Edward Gronczewski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Edward Antoni Gronczewski
Przepiórka
ilustracja
pułkownik pułkownik
Data i miejsce urodzenia 7/10 sierpnia 1923
Sierpc
Data i miejsce śmierci 1 stycznia 1976
Warszawa
Przebieg służby
Lata służby 1942-69
Siły zbrojne Orl.jpg Gwardia Ludowa
Orl.jpg Armia Ludowa
KURICA.png Ludowe Wojsko Polskie
Palemka MO.svg Milicja Obywatelska
Orzeł LWP.jpg Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego
Orzeł LWP.jpg Ludowe Wojsko Polskie
Jednostki Oddział GL im. Tadeusza Kościuszki
Oddział GL "Przepiórki"
7 Batalion GL
1 Brygada AL im. Ziemi Lubelskiej
3 batalion zapasowy 1 AWP
Batalion Specjalny KG MO
8 Pułk Piechoty KBW
Stanowiska Łącznik partyzancki
Oficer informacyjny oddziału partyzanckiego
Dowódca oddziału, batalionu i kompanii partyzanckiej
Dowódca batalionu zapasowego LWP
Dowódca batalionu specjalnego MO
p.o. dowódcy pułku piechoty KBW
Zastępca attaché wojskowego w ChRL
Zastępca przewodniczącego Międzynarodowej Komisji Kontroli w Wietnamie
Główne wojny i bitwy II wojna światowa
Późniejsza praca Wojskowy Instytut Historyczny
Odznaczenia
Order Krzyża Grunwaldu III klasy Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Walecznych (1943–1989) Krzyż Partyzancki Brązowy Krzyż Zasługi Medal Zwycięstwa i Wolności 1945 Złoty Medal „Siły Zbrojne w Służbie Ojczyzny” Srebrny Medal „Siły Zbrojne w Służbie Ojczyzny” Brązowy Medal „Siły Zbrojne w Służbie Ojczyzny” Medal „Za Zwycięstwo nad Niemcami w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941-1945”

Edward Antoni[1] Gronczewski pseud. Przepiórka (ur. 7 lub 10 sierpnia[2] 1923 w Sierpcu, zm. 1 stycznia 1976 w Warszawie) – pułkownik Wojska Polskiego, uczestnik walk partyzanckich w czasie II wojny światowej, funkcjonariusz Milicji Obywatelskiej, polityk, dyplomata, pisarz historyczny.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Młodość i wojna[edytuj | edytuj kod]

Syn Aleksego, robotnika rolnego. W czerwcu 1939 ukończył szkołę powszechną w Bilnie koło Włocławka, gdzie mieszkał wraz z rodziną. W maju 1940 wysłany na roboty przymusowe do Sierpca, potem do Działdowa, a od listopada w okolicach Królewca. Po roku zbiegł na Lubelszczyznę i osiedlił się we wsi Grabówka w powiecie kraśnickim, dokąd wysiedlono jego rodzinę. Od czerwca 1942 członek Polskiej Partii Robotniczej i Gwardii Ludowej, przyjął pseudonim "Przepiórka". Początkowo pełnił funkcję łącznika między poszczególnymi komórkami PPR i GL. Od sierpnia walczył w oddziale im. Tadeusza Kościuszki dowodzonym przez Grzegorza Korczyńskiego ps. "Grzegorz", gdzie pełnił funkcję oficera informacji. Zimą z 1942 na 1943 miał uczestniczyć w mordowaniu Żydów we wsi Ludmiłówka i jej okolicach[3][4][5][6][7].

 Osobny artykuł: pogrom w Ludmiłówce.

W marcu otrzymał nominację na komendanta gminnego GL w Annopolu, zorganizował tam dwudziestoosobowy oddział partyzancki oparty na gwardzistach z Grabówki i okolic, zwany od jego pseudonimu oddziałem "Przepiórki". W pierwszych miesiącach swojej działalność oddział skupił się na niszczeniu hitlerowskiej administracji oraz działających w terenie band rabunkowych podszywających się pod partyzantów a dopiero później podjął bezpośrednią walkę z Niemcami[8]. W sierpniu 1943 oddział został włączony w skład formowanego 3 batalionu GL por. Władysława Skrzypka ps. "Orzeł". 10 sierpnia 1943, w drodze do okręgowych władz PPR i GL z wieścią o wydarzeniach pod Borowem, koło Trzydnika został ostrzelany przez Niemców i ranny w rękę. Pod koniec tego miesiąca "Przepiórka" udał się na teren okręgu północnego, w Lasy Parczewskie. Za ogół działalność partyzanckiej, w tym przeprowadzoną 8 września akcję ataku na niemiecki majątek w rejonie Kaznowa, "Przepiórka" został awansowany do stopnia podporucznika GL[9]. Po powrocie do okręgu południowego, w listopadzie 1943, Gronczewski wraz ze swoim pododdziałem na nowo rozpoczęli samodzielną działalność, w grudniu wydano rozkaz przeformowujący go w 7 batalion GL. 25 grudnia 1943 ppor. Edward Gronczewski ps. "Przepiórka" został odznaczony Krzyżem Grunwaldu III klasy (jedno z pierwszych trzydziestu nadań) za aktywne walki z niemieckim okupantem. Od lutego roku 1944 batalion (numeracja zmieniona z 7 na 3) wszedł w skład 1 Brygady AL im. Ziemi Lubelskiej. Pod koniec lutego 1944 jego batalion zastrzelił komendanta Narodowych Sił Zbrojnych w Trzydniku. 3 batalion "Przepiórki" operował w powiatach kraśnickim i puławskim do marca, gdy na rozkaz dowódcy brygady mjr Władysława Skrzypka ps. "Grzybowski", ppor. "Przepiórki" oddał większość swoich partyzantów do dyspozycji 2 batalionu por. Aleksandra Szymańskiego ps. "Bogdan", samemu udając się z resztą podkomendnych w rejon Krasnegostawu i Hrubieszowa by zaktywować tam działalność AL. W rejon Kraśnika powrócił w kwietniu 1944 wraz z przybyłymi zza Bugu partyzantami radzieckimi. 19 kwietnia 1944 brał udział w pacyfikacji wsi udzielających poparcia antykomunistycznemu podziemiu Potok-Stany Kolonia, Potok-Stany i Dąbrówka, w czasie której zamordowano 13 mieszkańców tych wsi. 22 kwietnia pod Marynopolem stacjonujące we wsi oddziały AL: 3 batalion, oddział żandarmerii ppor. Zbigniewa Pietrzyka ps. "Zbyszek" i oddział Bolesława Kowalskiego ps. "Cień" zostały zaatakowane przez Legię Nadwiślańską NSZ kpt. Zbigniewa Wyrwicza ps. "Witold" (oddziały ppor. Leona Cybulskiego ps. "Znicz", Wacława Piotrowskiego ps. "Cichy" i "Orła"). Spośród ok. 150 partyzantów AL zginęło 9 (w tym 7 z batalionu "Przepiórki"). Po powrocie do zgrupowania dowódca 2 batalionu por. "Bogdan" odkomenderował do 3 batalionu kilku jego poprzednich partyzantów.

W maju 1944, nowy dowódca brygady kpt. Ignacy Borkowski ps. "Wicek" przemianował 3 batalion na 5 kompanię[10]. Wydał on rozkaz por. "Przepiórce" rozszerzenia liczebności oddziału do 200 osób. W nocy z 7 na 8 czerwca przeprowadzono mobilizację wśród miejscowej ludność do oddziału (listę opracował Gronczewski wraz ze swoimi zastępcami, zamykała się ona do mężczyzn w wieku 18-22 lata - sympatycy i dotychczas niezmobilizowani członkowie AL, a także tzw. "kawalerka" czyli młodzież zazdroszcząca partyzantom powodzenia u miejscowych dziewczyn). Na skutek mobilizacji do 150 osobowej 5 kompanii przybyło 176 nowych partyzantów[11]. Gronczewski dokonał reorganizacji kompanii wydzielając z niej poddział "Słowika", który pozostał w terenie. Przy "Przepiórce" obok 176 zmobilizowanych ludzi zostało 90 starych i uzbrojonych partyzantów, kompanię podzielono na trzy duże plutony. Dowódca brygady kpt. "Wicek" zapewnił oddziałowi "Przepiórki", zwanego odtąd 5 kompanią szturmową, pierwszeństwo w dostawach broni i amunicji (w chwili reorganizacji kompanii tylko ⅓ partyzantów, była uzbrojona). W czerwcu 1944 uczestniczył w walkach przeciw niemieckiej ofensywie skierowanej przeciw partyzantce tzw. "Sturmwind I"[12]: brał udział w bitwie z Niemcami w Lasach Janowskich i Puszczy Solskiej. Za walki w największej bitwie partyzanckiej na ziemiach polskich 17 partyzantów z 5 kompanii szturmowej zostało przedstawionych do odznaczenia Krzyżem Grunwaldu (w tym ponownie jej dowódca por. Edward Gronczewski ps. "Przepiórka")[13]. Po bitwie w Lasach Janowskich i Puszczy Solskiej szeregi 5 kompanii szturmowej poszerzyły się o kilkunastu partyzantów z rozbitych kompanii sztabowej i 3 kompanii Straży Chłopskiej. W lipcu kompania brała udział w walkach na tyłach wojsk niemieckich walczących na froncie z Armią Czerwoną. Po wyzwoleniu por. Edward Gronczewski wraz z całą swoją jednostką wstąpił do odrodzonego Wojska Polskiego, kompanię przekształcono w 3 batalion zapasowy 1 Armii Wojska Polskiego[14].

Polska Ludowa[edytuj | edytuj kod]

Grób Zinaidy i Edwarda Gronczewskich na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie

Zgodnie z ustaleniami wobec oficerów byłej Armii Ludowej, awansowany do stopnia kapitana, Edward Gronczewski został skierowany do służby w Milicji Obywatelskiej, gdzie objął stanowisko oficera do zadań specjalnych Komendanta Głównego MO (od listopada jako major). Pojął za żonę Zinaidę Dudarenko ps. "Nika", Białorusinkę, towarzyszkę broni i sanitariuszkę ze swojego oddziału partyzanckiego. Dopiero w 1946 wrócił do służby wojskowej, początkowo w Centrum Wyszkolenia Piechoty. W latach 1948-49 w Oficerskiej Szkole Piechoty. W czasie służby w KBW, na Lubelszczyźnie dowodził jednym z oddziałów pozorowanych, udającego oddział podziemia antykomunistycznego i dopuszczającego się "na konto podziemia" przestępstw kryminalnych[15]. Następnie pełnił obowiązki dowódcy 8 Pułku Piechoty KBW w Łodzi.

21 maja 1950 został aresztowany wraz z Grzegorzem Korczyńskim za zbrodnie na Żydach[16] i więziony do 19 czerwca 1955. Chodziło o wydarzenie z 1942, gdy pod nieobecność Korczyńskiego część członków jego oddziału (w większości Żydów wcielonych do oddziału po akcji na Janiszów) pod przywództwem Jana Gruchalskiego "Sokoła" i Aleksandra Miłka "Koguta" zbuntowała się przeciw niemu i udusiła 3 członków jego sztabu i zniszczyła jego radiostację. Wówczas żołnierze GL zabili buntowników. W roku 1956 został zrehabilitowany.

W marcu 1957 powrócił do zawodowej służby wojskowej i został awansowany do stopnia podpułkownika. W latach 1957-1958 zastępca attaché wojskowego PRL w ChRL. W 1963 awansowany na pułkownika. W 1965 był zastępcą przewodniczącego Międzynarodowej Komisji Kontroli w Wietnamie. Później był pracownikiem naukowym Wojskowego Instytutu Historycznego. Poświęcił się wówczas pracy dokumentującej działania partyzanckie Gwardii i Armii Ludowej na Lubelszczyźnie w czasie II wojny światowej. W 1969 ze względu an zły stan zdrowia odszedł w stan spoczynku. Zmarł nagle 1 stycznia 1976 w Warszawie[17]. Pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie, w 2004 obok spoczęła jego żona Zinaida Gronczewska.

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Jego rodzicami byli Aleksandra z domu Babecka (ur. 4 luty 1899) i Aleksy (ur. ok. 1892) Gronczewscy. Miał młodsze rodzeństwo: brata Józefa Zbigniewa ps. "Lew", "Zbyszek" (ur. 1924, zm. 9 sierpnia 1943) - członek PPR i partyzant GL (oddział im. Tadeusza Kościuszki, następnie w oddziale im. Jana Kilińskiego), zamordowany przez NSZ pod Borowem - i siostrę Helenę Barbarę po mężu Kowalską (ur. 1 sierpnia 1926, zm. 11 września 1971) - łączniczkę GL i AL.

Edward Gronczewski był żonaty z Zinaidią z domu Dudarenko (ur. 2 stycznia 1923, zm. 1 marca 2004). Urodziła się w Ożnuchach ma zachodniej Białorusi, w 1941 skończyła liceum. W 1942 wstąpiła do GL przybierając pseudonim "Nika". Od 1944 sanitariuszka w batalionie AL "Bogdana", następnie w kompanii szturmowej "Przepiórki". Po wojnie pracowała w organach bezpieczeństwa aż do przejścia na rentę. Para spoczywa na wojskowych Powązkach.

Zinaida i Edward Gronczewscy mieli jednego syna - Ryszarda, porucznika łączności Sił Zbrojnych PRL, ojca Jeremiego[18].

Awanse[19][edytuj | edytuj kod]

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

  • Udział jeńców i oddziałów radzieckich w lewicowym ruchu oporu na Lubelszczyźnie - 1962
  • Wspomnienia "Przepiórki'" - 1964
  • Michał Wójtowicz - 1964
  • Ostatnie boje - 1965
  • Kalendarium walk Gwardii Ludowej i Armii Ludowej na Lubelszczyźnie 1942-1944 - 1966
  • Na bitewnych szlakach II wojny światowej - 1966
  • Źródła i materiały do dziejów ruchu oporu na Lubelszczyźnie 1939-1944 - 1971; współautor
  • Ludzie walki i czynu - 1972
  • Walczyli o Polskę Ludową - 1982; praca nie w pełni ukończona, wydana sześć lat po śmierci autora

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej, katalog.bip.ipn.gov.pl [dostęp 2017-11-15] (ang.).
  2. E. Gronczewski, Walczyli o Polskę Ludową
  3. Piotr Gontarczyk: Polska Partia Robotnicza: droga do władzy (1941-1944). Warszawa: Fronda, 2006, s. 178-182. ISBN 83-60335-75-3.
  4. Marek Jan Chodakiewicz, Piotr Gontarczyk, Leszek Żebrowski: Tajne oblicze GL-AL i PPR: dokumenty. T. 2. Warszawa: „Burchard Edition”, 1997, s. 61-64. ISBN 83-904446-7-4.
  5. Piotr Gontarczyk. Z genealogii elit PZPR. Przypadek Stefana Kilianowicza vel Grzegorza Korczyńskiego. „Glaukopis”. Nr 1, s. 214-229, 2003. 
  6. Tomasz Łabuszewski, Kazimierz Krajewski. Rzecz o dowolności dowodów zbrodni. „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”. nr 3-4/2006, s. 95-102. IPN. 
  7. Rafał Drabik. Watażkowie z Gwardii Ludowej. „Dodatek historyczny IPN”. „Triumf komuny” (kopia), s. 7, 30.04-1.05.2009. „Rzeczpospolita”. 
  8. Wspomnienia "Przepiórki", str. 4
  9. Wspomnienia "Przepiórki", str. 44
  10. Wiązało się to z rozbudową jednostki oraz zmianami kadrowymi w sztabie brygady - mjr "Grzybowski" zginął 10 kwietnia zabity przez NSZ, 14 kwietnia ten sam los spotkał por. Feliksa Kozyrę ps. "Błyskawica", zaś ich następca kpt. Andrzej Flis ps. "Maksym" został ciężko ranny w niemieckim nalocie. 1 batalion przemianowano na 1 kompanię, drugi na kompanię sztabową (określaną także jako 9 kompania) zaś trzeci na 5 kompanię szturmową. W skład brygady weszły oddziały ppor. Jana Fijoła ps. "Ryś II" jako drugą kompanię, Batalionów Chłopskich por. Juliana Kaczmarczyka ps. "Lipa" jako 3 kompanię Straży Chłopskiej i żandarmerii ppor. "Zbyszka" jako 4 kompanię a także oddział ppor. Bolesława Kowalskiego (Kaźmirak/Kaźmierak) ps. "Cień" jako 6 samodzielna kompania. Brygadzie podporządkowały się także oddział łącznikowy PSzP "Janowskiego" por. Andrzeja Pajdo ps. "Andrzej" (7 kompania) i oddział BCh im. Bartosza Głowackiego st. sierż. Pawła Niewinnego ps. "Bartosz" (8 kompania Straży Chłopskiej) jak również oddział bezpieczeństwa (pluton żandarmerii) st. sierż. Krzysztofa Mroza ps. "Krzysiek" (wyłączony ze składy 4 kompanii) i oddziały por. Aleksandra Ligęzy ps. "Armata", por. Henryka Szymańskiego ps. "Lubelak", por. Józefa Małysza ps. "Marek", dywersyjny "Prałata" i specjalny Obwodu II por. Gustawa Alefa ps. "Bolek", jednak w lipcu zostały one wyłączone ze składu brygady z zadaniem podporządkowania się nowopowstałej 3 Brygady AL.
  11. Wspomnienia "Przepiórki", str. 120
  12. Walki zbrojne na ziemiach polskich 1939-1945: Bolesław Dolata, Tadeusz Jurga str.50.
  13. Wspomnienia "Przepiórki", str. 137-139
  14. Wspomnienia "Przepiórki", str. 171.
  15. Rafał Drabik: Watażkowie z Gwardii Ludowej. Rzeczpospolita, 29 kwietnia 2009.
  16. Rzeczpospolita, Watażkowie z Gwardii Ludowej
  17. Walczyli o Polskę Ludową, str. 7.
  18. Drzewo genealogiczne - Korajczyk Web Site - Serwis MyHeritage, www.myheritage.pl [dostęp 2017-12-02].
  19. Edward Gronczewski, Walczyli o Polskę Ludową, str. 6
  20. E. Gronczewski, Wspomnienia "Przepiórki", str. 137

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Piotr Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941-1944, Warszawa 2003.
  • Edward Gronczewski, Kalendarium walk Gwardii ludowej i Armii Ludowej na Lubelszczyźnie 1942-1944, Lublin 1962.
  • Józef Bolesław Garas, Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942-1945, Warszawa 1971.
  • Edward Gronczewski, Walczyli o Polskę Ludową, Warszawa 1982.
  • Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 2, Warszawa 1987.