emigrację do Belgii. Zapewne również z tego powodu, by umknąć wierzycielom. Ponieważ sam nie był wygnańcem politycznym, co jakiś czas pojawiał się na krótko w Paryżu, gdzie zostawił aktualną wybrankę serca, Izabellę Constant, zwaną “Zirzabellą”. W styczniu 1852 roku sprzedano wyposażenie jego paryskiego mieszkania na zaspokojenie komornego. 20 stycznia ogłoszono upadłość pisarza. Choć długi Teatru Historycznego oddzielono od długów osobistych, pasywa wyniosły 107.215 franków. Na liście wierzycieli ogłoszonej w kwietniu 1853 roku znalazły się 153 osoby[35].

W Brukseli Dumas, chociaż bez kapitałów, wynajął dwa domy, kazał wyrzucić wewnętrzne ściany i stworzył sobie piękny pałacyk z bramą wjazdową i balkonem. Za sekretarza wziął sobie wygnańca Noëla Parfaita, który wziął interesy pryncypała w swoje ręce, jak też przepisywanie powieści, wspomnień, komedii, które Dumas tworzył w takim tempie, że zawodowi kopiści nie mogli nadążyć z przepisywaniem. Dumas dla zaoszczędzenia sobie na czasie, nie stawiał znaków przestankowych[36].

Parfait egzekwował dawne należności. Dzięki nowemu intendentowi sytuacja Dumasa się poprawiła: mógł prowadzić wystawne życie, podejmować wygnańców obiadami. Pisarz snuł w tym czasie projekt napisania cyklu powieści od czasów Jezusa do współczesności. Jego sytuację osobistą dodatkowo komplikowały przygody z kobietami. Sprowadził do Belgii swą córkę Marię, w której chciał mieć pomocnicę przy miłosnych manewrach pomiędzy paniami Guidi, Person i Constant. Maria jednak albo nie potrafiła, albo nie chciała kryć ojcowskiej niestałości, narażając ojca na liczne nieporozumienia[37].

Swoje powieści ( między innymi kolejny tom “Pamiętników lekarza: “Hrabinę de Charny”) drukował jedne w Paryżu, inne w Brukseli. Sztuki wystawiał pod przybranym nazwiskiem, żeby otrzymywać za nie honorarium. 1 kwietnia 1852 roku został wystawiony “Benvenuto Cellini”, przerobiony z powieści “Ascanio”. Główną rolę zagrała w nim Izabella Constant. W Brukseli zaczął też pisać swoje pamiętniki[38].

Pod koniec 1852 roku grupka wygnańców rozproszyła się. Hugo wyjechał na Jersey - Dumas odprowadził go na statek. Na początku 1853 roku podpisano ugodę w sprawie upadłości Teatru Historycznego. Dumas dostał 55%, a wierzyciele 45% majątku[39].

Muszkieter[edytuj]

Aleksander Dumas - gigant. Karykatura Henriego Meyera

Powróciwszy do Paryża Dumas założył dziennik wieczorny “Muszkieter”. W pierwszym numerze zapowiedział druk 50 tomów swoich pamiętników. Oprócz pamiętników, które stały się główną pozycją każdego numeru, drukował w piśmie również “Mohikanów paryskich”, “Towarzyszy Jehowy”, serię “WIelkich ludzi w szlafroku”. Początkowo dziennik miał takie powodzenie, że wpływowi wydawcy: Millaud, Villemessant proponowali Dumasowi odkupienie tytułu. Pisarz jednak odmówił. Wkrótce nastąpił krach “Muszkietera”. Najpierw zaczęli znikać nieopłacani współpracownicy, potem coraz bardziej spadać liczba abonentów, znużonych jednorodnością oferty[40].

Dumas, by się pocieszyć, dużo w tym czasie bywał. Widywano go u księżniczki Matyldy, bliskiej kuzynki Napoleona III, która od 1857 roku wzięła pod opiekę również syna pisarza. W 1857 roku zmarła Ida Ferrier. W tym samym roku wyszła za mąż córka pisarza[41].

W 1858 roku Dumas odbył podróż do Rosji. W tym samym 1858 roku Maquet wytoczył mu proces o niedotrzymanie zobowiązań finansowych, który jednak przegrał. Dumas nie dotrzymywał i innych zobowiązań - obiecał wypłacić córce posag w wysokości 120 tysięcy franków i nie zrobił tego. W 1860 roku dostał zaliczkę w wysokości 120 tysięcy franków, na poczet zawartej umowy na wydanie całości swoich dzieł. Kazał za te pieniądze wybudować sobie w Marsylii dwumasztowiec “Emmę” i wyruszył ze swą nową kochanką Emilią Cordier w podróż na wschód[42].

Rewolucjonista[edytuj]

Na wieść o zamierzonym lądowaniu Garibaldiego na Sycylii, przyłączył się do wyprawy i przewiózł część wojsk rewolucyjnych na wyspę. Po zwycięstwie na Sycylii Garibaldi miał zamiar ruszyć na Neapol. Ponieważ zabrakło mu środków finansowych, Dumas zastawił jacht i wszystkie pieniądze, jakimi dysponował przeznaczył dla rewolucjonistów. 7 września 1860 roku, w czerwonej koszuli, wkroczył wraz z Garibaldim do Neapolu. Biorąc udział w wypędzeniu Burbonów neapolitańskich, brał swoisty odwet na tych, którzy przed laty więzili i doprowadzili do kalectwa jego ojca[43].

Po zwycięstwie Garibaldi mianował Dumasa dyrektorem starożytności i wyznaczył mu na mieszkanie pałac Chiatamone. Pisarz założył dziennik „Niepodległość” i sam go praktycznie zapełniał, pisząc artykuły wstępne, rozmaitości, wiadomości, długie artykuły historyczne i oczywiście odcinek powieści. Powstały w tym czasie: historia Burbonów neapolitańskich w 11 tomach, powieść „San Felice”, Pamiętniki Garibaldiego. Tymczasem 24 grudnia 1860 roku Emilia powiła mu w Paryżu córeczkę Micelę. Zaangażowawszy się w waśnie i spory polityczne Dumas doczekał się manifestacji, domagającej się opuszczenia przezeń Neapolu[44].

W październiku 1862 roku zaangażował się w nowy projekt. Ofiarował swój jacht i resztę pieniędzy księciu Skanderbergowi, prezydentowi junty grecko-albańskiej, na wyprawę przeciw Turkom. Skanderberg okazał się oszustem, który przywłaszczył sobie dar Dumasa. Krótko potem Garibaldi zrzekł się władzy w Neapolu i wyjechał z miasta. Dumas również nie pozostał w Neapolu i powrócił do Paryża. Ukończył „San Felice” i „Garibaldczyków”. Emilia domagała się małżeństwa, on był skłonny jedynie uznać ich córkę[45].

Ostatnie lata[edytuj]

Wracając do Paryża zabrał ze sobą śpiewaczkę Fanny Gordosę. Zamieszkał najpierw przy ulicy Richelieu, a w 1864 roku wynajął willę „Catinat” w Enghien. Fanny ćwiczyła wokalizy, otoczona tłumem pieczeniarzy, a Dumas pracował na drugim piętrze. Przez Enghien przewinęły się liczne kobiety: Aimée Desclée, Blanche Pierson, Agar - wł. Leonida Charvin, Estera Guimond i Olimpia Andouard. Matyldzie Schoebel Dumas tłumaczył, że kochanki ma przez humanitaryzm, gdyby miał jedną kobietę, umarłaby przed upływem tygodnia. Po powrocie do Paryża wydawał co czwartek wystawny obiad, do czasu, gdy Fanny przyłapała go in flagranti z kochanką w loży teatralnej i uciekła od niego z resztą jego pieniędzy. Po wyjeździe Fanny przygarnął córki Marię i Micelę[46].

W 1865 roku Dumas wystawił dwa dramaty: “Mohikanów paryskich” i “Więźniów Bastylii”. Jednocześnie drukował jedną ze swych najlepszych powieści “San Felice”, której akcja rozgrywa się w Neapolu na początku XIX wieku w czasach Marii Karoliny, Lady Hamilton i Nelsona. Teatr Paryski wznowił też w tym czasie “Leśników”, jedną z lepszych sztuk pisarza, która miała premierę w Marsylii w 1858 roku[47].

W tym samym roku Lévy przekazał Dumasowi 40 tysięcy franków w złocie na poczet ilustrowanego wydania jego dzieł, ale i te pieniądze pisarz szybko wydał. Mówiono o nim, że dziesięć razy zdobywał majątek, a jedenaście bankrutował. Sam, pod koniec życia, powiedział, że powinien mieć 200 tysięcy franków rocznej renty, a ma 200 tysięcy długu[48].

W 1866 roku opuścił Paryż. Odwiedził Neapol, Florencję i Niemcy. Przywiózł z podróży dobrze napisaną powieść “Pruska groza”, w której przestrzegał przed niemieckimi resentymentami. Ale potrzeby publiczności były inne i nikt nie chciał brać na serio przestróg starego pisarza[48].

Zdjęcie Aleksandra Dumasa i Ady Menken

Jego długi stale rosły. Na ich poczet zostały sprzedana większość mebli. W 1867 roku poznał Adę Menken, młodą amerykańską woltyżerkę żydowskiego pochodzenia, grającą w Europie z powodzeniem w “Mazepie” i “Piratach z sawanny”. Oboje afiszowali się wzajemną miłością, szukając rozgłosu. Dumas pozował z kochanką do zdjęć, które fotograf wystawił do publicznej sprzedaży w zamian za długi. Pociągnęło to za sobą serię ataków na pisarza w prasie. Dumas jednak szalał za swą Amerykanką, nie bacząc na przykrości[49].

Próbując ratować swoje finanse i znaleźć środki na rozpieszczanie swej nowej wybranki, Dumas założył pismo “D’Artagnan”, które po krótkim czasie upadło. W 1868 roku wyjechał na odczyty do Hawru. Spotkał się tam ze swą córką Micelą i z Adą Menken, poturbowaną po upadku z konia. Artystka zmarła 10 sierpnia. 22 października zmarła natomiast Katarzyna Labay, matka jego pierwszego syna, który próbował pożenić rodziców pod koniec ich życia[50].

Lato 1869 roku Dumas spędził w Bretanii, gdzie pracował nad “Słownikiem kuchennym”. W marcu następnego roku złożył dzieło u wydawcy. Miało się ukazać już po jego śmierci. Wiosną 1870 roku wyjechał na południe Francji. Był już bardzo słaby i miał nadzieję, że południowe słońce go wzmocni. W Marsylii dowiedział się o wybuchu wojny z Prusami i o pierwszych klęskach armii francuskiej. Wiadomości te, tak nim wstrząsnęły, że doprowadziły do wylewu. Na pół sparaliżowany dowlókł się do Puys, gdzie mieszkał jego syn. Wkrótce przestał mówić. Ostatnie miesiące życia spędził w wilii syna. Gdy była ładna pogoda wożono go w fotelu na plażę. Zmarł w poniedziałek 5 grudnia 1870 roku o szóstej po południu. Został pochowany w Neuville-les-Pollet, kilometr od Dieppe. Po wojnie syn kazał przewieźć trumnę do Villiers-Potterets[51].

W 2002 na wniosek prezydenta Francji jego ciało przeniesiono do Panteonu w Paryżu.

Dom Alexandre’a Dumasa, Château Monte Cristo, został odrestaurowany i otwarty dla zwiedzających.

Wybrane książki[edytuj]

Twórczość[edytuj]

Rok Dramat Proza Inne
1825 Łowy i miłość[52] Elegia na śmierć generała Foy[53]
1826 Wesele i pogrzeb[54] Opowiadania współczesne[55] Canaris[56]
1829 Henryk III i jego dwór[57]
1830 Krystyna[58] Raport dla generała La Fayette o zdobyciu prochu w Soissons[59]
1831 Napoleon Bonaparte[60]

Antoni[61]

Karol VII u swych wielkich wasali[62]

Richard Darlington[63]

1832 Teresa[64]

Mąż wdowy[65]

Wieża Nesle[66]

1833 Galia i Francja[67]
1834 Angela[68]

Katarzyna Howard[69]

Wrażenia z podróży (1834-1837)[70]
1835 Kroniki Francji. Izabela Bawarska[71]

Pamiętniki d'Anthony[72]

1836 Don Juan de Marana[73]

Kean[74]

1837 Piquillo[75]

Kaligula[76]

Zbrojownia: I. Paulina, II. Pascal Bruno[77]
1838 Paul Jones[78] Kapitan Paul[79]
1839 Panna z Belle-Isle[80]

Alchemik[81]

Akte[82]

Jacques Ortis[83]

Kapitan Pamfil[84]

Hrabina Salisbury[85]

Nowe wrażenia z podróży. Piętnaście dni na Synaju.[86]

Sławne zbrodnie (1839-1841)[87]

1840 Otton łucznik[88]

Mistrz Adam[89]

Przygody Johna Davysa[90]

W sypialni carów (1840-1841)[91]

Stuartowie[92]Napoleon[93]
1841 Małżeństwo z czasów Ludwika XVI[94] Prakseda[95]

Don Martin de Freytas[96]

Piotr Okrutny[97]

Nowe wrażenia z podróży. Południe Francji[98]

Wycieczki nad brzegi Renu[99]

Rok we Florencji[100]

1842 Lorenzino[101]

Halifax[102]

Joanna d'Arc[103]

Kawaler d'Harmental[104]

Le Speronare[105]

Kapitan Arena[106]

1843 Panny de Saint-Cyr[107]

Louise Bernard[108]

Le Corricolo[109]

La Villa Palmieri[110]

Dziewczęta, kobiety i kurtyzany [111]

Alchemik w XIX wieku[112]

1844 Dziedzic Dumbicky[113] Ascanio[114]

Sylwandira[115]

Fernand[116]

Trzej muszkieterowie[117]

Zamek Eppstein[118]

Amaury[119]

Cecylia[120]

Gabriel Lambert[121]

Ludwik XIV i jego wiek (1844-1845)[122]
1845 Muszkieterowie[123] Hrabia Monte Christo (1845-1846)[124]

Królowa Margot[125]

W dwadzieścia lat później[126]

Córka Regenta[127]

Medyceusze[128]

Korsykańscy bracia[129]

Kawaler Maison Rouge (1845-1846)[130]

Historia dziadka do orzechów[131]

La Bouillie de la Comtesse Berthe[132]

Nanon de Lartigues[133]

Pani de Condé[134]

Wicehrabina de Cambes[135]

Opactwo Peyssac[136]

Michał Anioł i Rafael[137]
1846 Córka Regenta[138] Pani z Monsoreau[139]

Bastard z Mauléon (1846-1847)[140]

Dwie Diany (1846-1847)[141]

Pamiętniki lekarza (1846-1848)[142]

1847 Królowa Margot[143]

Kawaler Maison Rouge[144]

Intryga i miłość[145]

Czterdziestu pięciu (1847-1848)[146] Wrażenia z podróży. Z Paryża do Kadyksu.[147]
1848 Monte Christo[148]

Hamlet, książę Danii[149]

Katylina[150]

Wicehrabia de Bragelonne (1848-1850)[151] Le Véloce, ou Tanger, Alger et Tunis (1848-1851)
1849 Młodość muszkieterów[152]

Kobieca wojna[153]

Hrabia Hermann[154]

Biesiada widm[155]

Regencja[156]

Małżeństwa ojca Olifusa[157]

Naszyjnik królowej (1849-1850)[158]

Ludwik piętnasty[159]Pamiętniki J.-F. Talmy (1849-1850)[160]
1850 Polowanie na szastra[161] Kobieta w aksamitnym naszyjniku[162]

Czarny tulipan[163]

Ludwik XVI (1850-1851)[164]

Montevideo albo nowa Troja[165]

1851 Hrabia Morcerf[166]

Villefort[167]

Obrona Clichy[168]

Brama piekieł[169]

Bóg pozwoli[170]

Anioł Pitou[171]

Wrażenia z podróży. Szwajcaria[172]
1852 Świadomość[173]

Olimpia de Clèves[174]

Hrabina de Charny[175] (1852-1855)

Dramat roku dziewięćdziesiątego trzeciego[176]

Historia dwóch stuleci[177]

Gil Blas w Kalifornii[178]

Ostatni król[179]

Pamiętniki (1852-1854)[180]

1853 Izaak Laquedem[181]

Pastor z Ashbourn[182]

Opowiadania morskie[183]

Ingénue[184]

Młodość Pierrota[185]

1854 Marmurnik[186]

Świadomość[187]

El Salteador[188]

Katarzyna Blum[189]

Życie i przygody księżniczki Monaco[190]

Mohikanie paryscy (1854-1855)[191]

Życie artysty[192]

Szafir, kamień szlachetny ukazany przez A. Dumasa[193]

Pamiętniki od 1839 do 1842 (1854-1855)[194]

1855 Paź księcia sabaudzkiego[195] Ostatni rok Marii Dorval[196]

Wielcy ludzie w szlafroku. Henryk IV[197]

1856 Młodość Ludwika XIV[198]

Oresteja[199]

Wieża Saint-Jacques-la-Boucherie[200]

Mohikanie paryscy (cd.)[201]

Pielgrzymka Hadji-Abd-el-Hamid-Beya[202]

Pani du Deffand (1856-1857)[203]

Tahiti. Markizy. Kalifornia. Dziennik pani Giovanni[204]

Wielcy ludzie w szlafroku. Cezar[205]

Wielcy ludzie w szlafroku. Richelieu[206]

1857 Zaproszenie do walca[207] Zając mojego dziadka[208]

Człowiek z bajkami[209]

Towarzysze Jehudy[210]

Przewodnik wilków[211]

1858 Honor został uratowany[212] Kapitan Richard[213]

Horoskop[214]

Le Chasseur de sauvagine[215]

Black[216]

1859 Les Louves de Machcoul

La Frégate l'Espérance

Contes pour les grands et les petits enfants

Herminie et Marianna

Ammalat-Beg

Lettres de Saint-Pétersbourg

La Caucase. Voyage d'Alexandre Dumas

Traductions de Victor Perceval

L'Art et les artistes contemporains

1860 L'Etang de Beaugé

La Dame de Monsoreau

Szlachcic z gór[217]

Le Roman d'Elvire

L'Envers d'une conspiration

Charles le Téméraire

Causeries

La Maison de glace

Le Fils de du Forçat

Le Père La Ruine

Moullah-Nour

Le père Gigogne

Le Drames galants. La Marquise d'Escoman

La Route de Varennes

De Paris à Astrakan

La Vie o désert. Cinq ans de chasse

Mémoires de Garibaldi

1861 Więzień Bastylii[218] Une nuit à Florence sous Alexandre de Médicis

Les Morts vont vite

La Boule de neige

La Princesse Flora

Italiens et Flamands

Les Garibaldiens. Révolution de Sicile et de Naples
1862 Ainsi soit-il

Jane

Sultanetta

1864 Les Mohicans de Paris La San Felice (1864-1865) La Dame de Volupté

Les Deux Reines

1865 Les Gardes forestiers Souvenirs d'une favorite Un Pays inconnu
1866 Gabriel Lambert[219]
1867 Une Aventure d'amour

Les Hommes de fer

Les Blancs et les Bleus

Histoire de mes bêtes
1868 La Terreur prusienne

Parisiens et provinciaux

Souvenirs dramatiques
1869 Madame de Chamblay

Les Blancs et les Bleus

1871 L'Île de feu
1872 Le Docteur mystérieux

La FIlle du Marquis

Le Prince de voleurs

Robin Hood le proscrit

1873 Jacquot sans oreilles Grand dictionnaire de cuisine
1877 Propos d'art et de cuisine
1882 Petit dictionnaire de cuisine
1888 L'Amazone

Adaptacje[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Filmowe adaptacje utworów Aleksandra Dumasa ojca.

Książki Dumasa zostały przetłumaczone na prawie dwieście języków, a na ich podstawie powstało więcej niż 200 filmów.

Powieść Hrabia Monte Christo zainspirowała François Taillandiera do napisania jej kontynuacji – Pamiętników hrabiego Monte Christo i Juliusza Verne’a do napisania powieści Mateusz Sandorf.

Linki zewnętrzne[edytuj]

Przypisy[edytuj]

  1. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 12-45.
  2. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 45-56.
  3. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 56-67.
  4. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 67-87.
  5. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 87-96.
  6. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 96-99.
  7. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 99-107.
  8. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 107-129.
  9. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 129-146.
  10. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 146-150.
  11. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 150-153.
  12. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 153-158.
  13. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 158-172.
  14. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 172-177.
  15. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 177-179.
  16. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 179-184.
  17. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 184-188.
  18. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 188-202.
  19. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 202-210.
  20. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 210-224.
  21. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 224-227.
  22. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 227-231.
  23. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 231-235.
  24. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 235-237.
  25. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 237-241.
  26. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 241-246.
  27. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 241-246.
  28. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 274-275.
  29. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 290-296.
  30. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 296-301.
  31. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 301-306.
  32. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 306-309.
  33. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 279-288, 311-313.
  34. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 313-326.
  35. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 344-347.
  36. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 347-348.
  37. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 348-354.
  38. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 354-360.
  39. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 361-362.
  40. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 371-375.
  41. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 375-383.
  42. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 395-423.
  43. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 423-427.
  44. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 427-432.
  45. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 432-434.
  46. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 470-473.
  47. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 473-477.
  48. a b A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 477.
  49. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 478-484.
  50. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 484-488.
  51. A. Maurois: Trzej panowie Dumas. s. 488-498.
  52. La chasse et l'amour, jednoaktowy wodewil, podpisany przez pp. Rousseau, Adolphe'a (p. Ribbinga de Leuven) i Davy'ego (Davy'ego de la Pailleterie czyli A. Dumasa), wystawiony po raz pierwszy w Paryżu w teatrze "Ambigu" 22 września 1825, wydany w 1825 w Paryżu u Duvernoisa i Sétiera.
  53. Élégie sur la mort du général Foy, wydana w Paryżu u Sétiera.
  54. La Noce et l'Enterrement, wodewil w trzech odsłonach, napisany przez pp. Davy, Lassagne i Gustave, wystawiony po raz pierwszy w Paryżu w teatrze Porte-Saint-Martin 21 listopada, wydany w Paryżu u Chez Bezou.
  55. Nouvelles contemporaines, wydane w Paryżu u Sansona
  56. Dytyramb na cześć Greków, wydany w Paryżu u Sansona.
  57. Henri III et son cour, dramat historyczny w pięciu aktach prozą, wystawiony w Teatrze Francuskim 11 lutego, wydany w Paryżu u Vezarda et Cie.
  58. Christine ou Stockholm, Fontainebleau et Rome, trylogia dramatyczna w pięciu aktach, wystawiona po raz pierwszy w Théâtre Royal de l'Odéon 30 marca 1830, wydana w Paryżu u Barby.
  59. Rapport au Général la Fayette sur l'enlèvement des poudres de Soissons, wydany w Paryżu u Sétiera.
  60. Napoléon Bonaparte, ou trente ans del'histoire de France, dramat w sześciu aktach, wystawiony po raz pierwszy w Odeonie 10 stycznia, wydany w Paryżu u Tournachon-Molin.
  61. Anthony, dramat w pięciu aktach prozą wystaiony po raz pierwszy w teatrze Porte-Saint-Martin 3 maja, wydany u Augusta Auffraya.
  62. Charles VII chez ses grands vassaux, tragedia w pięciu aktach, wystawiona po raz pierwszy w Odeonie 20 października 1831, wydana w Paryżu przez Publications de Charles Lemesle.
  63. Dramat w pięciu aktach prozą, wystawiony po raz pierwszy w teatrze Porte-Saint-Martin 10 grudnia, wydany w Paryżu przez Barbę w 1832.
  64. Dramat w pięciu aktach prozą, wystawiony po raz pierwszy w Théâtre Royal l'Opéra-Comique 6 lutego, wydany w Paryżu przez Barbę;Vve Charlesa Bécheta; Lecointe'a i Pougina.
  65. Le Mari de la veuve, jednoaktowa komedia prozą, wystawiona po raz pierwszy w Teatrze Framcuskim 4 kwietnia, wydana w Paryżu przez Auguste'a Auffraya.
  66. La Tour de Nesle, dramat w pięciu aktach i dziewięciu obrazach, wystawiony po raz pierwszy w teatrze Porte-Saint-Martin 29 maja, wydany w Paryżu przez J.-N. Barbę.
  67. Gaule et France, wydana w Paryżu u A. Guyota.
  68. Angèle, dramat w pięciu aktach, wydany w Paryżu przez Charpentiera.
  69. Catherine Howard, dramat w pięciu aktach i ośmiu obrazach, wydany w Paryżu przez Charpentiera.
  70. Impressions de voyage, wydane w Paryżu u A. Guyota, Charpentiera i Dumonta w latach 1834-1837.
  71. Chroniques de France. Isabel de Bavière, (panowanie Karola VI), wydane w Paryżu przez Librairie de Dumont.
  72. Souvenirs d'Anthony, wydany w Paryżu przez Librairie de Dumont.
  73. Don Juan de Marana ou la chute d'un ange, misterium w pięciu aktach, wystawione po raz pierwszy w teatrze Porte-Saint-Martin 30 kwietnia, wydane w Paryżu u Marchanta.
  74. Komedia w pięciu aktach, wystawiona po raz pierwszy w teatrze Varieté 31 sierpnia, wydana w Paryżu u J.-B. Barby.
  75. Opera komiczna w trzech aktach, wystawiona po raz pierwszy w teatrze Opéra-Comique 31 października, wydana w Paryżu u Marchanta.
  76. Caligula, tragedia w pięciu aktach wierszem, wystawiona po raz pierwszy w Teatrze Francuskim 26 grudnia, wydana w Paryżu u Marchanta w 1838.
  77. La Salle d'armes: I.Pauline, II. Pascal Bruno, wydana w Paryżu u Dumonta, Au Salon Littéraire.
  78. Dramat w pięciu aktach, wystawiona po raz pierwszy w Paryżu 8 października, wydana w Paryżu u Marchanta.
  79. Capitain Paul, wydana w Paryżu u Dumonta.
  80. Madmoiselle de Belle-Isle, dramat w pięciu aktach prozą, wystawiony po raz pierwszy w Teatrze Francuskim 2 stycznia, wydany w Paryżu u Dumonta.
  81. L'Alchimiste, dramat w pięciu aktach wierszem, wystawiony po raz pierwszy w teatrze Renaissance 10 kwietnia, wydany w Paryżu u Dumonta.
  82. Acté, wydana w Paryżu przez Libraire de Dumont.
  83. Wydany w Paryżu u Dumonta.
  84. Le Capitaine Pamphile, wydany u Dumonta
  85. La comtesse de Salisbury (Chroniques de France), wydana w Paryżu u Dumonta (i Alexandre'a Cadota) 1839-1848.
  86. Nouvelles impressions de voyage. Quinze jours au Sinaï, przez pp. A. Dumasa i A, Dauzatsa, wydana w Paryżu u Dumonta.
  87. Crimes célèbres, wydana w Paryżu przez Administration de librairie w latach 1839-1841.
  88. Othon l'archer, wydany w Paryżu u Dumonta.
  89. Maître Adam le Calabrais, wydany w Paryżu u Dumonta.
  90. Aventures de John Davys, wydane w Paryżu przez Librairie de Dumont.
  91. Le Maître d'armes, wydana w Paryżu u Dumonta w latach 1840-1841.
  92. Les Stuarts, wydany w Paryżu u Dumonta.
  93. Napoléon, wydany w Paryżu przez Au Plutarque française.
  94. Un mariage sous Louis XV, komedia w pięciu aktach, wystawiona po raz pierwszy w Teatrze Francuskim 1 czerwca, wydana w Paryżu u Marchanta; C. Tresse'a.
  95. Praxède, wydana w Paryżu u Dumonta.
  96. Kontynuacja Praksedy, wydana w Paryżu u Dumonta.
  97. Pierre-le-Cruel, trzeci tom cyklu, wydany w Paryżu u Dumonta
  98. Nouvelles impressions de voyage. Midi de la France, wydane w Paryżu u Dumonta.
  99. Excurssions sur les bords du Rhin, wydane w Paryżu u Dumonta.
  100. Un année à Florence, wydane w Paryżu u Dumonta.
  101. Dramat w pięciu aktach prozą, wydany w Paryżu u Marchanta; Tarride'a.
  102. Komedia w trzech aktach z prologiem, wystawiona po raz pierwszy w teatrze Varieté, wydana w Paryżu u Marchanta; Tarride'a.
  103. Jehanne la Pucelle 1429-1431, wydana w Paryżu przez Magen et Comon.
  104. Le Chevalier d'Harmental, wydany w Paryżu u Dumonta
  105. Wspomnienia z podróży wydane w Paryżu u Dumonta.
  106. Le Capitaine Arena, wspomnienia z podróży na Sycylię, wydane u Dolina.
  107. Le Demoiselles de Saint-Cyr, komedia w pięciu aktach, wystawiona po raz pierwszy w Teatrze Francuskim 25 lipca, wydana w Paryżu przez chez Marchant et tous les Marchands de Nouveauté.
  108. Dramat w pięciu aktach, wystawiony po raz pierwszy w teatrze Porte-Saint-Martin, wydany w Paryżu u Marchanta; Tarride'a.
  109. Wspomnienia z podróży wydane w Paryżu u Dolina.
  110. Wrażenia z pobytu we Florencji, wydane w Paryżu u Dolina.
  111. Filles, Lorettes et Courtisanes, Wydane w Paryżu u Dolina.
  112. L'Alchimiste au dix-neuvième siècle, wydany w Paryżu przez Imprimerie de Paul Dupont.
  113. Le Laird de Dumbicky, Dramat w pięciu aktach, wystawiony po raz pierwszy w Odeonie, wydany w Paryżu u Marchanta; Tarride'a.
  114. Wydany w Paryżu u Petiona.
  115. Sylvandire, wydana w Paryżu u Dumonta.
  116. Fernande, wydany w Paryżu u Dumonta.
  117. Les Trois Mousquetaires, wydani w Paryżu u Baudry'ego.
  118. Le Château d'Eppstein, wydany w Paryżu u L. de Pottera.
  119. Wydany w Paryżu u Hyppolyte'a Souveraina.
  120. Cécile, wydana w Paryżu u Dumonta.
  121. Wydany w Paryżu u Hyppolyte'a Souveraina.
  122. Louis XIV et son siècle, wydany w Paryżu przez Chez J.-B. Fellens et L.-P. Dufour
  123. Les Mousquetaires, dramat w pięciu aktach i dwunastu obrazach, wystawiony po raz pierwszy w teatrze Ambigu-Comique 27 października, wydany w Paryżu u Marchanta.
  124. Le Comte de Monte-Cristo, wydany w Paryżu u Pétiona.
  125. La Reine Margot, wydana w Paryżu przez Garniers frères.
  126. Vingt Ans après, kontynuacja Trzech muszkieterów, wydana w Paryżu u Baudry'ego.
  127. Une Fille du Régent, wydana w Paryżu u A. Cadota.
  128. Les Médicis, wydani w Paryżu u Recoulesa.
  129. Les Frères Corses, wydani w Paryżu u Hyppolite'a Souveraina.
  130. Le Chevalier de Maison Rouge, wydany w Paryżu u A. Cadota.
  131. Histoire d'un casse-noisette, wydana w Paryżu u J. Hetzla.
  132. , wydana w Paryżu u J. Hetzla.
  133. Pierwsza część cyklu Kobieca wojna, wydana w Paryżu u L de Pottera.
  134. Madame de Condé, druga część cyklu Kobieca wojna, wydana w Paryżu u L de Pottera.
  135. La Vicomtesse de Cambes, trzecia część cyklu Kobieca wojna, wydana w Paryżu u L de Pottera. wydana w Paryżu u L de Pottera.
  136. L'Abbaye de Peyssac, ostatnia część cyklu Wojna kobiet, wydana w Paryżu u L de Pottera.
  137. Michel-Ange et Raphaël Sanzio, wydane w Paryżu u Recoulesa.
  138. Une fille du Régent, komedia w pięciu aktach z prologiem, wystawiona po raz pierwszy w Teatrze Francuskim 1 kwietnia 1846, wydana w Paryżu u Marchanta.
  139. La Dame de Monsoreau, wydana w Paryżu u Pétiona.
  140. Le Bâtard de Mauléon, wydany w Paryżu u A. Cadota.
  141. Les Deux Diane, wydane w Paryżu u A. Cadota.
  142. Mémoires d'un médecin, wydane w Paryżu przez Fellens et Dufour.
  143. La Reine Margot, dramat w pięciu aktach i 13 obrazach, napisany przez pp. A. Dumasa i A. Maqueta, wydany w Paryżu przez M. Lévy frères.
  144. Le Chevalier de Maison Rouge, dramat w pięciu aktach i 12 obrazach, napisany przez pp. A. Dumasa i A. Maqueta, wydany w Paryżu przez M. Lévy frères.
  145. Intrigue et Amour, dramat w pięciu aktach i dziewięciu obrazach, wydany w Paryżu przez M. Lévy frères.
  146. Les Quarante-Cinq, wydane w Paryżu u A. Cadota.
  147. Impressions de voyage. De Paris à Cadix, wydane w Paryżu przez Ancienne maison Delloye, Garniers frères.
  148. Monte-Cristo, dramat w pięciu aktach i jedenastu obrazach, napisany przez pp. A. Dumasa i A. Maqueta, wydany w Paryżu u N. Tresse'a.
  149. Hamlet, prince de Denmark, dramat wierszem w pięciu aktach i ośmiu częściach, napisany przez A. Dumasa i A. Maqueta, wydany w Paryżu przez Michel Lévy frères.
  150. Catilina, dramat wierszem w pięciu aktach i siedmiu obrazach, napisany przez A. Dumasa i A. Maqueta, wydany w Paryżu przez Michel Lévy frères.
  151. Le Vicomte de Bragelonne ou Dix ans plus tard, kontynuacja Trzech muszkieterów i W dwadzieścia lat później, wydana w Paryżu przez Michel Lévy et frères.
  152. La Jeunesse des Mousquetaires, sztuka w 14 odsłonach, napisana przez pp. A. Dumasa i A. Maqueta, wydana w Paryżu przez Dufour et Mulat.
  153. La Guerre des femmes, dramat w pięciu aktach i dziesięciu obrazach, wystawiony po raz pierwszy w Teatrze Historycznym 1 października, wydany w Paryżu u A. Cadota.
  154. Le Comte Hermann, dramat w pięciu aktach z przedmową i epilogiem, wydany w Paryżu przez Marchant, s. d.
  155. Les Mille et un fantômes, wydany w Paryżu u A. Cadota.
  156. La Régence, wydany w Paryżu u A. Cadota.
  157. Les Mariages du père Olifus, wydany w Paryżu u A. Cadota.
  158. Le Collier de la Reine, drugi tom cyklu Pamiętniki lekarza, wydany w Paryżu u A. Cadota.
  159. Louis Quinze, wydany w Paryżu u A. Cadota.
  160. Mémoires de J.-F. Talma, napisane przez niego samego, zebrane i uporządkowane na podstawie papierów rodzinnych przez A. Dumasa, wydane w Paryżu u Hippolyte'a Souveraina.
  161. La Chasse au chastre, fantazja w 3 aktach i ośmiu obrazach, wydana w Paryżu przez Administrationde librairie théâtrale. Ancienne maison Marchant.
  162. La Femme au collier de velours, wydana w Paryżu u A. Cadota.
  163. La Tulipe noir, wydany w Paryżu przez Baudry, s. d.
  164. Louis XVI (Histoire de Louis XVI et de Marie-Antoinette), wydana w Paryżu u A. Cadota.
  165. Montevideo ou une nouvelle Troie, wydane w Paryżu przez Imprimerie centrale de Napoléon Chaix et Cie.
  166. Le Comte de Morcerf, dramat w pięciu aktach i 10 obrazach, napisany przez pp. A. Dumasa i A. Maqueta, wydany w Paryżu u N. Tresse'a.
  167. Dramat w pięciu aktach i 10 obrazach, napisany przez pp. A. Dumasa i A. Maqueta, wydany w Paryżu N. Tresse'a.
  168. La Barrière de Clichy, dramat wojenny w pięciu aktach i czternastu obrazach, wystawiony po raz pierwszy w Théâtre Ntionale (dawnym Cirque) 21 kwietnia 1851, wydany w Paryżu przez Librairie Théâtrale.
  169. Le Trou de l'enfer, wydana w Paryżu u A. Cadota.
  170. Dieu dispose, kontynuacja Bramy piekieł, wydana w Paryżu u A. Cadota.
  171. Ange Pitou, wydana w Paryżu u A. Cadota.
  172. Impressions de voyage. Suisse, wydane w Paryżu przez Michel Lévy frères.
  173. Conscience, wydana w Paryżu u A. Cadota.
  174. Olympe de Clèves, wydana w Paryżu u A. Cadota.
  175. La Comtesse de Charny, wydana w Paryżu u A. Cadota.
  176. Le Drame de quatre-vingt-treize, wydany w Paryżu u Hippolyte'a Souveraina.
  177. Histoire de deux siècles ou la Cour, l'Eglise et le peuple depuis 1650 jusqu'à nos jours, wydana w Paryżu przez Dufour et Mulat.
  178. Un Gil Blas en Californie, wydany w Paryżu u A. Cadota
  179. Le Dernier roi (Histoire de la vie politique et privée de Louis-Philippe), wydany w Paryżu u Hippolyte'a Souveraina.
  180. Mes mémoires, wydana w Paryżu u A. Cadota.
  181. Isaac Laquedem, wydany w Paryżu przez Librairie Théâtrale.
  182. Le Pasteur d'Ashbourn, wydany w Paryżu u A. Cadota.
  183. Les drames de la mer, wydane w Paryżu u A. Cadota.
  184. Wydana w Paryżu u A. Cadota.
  185. La Jeunesse de Pierrot, wydany w Paryżu przez Librairie Nouvelle.
  186. Le Marbier, dramat w trzech aktach, wystawiony po raz pierwszy w teatrze Vaudeville 22 maja, wydany w Paryżu przez Michel Lévy frères.
  187. La Conscience, dramat w pięciu aktach i sześciu obrazach, wydany w Paryżu przez Librairie d'Alphonse Tarride.
  188. Powieść płaszcza i szpady, wydana w Paryżu u A. Cadota.
  189. Catherine Blum,
  190. Vie et aventures de la princesse de Monaco, wydane w Paryżu u A. Cadota.
  191. Les Mohicans de Paris, wydani w Paryżu u A. Cadota.
  192. Une Vie d'artiste, wydany w Paryżu u A. Cadota.
  193. Saphir, pierre précieuse montée par A. Dumas, wydany w Paryżu w Coulon-Pineau.
  194. Souvenirs de 1830 à 1842, wydany w Paryżu u A. Cadota.
  195. Le Page du Duc de Savoie, wydany w Paryżu u A. Cadota.
  196. La dernière anée de Marie Dorval, wydany w Paryżu w Librairie Nouvelle.
  197. Les Grands hommes en robe de chambre. Henri IV, wydany w Paryżu u A. Cadota.
  198. La Jeneusse de Louis XIV, komedia w pięciu aktach, wydana w Paryżu w  Librairie Théâtrale.
  199. L'Orestie, tragedia w trzech aktach wierszem, wydana w Paryżu w  Librairie Théâtrale.
  200. La Tour Saint-Jacques-la-Boucherie, dramat historyczny w pięciu aktach i dziewięciu obrazach, wystawiony po raz pierwszy w Imperial Théâtre Cirque 15 listopada, wydany w Paryżu w  Librairie Théâtrale.
  201. Salvator le commissionnaire, wydany w Paryżu u A. Cadota.
  202. Pèlerinage de Hadji-Abd-el-Hamid-Bey, wydana w Paryżu u A. Cadota.
  203. Madame du Deffand, wydana w Paryżu u A. Cadota.
  204. Taïti. Marquises. Californie. Journal de Madame Giovanni, wydany w Paryżu u A. Cadota.
  205. Les Grands hommes en robe de chambre. César, wydany w Paryżu u A. Cadota.
  206. Les Grands hommes en robe de chambre. Richelieu, wydany w Paryżu u A. Cadota.
  207. L'Invitation à la valse, jednoaktowa komedia prozą, wystawiona po raz pierwszy w Théâtre du Gymnase 18 czerwca, wydana w Paryżu u Becka.
  208. Le Lièvre de mon grand-père, wydana w Paryżu u A. Cadota.
  209. L'Homme aux contes, wydana w Paryżu u A. Cadota.
  210. Les Compagnons de Jéhu, wydani w Paryżu u A. Cadota.
  211. Le meneur de loups, wydana w Paryżu u A. Cadota.
  212. L'Honneur est satisfait, jednoaktowa komedia prozą, wydana w Paryżu w  Librairie Théâtrale.
  213. Le Capitaine Richard, wydany w Paryżu u A. Cadota.
  214. L'Horoscope, wydany w Paryżu u A. Cadota.
  215. , wydany w Paryżu u A. Cadota.
  216. Wydany w Paryżu u A. Cadota.
  217. Le Gentilhomme de la montagne, dramat w pięciu aktach i ośmiu obrazach napisany wspólnie z E. Lockroyem na podstawie powieści El Salteador, wydany w Paryżu u Michela Lévy.
  218. Le Prisonnier de la Bastille, zakończenie Muszkieterów, dramat w pięciu aktach i dziewięciu obrazach, wystawiony po raz pierwszy w Théâtre Impérial du Cirque 22 marca, wydany w Paryżu przez Michel Lévy frères, s. d.
  219. Dramat w pięciu aktach z prologiem, napisany przez A. Dumasa i Amédée de Jallais

Bibliografia[edytuj]

André Maurois: Trzej panowie Dumas. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1959.