Syriusz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy gwiazdy. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Syriusz A
α Canis Majoris A
Zdjęcie wykonane teleskopem naziemnym
Zdjęcie wykonane teleskopem naziemnym
Dane obserwacyjne (J2000)
Gwiazdozbiór Wielki Pies
Rektascensja 06h 45m 08,917s[1]
Deklinacja −16° 42′ 58,02″[1]
Paralaksa (π) 0,37921 ± 0,00158[2]
Odległość 8,601 ± 0,036 ly
2,637 ± 0,011 pc
Wielkość obserwowana cały układ: −1,47[2]m
składnik A: −1,09[1]m
Ruch własny (RA) −546,0 ± 1,3[1] mas/rok
Ruch własny (DEC) −1223,1 ± 1,2[1] mas/rok
Prędkość radialna −5,50 ± 0,40[1] km/s
Charakterystyka fizyczna
Rodzaj gwiazdy gwiazda ciągu głównego
Typ widmowy A1V[1]
Masa 2,12 M[3]
Promień 1,75 R[3]
Metaliczność [Fe/H] 0,36[4]
Wielkość absolutna 1,45[4]m
Jasność 25,84[4] L
Okres obrotu <5,5 d[3]
Prędkość obrotu 16[3] km/s
Wiek 250 mln lat[3]
Temperatura 9880[3] K
Charakterystyka orbitalna
Odległość od Centrum Galaktyki 8625 pc[4]
Mimośród 0,1848[4]
Alternatywne oznaczenia
Oznaczenie Flamsteeda: 9 CMa
Bonner Durchmusterung: BD−16°1591
Fundamentalny katalog gwiazd: FK5 257
Boss General Catalogue: GC 8833
Katalog Gliesego: GJ 244
Katalog Henry’ego Drapera: HD 48915
Katalog Hipparcosa: HIP 32349
Katalog Jasnych Gwiazd: HR 2491
SAO Star Catalog: SAO 151881
Kanikuła, Psia Gwiazda

Syriusz (alfa Canis Majoris, α CMa) – najjaśniejsza i jedna z najbliższych gwiazd nocnego nieba, położona w gwiazdozbiorze Wielkiego Psa. Jej jasność obserwowana to −1,47 magnitudo, a odległość od Słońca jest równa 8,6 roku świetlnego.

Nazwa[edytuj]

Gwiazda nosi nazwę własną Syriusz, która pochodzi od stgr. Σείριος Seírios („gorący, prażący, skwarny, ognisty”). Nazwa ta po raz pierwszy pojawia się w pismach Hezjoda, choć była przez Greków często odnoszona też do innych jasnych gwiazd. W mitologii greckiej Syriusz był psem Oriona, w związku z czym gwiazda była nazywana także Κύων, Αστροκύων Kyon, Astrokyon – „pies”, „gwiezdny pies”. Rzymianie przejęli to skojarzenie, nazywając go łac. Canis, Canicula – „pies”, „piesek”[5]. Międzynarodowa Unia Astronomiczna w 2016 roku formalnie zatwierdziła użycie nazwy Syriusz dla określenia tej gwiazdy[6].

Charakterystyka obserwacyjna[edytuj]

Położenie Syriusza w gwiazdozbiorze Wielkiego Psa

Syriusza gołym okiem widać niemal z całej kuli ziemskiej (poza szerokościami geograficznymi położonymi na północ od równoleżnika 73,284°N, w Arktyce) i na półkuli północnej stanowi on jeden z wierzchołków trójkąta zimowego. W sprzyjających warunkach można go zaobserwować gołym okiem nawet w ciągu dnia[7].

Ruch własny[edytuj]

Syriusz jest najjaśniejszą gwiazdą na nocnym niebie nie dlatego, że jest niezwykle jasny (jest jaśniejszy niż Słońce, ale wiele gwiazd ma znacznie wyższą jasność absolutną), lecz dlatego, że znajduje się tak blisko. W swoim ruchu dookoła Centrum Galaktyki Syriusz zbliża się do Słońca i za 60 tysięcy lat minie je w minimalnej odległości 7,8 roku świetlnego; będzie wówczas świecił z jasnością −1,64m. Od 90 tysięcy lat jest on najjaśniejszą gwiazdą nocnego nieba, ale za 210 tysięcy lat jaśniejsza stanie się Wega[8].

Kolor[edytuj]

Niektórzy starożytni astronomowie opisują kolor Syriusza jako czerwony, choć obecnie jest on obserwowany jako biała gwiazda. Istnieje wiele różnych wytłumaczeń tego faktu. Wielu starożytnych astronomów uważało kolor Syriusza za biały lub biało-błękitny, co zgadza się ze współczesnymi obserwacjami[9]. Prawdopodobnym wytłumaczeniem czerwonego koloru Syriusza jest wpływ atmosfery ziemskiej na obserwacje dokonywane nisko nad horyzontem[10].

Historia badań[edytuj]

W oparciu o obserwacje ruchu własnego Syriusza, przeprowadzone w latach 1833–1844, niemiecki astronom Friedrich Wilhelm Bessel w 1844 roku doszedł do wniosku, że Syriusz posiada gwiazdę towarzyszącą. Niemal dwie dekady później, w roku 1862 amerykański astronom Alvan Graham Clark odkrył Syriusza B, testując nowy teleskop w obserwatorium Dearborn na Uniwersytecie Northwestern w Evanston. W 1915 roku astronomowie ustalili, że Syriusz B jest białym karłem, drugą gwiazdą tego typu jaka została odkryta[11].

Sonda kosmiczna Voyager 2, wystrzelona 20 sierpnia 1977 roku z Ziemi z międzyplanetarną misją badania Układu Słonecznego, za około 296 tysięcy lat minie Syriusza w odległości około 4,3 lat świetlnych[12].

Charakterystyka systemu[edytuj]

Artystyczne wyobrażenie systemu Syriusza

Syriusz, który gołym okiem wygląda jak pojedyncza gwiazda, jest w rzeczywistości gwiazdą podwójną, składającą się z jasnej, białej gwiazdy ciągu głównego o typie widmowym A1 V określanej jako Syriusz A oraz towarzyszącego jej białego karła o typie widmowym DA2, znanego jako Syriusz B.

Leżąc w odległości 8,6 lat świetlnych (2,6 parseków) od Ziemi, Syriusz jest jedną z najbliższych gwiazd. Najbliższym sąsiadem Syriusza jest gwiazda Procjon, która jest od niego odległa o około 5,2 lat świetlnych (1,6 parseków).

Syriusz A[edytuj]

Syriusz A jest gwiazdą ciągu głównego o masie 2,12 razy większej niż masa Słońca i promieniu równym 1,75 promienia Słońca. Temperatura Syriusza to 9880 K, jest dużo wyższa niż temperatura fotosfery Słońca; jest on około 26 razy jaśniejszy niż Słońce. Wiek Syriusza A szacuje się na 225 do 250 milionów lat.

Syriusz B[edytuj]

Syriusz B
α CMa B
Zdjęcie Syriusza A oraz Syriusza B (u dołu, z lewej) wykonane przez Kosmiczny Teleskop Hubble’a
Zdjęcie Syriusza A oraz Syriusza B (u dołu, z lewej) wykonane przez Kosmiczny Teleskop Hubble’a
Dane obserwacyjne (J2000)
Gwiazdozbiór Wielki Pies
Rektascensja 06h 45m 09s
Deklinacja −16° 43′ 06″
Paralaksa (π) 0,37921[13]
Odległość 8,6 ly
2,6 pc
Wielkość obserwowana 8,44[13]m
Ruch własny (RA) −547 ± 25[13] mas/rok
Ruch własny (DEC) −1207 ± 25[13] mas/rok
Charakterystyka fizyczna
Rodzaj gwiazdy biały karzeł
Typ widmowy DA1,9[13]
Masa 1,03 M[3]
Promień 0,0084 R[14]
Gęstość 1,7×109[3] kg/m³
Wielkość absolutna 11,35m
Temperatura 24 800[3] K
Charakterystyka orbitalna
Odległość od środka masy układu podwójnego 19,8 au[3]
Okres orbitalny 50,1 roku[3]
Alternatywne oznaczenia
WD 0642-16

Syriusz B jest białym karłem o średnicy nieco mniejszej od średnicy Ziemi, który porusza się wokół Syriusza A po eliptycznej orbicie o okresie 50,1 roku. Odległość między Syriuszem A i Syriuszem B wynosi od 8,1 jednostek astronomicznych w perycentrum, do 31,5 w apocentrum. Przejście przez perycentrum miało miejsce w 1994 i nastąpi w 2044 roku. Choć ta gwiazda jest prawie 10 tysięcy razy słabsza niż Syriusz A, jest znacznie gorętsza, ma temperaturę 24 800 K. Przeciętna gęstość materii tej gwiazdy jest tak wysoka, że 1 cm³ tej materii ma masę 1,7 tony[3].

Trzeci składnik?[edytuj]

Obserwacje układu prowadzone od 1894 roku wykazują zaburzenia orbit Syriusza, co niektórzy astronomowie tłumaczą istnieniem trzeciej gwiazdy układu[15]. Poszukiwanie trzeciej gwiazdy w układzie przy pomocy teleskopu Hubble’a zakończyło się niepowodzeniem, chociaż potwierdziło różnice pomiędzy przewidywanymi i zaobserwowanymi orbitami Syriusza A i B[16].

Syriuszowi towarzyszy na niebie kilka gwiazd, będących optycznymi kompanami odległymi o 31,6–188,3 sekundy kątowej, o obserwowanej wielkości 12,6–14,5m[17]. Nie dowiedziono jednak, aby którakolwiek z nich była fizycznie związana z układem.

Ewolucja systemu[edytuj]

Aby stać się białym karłem szybciej niż jego towarzysz, Syriusz B w przeszłości musiał być gwiazdą o większej masie i jaśniejszą niż Syriusz A. Zgodnie z teorią ewolucji gwiazd, Syriusz B rozpoczął życie na ciągu głównym jako błękitna gwiazda typu B3–B5, która mogła mieć masę 5–7 M i utraciła około 80% materii przez intensywny wiatr gwiazdowy. Obecnie niższa masa tego składnika jest dowodem znacznej utraty masy w toku ewolucji gwiazd[3].

Około 100-125 milionów lat temu Syriusz B był czerwonym olbrzymem o masie pięciokrotnie większej niż Słońce, co oznacza, że był jaśniejszy od Regulusa. Gdy zasoby wodoru Syriusza B wyczerpały się, odrzucił on zewnętrzne warstwy, przekształcając się w białego karła i tracąc podczas tego procesu część swojej materii na rzecz Syriusza A. Teorię tę potwierdza ponadprzeciętna zawartość pierwiastków chemicznych cięższych niż wodór w składzie Syriusza A, jak również odkrycie wokół gwiazd znacznych ilości pyłu kosmicznego, będącego prawdopodobnie pozostałością po wybuchu nowej[18].

Za około 1 miliard lat, gdy Syriusz A wyczerpie swoje zasoby wodoru, stanie się on prawdopodobnie również najpierw czerwonym olbrzymem, a następnie po odrzuceniu zewnętrznych warstw – białym karłem, podobnie jak jego towarzysz. Ponieważ białe karły pozbawione są źródeł energii, ostatecznie w odległej przyszłości obie gwiazdy staną się czarnymi karłami.

Znaczenie kulturowe[edytuj]

Starożytność[edytuj]

Wiele kultur nadaje Syriuszowi szczególne znaczenie. W starożytnym Egipcie Syriusz (transkrypcja spdt, gr. Sotis) był czczony jako bóstwo. Egipcjanie opierali swój kalendarz astronomiczny na heliakalnym wschodzie Syriusza, gdy zbiegał się z wylewem Nilu (początek roku kalendarzowego), co zdarza się raz na 1460 lat. Na tej podstawie egiptolodzy w XX wieku opracowali datowanie sotisowe, które pozwoliło na odtworzenie przybliżonej chronologii starożytnego Egiptu. Wiele egipskich świątyń było zorientowanych tak, aby światło gwiazdy było widoczne z ołtarza. Symbolizował Izydę, boginię magii i rodziny, żonę władcy zaświatów, Ozyrysa.

Jako że heliakalny wschód Syriusza 400 lat p.n.e. odpowiadał wejściu Słońca w gwiazdozbiór Lwa, starożytni Egipcjanie powiązali go z najgorętszą porą roku. W późniejszych czasach Rzymianie przejęli od nich to skojarzenie, stąd środek lata stał się dla nich „psimi dniami” – łac. dies caniculariae. Stąd pochodzi określenie „kanikuła”, obecne w wielu językach[5].

Wierzenia Dogonów[edytuj]

W latach trzydziestych XX wieku francuscy etnolodzy Marcel Griaule i Germaine Dieterlen opisali wierzenia żyjącego w zachodniej Afryce (Mali) plemienia Dogonów dotyczące Syriusza, które miały odpowiadać wiedzy uzyskanej dzięki użyciu współczesnych teleskopów, w tym istnienia niewidocznego gołym okiem Syriusza B (zwanego przez Dogonów „Digitaria”)[19]. Zdaniem sceptyków informacje te, podchwycone później przez zwolenników tez paleoastronautycznych[20], są jednak obecnie niesprawdzalne[21][22][23] i wynikły z wymieszania wyobrażeń mitologicznych nieżyjącego już szamana Ogotemmeli z wiedzą astronomiczną, jaką dysponowali francuscy etnolodzy[24].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy[edytuj]

  1. a b c d e f g alf CMa A w bazie SIMBAD (ang.)
  2. a b Syriusz w bazie SIMBAD (ang.)
  3. a b c d e f g h i j k l m Jim Kaler: SIRIUS (Alpha Canis Majoris) (ang.). STARS, 2009-09-26. [dostęp 2017-06-21].
  4. a b c d e Anderson E., Francis C.: HIP 32349 (ang.). W: Extended Hipparcos Compilation (XHIP) [on-line]. VizieR, 2012. [dostęp 2017-06-21].
  5. a b Richard Hinckley Allen: Star Names Their Lore and Meaning. Nowy Jork: Dover Publications Inc., 1963, s. 117–129. ISBN 0486210790. (ang.)
  6. Naming Stars. Międzynarodowa Unia Astronomiczna, 2017-02-01. [dostęp 2017-05-20].
  7. C. Henshaw. On the Visibility of Sirius in Daylight. „Journal of the British Astronomical Association”. 94 (5), s. 221–222, 1984. Bibcode1984JBAA...94..221H (ang.). 
  8. Jocelyn Tomkin. Once and Future Celestial Kings. „Sky and Telescope”. 95 (4), s. 59–63, kwiecień 1998. Bibcode1998S&T....95d..59T. 
  9. Gent van, R.H.. Red Sirius. „Nature”. 312, s. 302, 1984 (ang.). 
  10. Ceragioli, R.C.. Solving the puzzle of „red” Sirius. „J. History of Astronomy”. 27, s. 93–128, 1996. Bibcode1996JHA....27...93C (ang.). 
  11. Holberg, J. B.. How Degenerate Stars Came to be Known as White Dwarfs. „Bulletin of the American Astronomical Society”. 37 (2), s. 1503, 2005. Bibcode2005AAS...20720501H (ang.). 
  12. Voyager Interstellar Mission (ang.). NASA.
  13. a b c d e alf CMa B w bazie SIMBAD (ang.)
  14. J. B. Holberg et al.. Sirius B: A New, More Accurate View. „The Astrophysical Journal”. 497 (2). s. 935–942. DOI: 10.1086/305489 (ang.). 
  15. Benest, D., Duvent, J.L.. Is Sirius a triple star?. „Astronomy and Astrophysics”. 299, s. 621–628, lipiec 1995. Bibcode1995A%26A...299..621B (ang.). 
  16. Schroeder, Daniel J., et al.. A Search for Faint Companions to Nearby Stars Using the Wide Field Planetary Camera 2. „The Astronomical Journal”. 119 (2). s. 906–922. Bibcode2000AJ....119..906S (ang.). 
  17. Mason et al.: WDS J17499-3703A. W: The Washington Double Star Catalog [on-line]. VizieR, 2014.
  18. Backman, D.E., Gillett, F.C., Low, F.J.. IRAS observations of nearby main sequence stars and modeling of excess infrared emission. „Advances in Space Research”. 6 (7), s. 43–46, 1986. ISSN 0273-1177. Bibcode1986AdSpR...6...43B (ang.). 
  19. Diop 1991 ↓, s. 314.
  20. Andrzej Szyjewski: Kultury Sudanu Zachodniego (pol.). opoka.org.pl. [dostęp 2013-08-29].
  21. Bernard R. Ortiz de Montellano: The Dogon Revisited (ang.). ramtops.co.uk. [dostęp 2013-08-29].
  22. Mariusz Agnosiewicz, Krzysztof Dziubała: Religie afrykańskie. racjonalista.pl. [dostęp 2013-08-29].
  23. Philip Coppens: Dogon shame (ang.). philipcoppens.com. [dostęp 2013-08-29].
  24. Ian Ridpath: Investigating the Sirius „Mystery” (ang.). W: Skeptical Inquirer 3(1) [on-line]. 1978. [dostęp 2014-07-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-05-11)].

Bibliografia[edytuj]

  • Cheikh Anta Diop: Civilization or Barbarism: An Authentic Anthropology. Brooklyn, N.Y.: Lawrence Hill Books, 1991. ISBN 1-55652-048-4.
  • J. Liebert, P.A. Young, D. Arnett, J.B. Holberg i inni. The Age and Progenitor Mass of Sirius B. „The Astrophysical Journal”. 630 (1), s. L69-L72, 2005 (ang.). 
  • H. W. F. Saggs: Civilization before Greece and Rome. New Haven / London: Yale University Press, 1989. ISBN 0-300-04440-2.