Centrala Produktów Naftowych

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Centrala Produktów Naftowych
CPN
Forma prawna przedsiębiorstwo państwowe
spółka akcyjna
Data założenia 14 sierpnia 1944
Data likwidacji 7 września 1999 (przekształcenie w PKN Orlen)
Państwo  Polska
Akcjonariusze/
udziałowcy
Skarb Państwa
Branża naftowa
Produkty produkty ropopochodne
brak współrzędnych
Stacja benzynowa CPN w Modlinie, lata 70.

Centrala Produktów Naftowych (CPN) – byłe polskie przedsiębiorstwo zajmujące się magazynowaniem, transportem, dystrybucją hurtową i detaliczną przetworów naftowych, przede wszystkim paliw płynnych i środków smarowych oraz innych materiałów eksploatacyjnych dla pojazdów silnikowych i jednostek pływających. W szczytowym okresie rozwoju dysponowało przeszło 1400 stacjami benzynowymi oraz flotą prawie 600 autocystern. CPN zapewniała też skup i odsprzedaż zużytych olejów mineralnych rafineriom do powtórnego przetworzenia.

Historia[edytuj]

Jeszcze w czasie trwania II wojny światowej, w lipcu 1944 r. powołano państwową instytucję, której zadaniem było zabezpieczenie ocalałej na ziemiach polskich po latach okupacji i działaniach wojennych infrastruktury naftowej oraz wznowienie działalności dystrybucyjnej paliw. Specjalnie powołane naftowe zespoły operacyjne przemieszczały się za przesuwającym się frontem i przejmowały kolejne obiekty. W akcie urzędowym PKWN z 14 sierpnia 1944 ustanowiono nazwę organizacji mianem Polski Monopol Naftowy. W październiku tego roku zmieniono nazwę na Państwowe Biuro Sprzedaży Produktów Naftowych. Kolejna zmiana nazwy nastąpiła 3 grudnia 1945, gdy na mocy zarządzenia ministra przemysłu powołano państwowe przedsiębiorstwo Centrala Produktów Naftowych. Po 10 latach wskutek reorganizacji przemianowano ją na Centralny Zarząd Obrotu Produktami Naftowymi „CPN”. W 1958 przedsiębiorstwo odzyskało dawną firmę, którą połączono ze skrótem „CPN” – Centrala Produktów Naftowych „CPN”. W grudniu 1995 CPN została przekształcona w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa: CPN S.A.[1].

W grudniu 1996 roku ze względu na strukturę, którą zarządzała, firma była wpisana do rejestru przedsiębiorstw o szczególnym znaczeniu gospodarczo-obronnym[2].

W maju 1998 Rada Ministrów podjęła decyzję o utworzeniu koncernu naftowego. Powstał on w wyniku połączenia Centrali Produktów Naftowych CPN SA oraz Petrochemii Płock SA. Działania dotyczące utworzenia nowego podmiotu zostały sformalizowane 7 września 1999, kiedy to przyjął nazwę Polski Koncern Naftowy SA. 3 kwietnia 2000 Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy podjęło decyzję o nadaniu spółce nazwy handlowej Orlen[1].

CPN organizowała transport paliw płynnych za pomocą autocystern, cystern kolejowych oraz rurociągów.

Kalendarium[edytuj]

  • W 1945 (31 grudnia) funkcjonowało w kraju tylko 26 stacji benzynowych CPN, których średnia pojemność zbiorników wynosiła 6000 l, a średnia sprzedaż roczna 41 000 l paliwa. Uruchamiane początkowo stacje zlokalizowane były tuż przy krawędzi jezdni, a pomieszczenia sprzedaży niejednokrotnie w pobliskich domach. W okresie późniejszym były to drewniane i blaszane kioski, a następnie budowle murowane.
  • W 1950 było 413 stacji CPN.
  • Od 1957 ręczne dystrybutory paliw zaczęły być zastępowane elektrycznymi.
  • W 1957, po rozbudowie baz paliwowych na wschodzie kraju, CPN rozpoczęła tranzyt paliw, produktów naftowych oraz chemikaliów z ZSRR do NRD.
  • W 1957 na stacjach benzynowych wprowadzono do obrotu drobne części zamienne, akcesoria motoryzacyjne oraz kosmetyki samochodowe.
  • W 1960 liczba stacji paliw w Polsce przekroczyła 1000.
  • W 1960 w ramach „deglomeracji przemysłu m.st. Warszawy” wyodrębniono ze struktur CPN i następnie zlikwidowano Centralne Warsztaty Montażowe Naftowych Urządzeń Dystrybucyjnych w Warszawie.
  • W 1964 w ramach organizacji CPN uruchomiono 675-kilometrowy polski odcinek ropociągu Przyjaźń i rozpoczęto zasilanie rosyjską ropą rafinerii w Płocku oraz kombinatu w Schwedt (NRD). Utworzono Przedsiębiorstwo Eksploatacji Rurociągu Naftowego PERN „Przyjaźń”.
  • W 1968 rozpoczęto instalowanie na stacjach benzynowych napełniarek gazu płynnego do butli turystycznych.
  • W 1973 CPN rozpoczęła działalność w zakresie bunkrowania jednostek pływających, tj. dostaw paliw i środków smarnych dla statków w zespołach portów: Gdańsk-Gdynia oraz Szczecin-Świnoujście, w 1982 r. flota bunkierek CPN liczyła 15 jednostek.
  • W 1980 liczba stacji wynosiła 1280 (średnia pojemność zbiorników 69 000 l, średnia sprzedaż roczna na stacji 2 039 000 l).
  • W 1981 działały w kraju 43 laboratoria paliwowe, zatrudniające 160 osób, ogółem w CPN zatrudnionych było 14 200 osób oraz 5600 ajentów stacji benzynowych.
  • w 1982 liczba stacji benzynowych osiągnęła liczbę 1312. Niezależnie od sieci stacji CPN w kraju funkcjonowało ok. 15 000 stacji tzw. garażowych – zlokalizowanych na terenie przedsiębiorstw, budów, PGR-ów, SKR-ów, POM-ów, kopalń itd.[3]

[edytuj]

Biało-pomarańczowe logo przedstawiające stylizowane litery CPN zostało stworzone w latach 60. przez artystę plastyka Ryszarda Bojara, który w latach 1964–1994 tworzył system identyfikacji wizualnej CPN (wraz z Jerzym Słowikowskim i Stefanem Solikiem w latach 1978–1980 oraz Andrzejem Antoniukiem i Joanną Bojar-Antoniuk w latach 1990–1992)[4]. Logo znanej stacji paliw było uznawane za jedno z najlepszych w historii polskiego wzornictwa[5]. Jego stosowania zaniechano w 1999[6].

Zagadnienia i problemy motoryzacji w okresie PRL[edytuj]

  • W 1949 liczba samochodów prywatnych była tak znikoma, że nie została ujęta w rozdziale „Komunikacja. Łączność” Rocznika Statystycznego[7].
  • W 1964 wg szacunków MO i CPN samochody prywatne zużyły 284 tys. t paliwa, podczas gdy CPN osobom prywatnym sprzedała zaledwie 124 tys. t (pozostałe 160 tys. t pochodziło z nielegalnie uzyskiwanego paliwa z zakładów państwowych)[7].
  • Rozwijana w latach 70. XX wieku motoryzacja miała w intencji władz komunistycznych, borykających się z niewydolną gospodarką oprócz innych celów również na celu wchłonięcie środków finansowych, którymi dysponowało społeczeństwo. Wydatki na kupno i następnie eksploatację pojazdu powinny trwale „odciążyć [...] rynek żywnościowy (zwłaszcza mięsny), odciążyć [...] też rynek wyrobów przemysłowych konsumpcyjnych”[7].
  • W czasie kryzysu w 1982 wprowadzono rozmaite sposoby ograniczania sprzedaży (reglamentacji) paliwa: kartki na paliwo, sprzedaż w dni parzyste i nieparzyste w zależności od końcówki numeru rejestracyjnego, zakaz sprzedaży do kanistrów, sprzedaż do baku nie więcej niż 10–20 l jednorazowo. Powodowało to wzrost ceny paliwa w nieoficjalnym obiegu nawet 3–5 razy, a niejednokrotnie „bezpośrednio z wozów konnych lub samochodów ustawionych w niedalekiej odległości od stacji benzynowych dokonuje się odsprzedaży paliw po wygórowanych cenach z beczek lub kanistrów”[7].

Przypisy

  1. a b Historia słowami. Orlen.pl. [dostęp 17 sierpnia 2017].
  2. Rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie określenia przedsiębiorstw państwowych oraz jednoosobowych spółek Skarbu Państwa o szczególnym znaczeniu dla gospodarki państwa. (Dz.U. z 1996 nr 157 poz 792)
  3. Karty z historii polskiego przemysłu chemicznego. s. 14–38. ISBN 83-913226-3-7.
  4. Beata Bochińska (red. prow.): Bojar Ryszard (pol.). slownikprojektantow.pl. [dostęp 2017-08-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-03-03)].
  5. Odszedł Ryszard Bojar – twórca informacji pasażerskiej w metrze i znaku CPN. [dostęp 17 sierpnia 2017].
  6. 70 lat temu powstał CPN!. bobrka.pl. [dostęp 17 sierpnia 2017].
  7. a b c d Jerzy Kochanowski: Tylnymi drzwiami. Czarny rynek w Polsce 1944–1989. Warszawa: Wydawnictwo W.A.B., 2015. [dostęp 2017-08-29].