Dynastie Południowe i Północne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Dynastie Południowe i Północne
Southern and Northern Dynasties 440 CE.png
Tereny zajmowane w 440 roku przez państwa:
• Północne Wei (niebieskie)
• Liu Song (brunatne)
Northern and Southern Dynasties 560 CE.png
Tereny zajmowane w 560 roku przez państwa:
• Północne Zhou (ciemnoniebieskie)
• Północne Qi (jasnoniebieskie)
• Zachodnie Liang (różowe)
• Chen (brunatne)
Historia Chin
Historia Chin
Prehistoria i starożytność
Neolit w Chinach
ok. 8000–2000 p.n.e.
Trzech Dostojnych i Pięciu Cesarzy
według tradycji 2850−2205 p.n.e.
Dynastia Xia 2205–1766 p.n.e.
Dynastia Shang 1766–1045 p.n.e.
Dynastia Zhou 1045–256 p.n.e.
    Okres Wiosen i Jesieni
    Okres Walczących Królestw
Cesarstwo
Dynastia Qin 221 p.n.e.–206 p.n.e.
Dynastia Han 206 p.n.e.–220 n.e.
  (Dynastia Xin 9–23)
Epoka Trzech Królestw 220–280
  WeiShuWu
Dynastia Jin 265–420
Szesnaście Królestw 304–439
Dynastie Południowe i Północne 420–589
Dynastia Sui 581–618
Dynastia Tang 618–907
  (Dynastia Zhou 690–705)
Pięć Dynastii i Dziesięć Królestw
907–960
Dynastia Liao
907–1125
Dynastia Song
960–1279
Xixia 1038–1227
Jin 1115–1234
Dynastia Yuan 1271–1368
Dynastia Ming 1368–1644
Dynastia Qing 1644–1911
Współczesność
Republika Chińska 1912–1949
Chińska Republika Ludowa od 1949
Republika Chińska (Tajwan) od 1949

Dynastie Południowe i Północne (chiń.: 南北朝; pinyin: Nánběicháo; 420-589) – ostatni (po epoce Trzech Królestw oraz okresie dynastii Jin i Szesnastu Królestwach) podokres ery politycznego podziału, jakiemu uległy Chiny po upadku dynastii Han. Charakteryzuje się w miarę stabilnym podziałem na dwa obszary – tytułowe dynastie Północne i dynastie Południowe, na których następowały po sobie kolejne państwa. Jest to także okres dużego rozwoju kulturalnego, w szczególności wpływów buddyjskich. Zakończony w 589 roku, gdy kraj zjednoczyła dynastia Sui.

Historia[edytuj]

Północ[edytuj]

Na północy, w końcowym okresie Szesnastu Królestw, wiele państw walczyło o dominację. Ostatecznym zwycięzcą okazało się północne Wei, które zjednoczyło tereny na północ od Jangcy w 439 roku. Państwo to rządzone było przez plemię Tuoba, wywodzące się z ludu Xianbei (pierwotnie z południowej Mandżurii), jednak jego władcy umiejętnie wykorzystali chińskie instytucje i chińskich specjalistów do stworzenia silnego organizmu państwowego, o hybrydalnym charakterze[1].

 Osobny artykuł: Północna dynastia Wei.

Narastające napięcie między Chińczykami, zsinizowanymi elitami Xianbei, oraz niezsinizowanymi ludami turkijskimi i Ruanruan, zamieszkującymi imperium Wei, doprowadziły w końcu do upadku tego ostatniego. Po dziesięcioleciu walk (między 524 a 534), państwo Wei uległo faktycznemu podziałowi na dwie części, wschodnią i zachodnią. Ostatecznie, w 552, władcy wschodniej zadeklarowali powstanie nowej dynastii, północnego Qi. Władcy zachodniej przemianowali swoje ziemie na państwo Zhou w 557 roku. To ostatnie, współpracując z południowym państwem Chen, w 575 uderzyło na północnego konkurenta, Qi, i dwa lata później zniszczyło i zajęło jego ziemie. W ten sposób doprowadziło do ponownego zjednoczenia północnych Chin, ale sukces dynastii był krótkotrwały. Jeden z generałów Zhou, w 581 przejął tron, ustanawiając własną dynastę Sui. Po kolejnej dekadzie wojen podbił państwo Chen, opanowując znaczne części ziem po obu stronach Jangcy, i tym samym ponownie zjednoczył Chiny w 589 roku[2].

Południe[edytuj]

Wschodnia dynastia Jin upadła w 420 roku, a po niej nastąpiły cztery stosunkowo krótkotrwałe dynastie, wszystkie rządzące z tej samej stolicy – Jiankangu (który był także stolicą wschodniej Jin, 317-420). Ich rządy charakteryzowały się potęgą silnej arystokracji, która zmieniła biurokrację cesarską w system praktycznie dziedziczny i posiadała wielkie majątki ziemskie[3]. Między nimi a dworem cesarskim istniało spore napięcie, bo założyciel pierwszej dynastii południowej, Liu Yu, był generałem niskiego rodu[4]. On i kolejni władcy tego okresu byli żołnierzami, i opierali swą władzę na zaciężnych armiach, a nie stabilnej administracji[4]. Władza cesarska była stosunkowo słaba i nie była w stanie zapobiec powstaniom ambitnych generałów, którzy ustanawiali kolejne dynastie, ale sami mieli następnie problem ze stabilizacją władzy i ustanowieniem efektywnej sukcesji[3].

Cztery dynastie południowe to:

 Osobny artykuł: Dynastia Liu Song.

Założyciel dynastii, Liu Yu, był generałem na dworze wschodniej dynastii Jin. Gdy dynastia ta upadała na skutek konfliktów z północnym państwem Wei i walk wewnętrznych, w kluczowym momencie przejął władzę wykorzystując kontrolowaną przez siebie armię[4]. Świadomy opozycji wielkich rodów, starał się osłabić ich pozycję, ograniczając realną władzę kontrolowanych przez nie urzędów i powierzając ją niższym urzędnikom, rekrutowanym z gminu. Osłabienie pozycji arystokracji nie przełożyło się jednak na wzmocnienie władzy centrum. Ambitni książęta walczyli między sobą - w 453 następca tronu zamordował panującego cesarza i wywołał wojnę domową. Jej zwycięzca, Liu Jin, koronował się jako cesarz Xiaowu, ale po jego śmierci dekadę później nastąpiła kolejna wojna w rodzinie. Następny konflikt miał miejsce po śmierci jego następcy w 472, który osłabił dynastię na tyle, że głównodowodzący jej armii, Xiao Daocheng, przejął w 479 władzę ustanawiając dynastię Qi[5].

 Osobny artykuł: Południowa dynastia Qi.

Dynastia Qi panowała najkrócej z czterech dynastii na południu. Jej założyciel, Xiao Daocheng, był w podobnej sytuacji jak jego poprzednicy z Liu Song i dla wzmocnienia swej władzy stosował podobne środki. Rządy na prowincji powierzył książętom domu panującego, a przed zdradą książąt zabezpieczał się wysyłając swoich urzędników do ich kontroli. System ten jednak nie był efektywny[6]. Dwadzieścia dwa lata rządów państwa Qi upłynęło pod znakiem wewnętrznych konfliktów i sporów[7]. Ostatecznie, w 498, gdy cesarzem został Xiao Baojuan, równie słaby co podejrzliwy, splot spisków i egzekucji doprowadził do buntu jego kuzyna Xiao Yana, gubernatora prowincji Yong. Zgromadziwszy znaczne siły (30 tys. tylko samej piechoty, plus jazda) wszczął otwartą rebelię w roku 500, i dwa lata później zdobył stolicę, w której urzędnicy wcześniej zamordowali Xiao Baojuana[6].

 Osobny artykuł: Dynastia Liang.

Xiao Yan, który mianował się cesarzem nowej dynastii Liang, był władcą ekscentrycznym, ale dość skutecznym. Panował bardzo długo – 48 lat – co przyczyniło się do stabilności państwa. Był to prawdopodobnie najspokojniejszy i najbardziej pomyślny dla gospodarki czas w całym tym okresie. W 548 przeciwko cesarzowi zbuntował się generał Hou Jing. Jego próba ustanowienia nowej dynastii nie powiodła się, ale doprowadziła do kilkuletnich walk, z których zwycięsko wyszedł inny generał – Chen Baxian[8]. W międzyczasie, północno-zachodnie państwo Zhou zagarnęło w 553 roku Syczuan[9].

 Osobny artykuł: Dynastia Chen.

W 557 Chen Baxian ustanowił kolejną dynastę południową – Chen[8]. Podobnie jak poprzednicy, nie sprawował prawdziwie efektywnej kontroli nad prowincjami i musiał się godzić z faktem, że de facto rządzili nimi lokalni magnaci, choć czynili to w jego imieniu[3]. Jego władztwo było też ograniczone przez straty terytorialne na rzecz północy (oprócz Syczuanu, państwa północne przejęły też doliny rzek Huai He i Han He[8]). W 588, zjednoczywszy północ, państwo Sui uderzyło ponad półmilionową armią na siły Chen, liczące nie więcej niż 100 tys. żołnierzy i dokonały podboju ostatniej dynastii południowej[10].

Kultura[edytuj]

Literatura[edytuj]

Aczkolwiek czasem określa się okres podziału po upadku dynastii Han mianem chińskiego „średniowiecza”, nie należy doszukiwać się zbyt wielkich analogii do Europy po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego. Najważniejszą różnicą był fakt, że chińskie elity (czy to z północy, czy z południa) nie utraciły umiejętności czytania i pisania i zachowały dużo większą świadomość historycznej ciągłości z dawnymi dynastiami chińskimi[11]. Konflikty i podziały powodowały konieczność legitymizacji nowych dynastii, której często poszukiwano w odwołaniach do starożytnych nazw (przykładowo północna dynastia Zhou odwoływała się do wcześniejszej dynastii Zhou), jak i w studiowaniu ksiąg starożytnych, z których np. czerpano terminologię stanowisk hierarchii urzędniczej[12]. Studia te nie były wyłącznie zwrócone ku przeszłości, ale uczeni reagowali też na nowe wyzwania – przykładowo, wobec rozpowszechniania się buddyzmu, pojawiła się konieczność zapisywania sanskrytu. Próby dopasowania chińskiego pisma do tego zupełnie obcego języka pośrednio doprowadziły do pogłębionych studiów nad fonetyką chińskiego[11].

Podział i destabilizacja polityczna przyniosła też uboczny, ale korzystny skutek jakim była większa swoboda uczonych, niezwiązanych z instytucjami polityczno-państwowymi; oraz szerszą wymianę myśli, tak w Chinach, jak i na zewnątrz (w szczególności kontakt z wysoko rozwiniętą kulturą Indii był istotny)[11]. W epoce tej tworzyli tacy literaci jak poeta Tao Yuanming, czy historyk Fan Ye.

Przypisy

  1. Ebrey 1999 ↓, s. 91-92.
  2. Ebrey 1999 ↓, s. 92-93.
  3. a b c Ebrey 1999 ↓, s. 90-91.
  4. a b c Lewis 2009 ↓, s. 70.
  5. Lewis 2009 ↓, s. 71-72.
  6. a b Graff 2002 ↓, s. 88.
  7. Lewis 2009 ↓, s. 72.
  8. a b c Graff 2002 ↓, s. 89.
  9. Ebrey 1999 ↓, s. 93.
  10. Graff 2002 ↓, s. 132-133.
  11. a b c Ebrey 1999 ↓, s. 105.
  12. Ebrey 1999 ↓, s. 104.

Bibliografia[edytuj]

  • Patricia Buckley Ebrey: The Cambridge Illustrated History of China. Cambridge: Cambridge University Press, 1999. ISBN 0-521-43519-6.
  • Mark Edward Lewis: China Between Empires. The Northern and Southern Dynasties. Cambridge, Massachusetts; London, England: The Belknap Press of Harvard University Press, 2009. ISBN 0-674-02605-5.
  • David A. Graff: Medieval Chinese Warfare, 300–900. London and New York: Routledge, 2002. ISBN 0-415-23954-0. (ang.)