alfa Centauri

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy astronomii. Zobacz też: Alpha Centauri (gra komputerowa).
alfa Centauri A
α¹ Cen
Zdjęcie wykonane przez Europejskie Obserwatorium Południowe
Zdjęcie wykonane przez Europejskie Obserwatorium Południowe
Dane obserwacyjne (J2000)
Gwiazdozbiór Centaur
Rektascensja 14h 39m 36,4951s
Deklinacja −60° 50′ 02,308″
Paralaksa (π) 0,75481 ± 0,00411[1]
Odległość 4,321 ± 0,024 ly
1,3248 ± 0,0073 pc
Wielkość obserwowana 0,01[1]m
Ruch własny (RA) −3679,25 ± 3,89[1] mas/rok
Ruch własny (DEC) 473,67 ± 3,24[1] mas/rok
Prędkość radialna −21,40 ± 0,76[1] km/s
Charakterystyka fizyczna
Rodzaj gwiazdy gwiazda ciągu głównego
Typ widmowy G2 V
Masa 1,14 M
Promień 1,1 R
Metaliczność [Fe/H] 0,179
Wielkość absolutna 4,37m
Temperatura 5900 K
Alternatywne oznaczenia
Cordoba Durchmusterung: CD-60 5293A
Katalog Gliesego: GJ 559 A
Katalog Henry’ego Drapera: HD 128620
Katalog Hipparcosa: HIP 71683
Katalog Jasnych Gwiazd: HR 5459
Rigil Kentaurus, Toliman A
alfa Centauri B
α² Cen
Porównanie wielkości gwiazd układu ze Słońcem
Porównanie wielkości gwiazd układu ze Słońcem
Dane obserwacyjne (J2000)
Gwiazdozbiór Centaur
Rektascensja 14h 39m 35,063s
Deklinacja −60° 50′ 15,10″
Paralaksa (π) 0,79692 ± 0,02590[2]
Odległość 4,09 ± 0,14 ly
1,255 ± 0,042 pc
Wielkość obserwowana 1,33m
Ruch własny (RA) −3614,39 ± 20,48[2] mas/rok
Ruch własny (DEC) 802,98 ± 19,52[2] mas/rok
Prędkość radialna −20,7 ± 0,9[2] km/s
Charakterystyka fizyczna
Rodzaj gwiazdy gwiazda ciągu głównego
Typ widmowy K1 V
Masa 0,92 M
Promień 1,0 R
Metaliczność [Fe/H] 0,204
Wielkość absolutna 5,71m
Temperatura 4350 K
Alternatywne oznaczenia
Cordoba Durchmusterung: CD-60 5293B
Katalog Gliesego: GJ 559 B
Katalog Henry’ego Drapera: HD 128621
Katalog Hipparcosa: HIP 71681
Katalog Jasnych Gwiazd: HR 5460
Rigil Kentaurus B, Toliman B

alfa Centauri (Rigil Kentaurus, Toliman) – gwiazda wielokrotna w gwiazdozbiorze Centaura, trzecia pod względem jasności gwiazda widoczna na nocnym niebie. Układ alfa Centauri zawiera gwiazdy położone najbliżej Ziemi, nie licząc Słońca, a także najbliższą planetę pozasłoneczną; możliwe jest też istnienie innych planet w tym układzie.

Nazwy[edytuj]

Gwiazda ta nosi tradycyjną nazwę Rigil Kentaurus, która jest łacińską formą arabskiego określenia رجل القنطورس Rijl Qanṭūris, co oznacza „stopa centaura[3]. Bywa ona skracana do formy Rigil Kent[4]. Inna nazwa Toliman wywodzi się od arabskiego الظلمان al-Ẓulmān, „strusie”[4]. W XIX wieku znana była też nazwa Bungula, zapewne wywodząca się od litery beta (niepoprawnie przypisanej tej gwieździe) i łacińskiego ungula, co oznacza „kopyto” i odnosi się do położenia w gwiazdozbiorze[3].

Grupa robocza Międzynarodowej Unii Astronomicznej do spraw uporządkowania nazewnictwa gwiazd zatwierdziła użycie nazw Rigil Kentaurus dla określenia alfa Centauri A oraz Proxima Centauri dla składnika alfa Centauri C[5].

Ogólna charakterystyka[edytuj]

Ze względu na bliskość alfy Centauri, jest ona trzecią pod względem jasności gwiazdą na nocnym niebie (jasność obserwowana układu: −0,27m); jaśniejsze są tylko Syriusz i Kanopus. Znajduje się ona w gwiazdozbiorze Centaura, położonym na południowej półkuli nieba i nie jest widoczna z północnych szerokości geograficznych (powyżej równoleżnika 29° N), w tym z Polski.

Składniki układu[edytuj]

 Osobny artykuł: Proxima Centauri.

Układ alfa Centauri tworzą trzy gwiazdy: dwie jasne gwiazdy ciągu głównego, alfa Centauri A i alfa Centauri B, tworzące ciasny układ podwójny oraz okrążający je po dalekiej orbicie czerwony karzeł o nazwie Proxima Centauri[6], czasem oznaczany alfa Centauri C.

Elipsa orbity składników A i B ma mimośród 0,52, minimalna odległość między gwiazdami to 11,2 au, średnia 23,7 au (większa niż odległość Urana od Słońca), a maksymalna 35,6 au. Okres obiegu składników jest równy 79,9 roku. Podczas największej separacji dwie gwiazdy można rozróżnić w niewielkim amatorskim teleskopie, a nawet przez dobrą lornetkę.

Alfa Centauri A, większa z dwóch gwiazd, jest bardzo podobna do naszego Słońca. Ma taki sam typ widmowy G2 V, ale jest nieco bardziej masywna (1,09 masy Słońca) i przez to o połowę jaśniejsza. Alfa Centauri B ma masę 0,92 M, typ widmowy K0-1 V i jasność o połowę mniejszą niż Słońce.

Do układu alfa Centauri zaliczana jest też oddalona od większych składników Proxima Centauri (o 15 200 au, czyli około 0,24 roku świetlnego). Znajduje się ona aktualnie najbliżej Słońca spośród trzech składników (i tym samym spośród wszystkich gwiazd), jest odległa o 4,22 roku świetlnego, czemu zawdzięcza swą nazwę. Jest to gwiazda bardzo słaba, niewidoczna gołym okiem, ani przez małe teleskopy. Na niebie jest oddalona od głównych składników gwiazdy alfa Centauri prawie o dwa stopnie łuku.

8 grudnia 2015 roku, na podstawie obserwacji za pomocą radiointerferometru ALMA poinformowano o możliwości istnienia kolejnego obiektu należącego do tego układu[7][8].

Układ planetarny[edytuj]

Podobieństwo składników A i B do Słońca i ich nieco wyższa metaliczność sugerowały od dawna możliwość istnienia planet w tym systemie. Obliczenia teoretyczne wskazywały, że wokół składnika B planety mogą posiadać stabilne orbity w obrębie ekosfery, pomiędzy 0,5 a 0,9 au (bardziej prawdopodobne jest ich istnienie w wewnętrznej części)[9]. Wokół składnika A także dalsze orbity mogą być stabilne, jednak również ekosfera jest położona dalej (ok. 1,2–2,3 au). Brak planet-olbrzymów w układzie może być czynnikiem sprzyjającym rozwojowi planet typu ziemskiego[10].

W 2012 ogłoszono odkrycie planety orbitującej wokół składnika B. Planeta o nazwie alfa Centauri Bb miała mieć masę około 1,16 masy Ziemi, co wskazywałoby, że jest planetą typu ziemskiego. Miała ona krążyć zaledwie sześć milionów kilometrów od swojej gwiazdy, czyli zbyt blisko, aby na jej powierzchni mogła istnieć ciekła woda i warunki sprzyjające powstaniu życia[11]. Późniejsze analizy wskazują jednak, że sygnał zinterpretowany jako efekt grawitacyjny planety wynikał z błędu obliczeniowego[12].

W 2016 roku ogłoszono odkrycie planety krążącej wokół Proximy Centauri, nazwanej Proxima Centauri b. Jest to obiekt o masie minimalnej 1,3 M, najprawdopodobniej typu ziemskiego. Planeta krąży siedem milionów kilometrów od gwiazdy, ale Proxima jest znacznie słabsza niż alfa Centauri B i taka odległość plasuje ją w ekosferze gwiazdy[13].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy[edytuj]

  1. a b c d e alfa Centauri A w bazie SIMBAD (ang.)
  2. a b c d alfa Centauri B w bazie SIMBAD (ang.)
  3. a b Richard Hinckley Allen: Star Names Their Lore and Meaning. Dover: 1963, s. 154.
  4. a b Centaurus Constellation (ang.). W: Constellation Guide [on-line]. [dostęp 2016-11-30].
  5. Eric Mamajek, Beatriz Garcia, Duane Hamacher, Thierry Montmerle i inni. „Bulletin of the IAU Working Group on Star Names”. 2, s. 8, listopad 2016. Międzynarodowa Unia Astronomiczna. 
  6. Alfa Centauri: najbliższy układ gwiezdny. APOD.pl: Astronomiczne zdjęcie dnia, 2011-07-03.
  7. R. Liseau, W. Vlemmings, E. O'Gorman, E. Bertone, M. Chavez, V. De la Luz: A new submm source within a few arcseconds of α Centauri: ALMA discovers the most distant object of the solar system (ang.). Cornell University Library (arXiv.org), 2015-12-08. [dostęp 2015-12-12].
  8. Lee Billings: Astronomers Skeptical Over "Planet X" Claims (ang.). Scientific American, 2015-12-10. [dostęp 2015-12-12].
  9. P. Thebault, F. Marzazi, H. Scholl. Planet formation in the habitable zone of alpha Centauri B. „Monthly Notices of the Royal Astronomical Society”. 393, s. L21–L25, 2009. DOI: 10.1111/j.1745-3933.2008.00590.x. arXiv:0811.0673 (ang.). 
  10. Elisa V. Quintana, Jack J. Lissauer, John E. Chambers, Martin J. Duncan. Terrestrial Planet Formation in the Alpha Centauri System. „Astrophysical Journal”. 576 (2), s. 982, 2002. DOI: 10.1086/341808. Bibcode2002ApJ...576..982Q. 
  11. Mike Wall: Discovery! Earth-Size Alien Planet at Alpha Centauri Is Closest Ever Seen (ang.). space.com, 2012-10-16. [dostęp 2012-10-17].
  12. V. Rajpaul, S. Aigrain, S. Roberts. Ghost in the time series: no planet for Alpha Cen B. „Oxford Journals”. 456 (1), 2015-10-19. DOI: 10.1093/mnrasl/slv164. arXiv:1510.05598 (ang.). 
  13. Odkryto planetę w ekosferze wokół najbliższej gwiazdy. Europejskie Obserwatorium Południowe, 2016-08-24. [dostęp 2016-08-24].

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]